เข้าเรื่อง สิ่งแรกที่เขาโจมตีเข้าสับดอกแรกคือ Method Worship หรือการบูชาวิธีวิทยา เขามองว่าปรัชญาสมัยใหม่ โดยเฉพาะพวกสายวิเคราะห์ (Analytic Philosophy) และเหล่าผู้ลากมากดีในวงวิชาการ กำลังป่วยเป็นโรคเอาตลับเมตรนำทางชีวิต 5555 คือพวกเขาไม่ได้ถามว่าอะไรคือปัญหาที่สำคัญที่สุดของมนุษย์ แต่กลับตั้งโจทย์แบบกลับหัวกลับหางว่า มีปัญหาชิ้นไหนบ้าง… ที่เครื่องมืออัจฉริยะของเราจะวัดค่าจัดการวิเคราะห์ให้คำตอบจนสร้างรูปร่างให้กับมันได้? ผลลัพธ์จึงน่าสมเพช เหมือนการเลือกตัดขาคนไข้… เพียงเพราะเรามีเลื่อยที่คมพอดีกับกระดูกชิ้นนั้นและฉันก็ดันมีฝีมือการผ่าพอดี

Note: ที่จะเขียนต่อไปนี้เป็นการตีความแบบ subjective ผ่านมุมมองและอคติตัวเองล้วนๆ เป็นพื้นที่ระหว่างหนังสือกับผู้รับสาร (บลู) 1-1 โดยอิงจากคลังประสบการณ์/อารมณ์/มิติทางภาษาที่อาจมีช่องว่างของการแปลของผู้รับสาร (บลู) มันเลยอาจมีความหมายใหม่โผล่ออกมาบ้างเมื่อจับโยงกับบริบทปัจจุบัน บลูเลยไม่มีเจตนามามอบหรือแข่งเรื่องความถูกต้องสูงสุด ถ้าต้องการความถูกต้องสูงสุดไปที่อื่นค่ะ

มีท่อนนึงที่บลูชอบมากคือ

…เมื่อหูหนวกต่อปริศนาที่เรียกหาเราจากเงามัวของชีวิตประจำวัน ปรัชญาก็ละเลยคำถามที่ขุ่นมัว แข็งทื่อ และหยาบกระด้าง เพื่อวิ่งไล่หาคำตอบที่สง่างามและแม่นยำ

ความทะเยอทะยานที่จะมีเหตุผลอย่างเอาเป็นเอาตาย กลับทำให้ปรัชญาเสื่อมทราม เพราะมันละโมบที่จะละเอียดแยบคายมากกว่าจะลุ่มลึกแตะรากของปัญหา และอยากเฉลียวฉลาดมากกว่าจะมุ่งมั่นอดทน

แปลไทยเป็นไทยอีกทีนึงคือ นักคิดนักปรัชญา(บางคน)ฉลาดมาก เก่งมากในการแยกแยะรายละเอียด ใช้ตรรกะซับซ้อน เช่น นิยามคำหนึ่งต่างจากอีกคำอย่างไร สร้างข้อโต้แย้งที่ประณีตแค่ไหน เขียนบทความพิสูจน์ได้ทุกอย่าง แต่ไม่เคยแตะคำถามที่เข้าถึงมนุษย์จริงๆ เช่น ทำไมเราต้องตาย เราควรใช้ชีวิตอย่างไรเมื่อพบว่าปลายทางคือความว่างเปล่า นรกสวรรค์คืออะไร ความชั่วเกิดจากไหน กรรมมีจริงไหม ความรักคืออะไร เพราะคำถามเหล่านี้ไม่สะอาดพอสำหรับงานวิชาการ มันคลุมเครือ ไม่มีคำตอบสุดท้าย และวัดผลไม่ได้

นักปรัชญาแบบที่ Gómez Dávila วิจารณ์อาจตอบด้วยการใช้เวลา 3 เดือน สรุปเป็น 30 หน้า วิเคราะห์ว่าคำว่ากลัวต่างจากวิตกอย่างไร หรือคำว่าความตาย หมายถึงกระบวนการตายหรือภาวะหลังความตาย นี่คือสิ่งที่เขาเรียกว่า sutil มากกว่า profunda

งานแบบนี้ละเอียดมากค่ะ หมายถึงไอ้ 30 หน้านั่นน่ะ แต่คำถามเดิมแทบไม่มีอะไรขยับเข้าใกล้คำตอบเลย

กับส่วนที่เขาวิจารณ์ว่า

ถ้าปรัชญาไม่ช่วยตอบคำถามของชีวิตจริง มนุษย์ก็จะไม่ได้หยุดถามหรอกนะ แต่จะหันไปหาคำตอบจาก อุดมการณ์ ชาตินิยม ศาสนาแบบงมงาย การโฆษณา ความบันเทิง สัญชาตญาณฝูงชน เป็นต้น

พูดอีกแบบคือ เมื่อปรัชญาทิ้งมนุษย์ไว้เบื้องหลัง ปรัชญาไม่สามารถให้คำตอบได้ สิ่งที่จะเข้ามาแทนที่ไม่ใช่เหตุผลข้ออื่น แต่คือแรงขับดิบๆ

กล่าวคือ หากปรัชญายอมแพ้ สัญชาตญาณที่ไร้การควบคุมก็จะขึ้นครองอำนาจด้วยความมั่นใจไร้เดียงสา เป็นความโอหังที่ไม่รู้ตัวว่าตัวเองโอหัง เขาไม่ได้เชื่อว่าหากเหตุผลล้มเหลว มนุษย์จะกลายเป็นผู้มีเหตุผลน้อยลงนิดหน่อย เขาเชื่อว่าพื้นที่ว่างนั้นจะถูกเติมเต็มทันทีด้วยมายาคติ ความเชื่อแบบฝูงชน อารมณ์ การโฆษณาชวนเชื่อ อำนาจ แล้วเขาก็หักมุมเข้าสู่หัวข้อที่น่าสนใจที่สุดอย่างเรื่อง

เพื่อป้องกันสิ่งนี้ปรัชญาควรกลับมาครุ่นคิดกับคำพูดสามัญ (lugares comunes)

คำว่า lugares comunes แปลตรงตัวคือ commonplaces หรือ คำพูดติดปาก เช่น ความรักทำให้คนตาบอด เวลาเยียวยาทุกสิ่ง เงินซื้อความสุขไม่ได้ ทุกอย่างมีเหตุผลของมัน …นักวิชาการจำนวนมากดูถูกประโยคแบบนี้ เพราะมันฟังเหมือนคำคมตลาด ๆ ที่เด็กๆ ใช้กัน แต่ Gómez Dávila บอกว่า คนพวกนั้นเข้าใจผิด เขาเขียนว่า

ไม่มีอะไรโง่ไปกว่าการดูถูกคำพูดสามัญ 55555

ปรัชญาควรทำหน้าที่อะไร และทำไมปรัชญาสมัยใหม่จึงล้มเหลว

เกริ่นก่อนนิดนึง บทความนี้ที่บลูลองแปลงานแต่ส่วนนึงของ Nicolás Gómez Dávila ( Textos) ฉากหน้าที่ดูเหมือนจะกำลังพูดถึงคำสามัญ (lugares comunes) แต่ความจริงสิ่งที่เขากำลังวิจารณ์ฟาดใส่คือทิศทางของปรัชญาสมัยใหม่ทั้งระบบ โดยเฉพาะความเชื่อที่ว่าปรัชญาจะมีคุณค่าก็ต่อเมื่อมันมีระเบียบวิธีที่เข้มงวดตรวจสอบได้ทุกตารางนิ้ว ไร้ที่ติ เถียงไม่ได้ มีนิยามชัดเจน และให้คำตอบที่แม่นยำได้ราวกับ 1+1 เท่ากับ 2

คือเขามองว่าปรัชญาสมัยใหม่ (ในตอนนั้น) ค่อย ๆ หลงใหลในความสมบูรณ์ของวิธีการมากจนลืมหน้าที่เดิมของตัวเอง สิ่งนั้นคือการเผชิญหน้ากับปัญหาที่สำคัญที่สุดของการเป็นมนุษย์

ปัญหาเหล่านั้นเป็นลักษณะไหน มันมักจะเต็มไปด้วยความคลุมเครือ ความย้อนแย้งยุ่งเหยิง และไม่ยอมถูกจับใส่กรอบอย่างเรียบร้อยค่ะ เช่น ประเด็นของความตาย ความรัก ไสยศาสตร ความโดดเดี่ยว ความชั่ว ความทุกข์ หรือคำถามเกี่ยวกับความหมายของชีวิต คำถามพวกนี้ต่างเป็นคำถามที่ไม่มีสูตรสำเร็จ แต่มนุษย์ทุกคนต้องพบเจออย่างไม่มีทางหลีกเลี่ยง

สิ่งที่ผู้เขียนวิจารณ์อย่างรุนแรงคือการที่ปรัชญาเริ่มเลือกปัญหาตามความสามารถของเครื่องมือที่ตัวเองมีอยู่ (เหมือนเรามีค้อนก็มองทุกอย่างเป็นตะปู) แทนที่จะสร้างเครื่องมือขึ้นมาเพื่อรับมือกับปัญหาที่โลกโยนมาให้

ลองนึกถึงพวกแบบทดสอบบุคลิกภาพที่มีตัวเลือกให้ติ๊กถูกอย่าง MBTI หรือแบบประเมิน Attachment Style ที่แบ่งคนออกเป็นหมวดหมู่จับยัดใส่กล่องชัดเจน เช่น 15 ข้อแบบไหนคือผู้หญิง/ผู้ชายธงแดง 5 พฤติกรรมนิสัยที่บอกว่าเราเป็นคนแบบ1234 เป็นต้น เมื่อผู้ทำแบบทดสอบทำ เขาจะเริ่มมองตัวเองผ่านกรอบที่มีให้เลือกเท่านั้น และส่วนที่ไม่เข้ากรอบก็มักถูกมองข้าม/บอกว่าไม่เอา ไม่จำเป็น ไม่ต้องรู้มันหรอก ไม่สำคัญ ปัดทิ้งไปเลย ทั้งที่ความจริงประสบการณ์ภายในของมนุษย์ไม่ได้ร้อยเรียงตัวอยู่แค่ในช่องสี่เหลี่ยมพวกนั้นซะหน่อย

Gómez Dávila มองว่าปรัชญาหลายแขนงกำลังทำสิ่งเดียวกันนี้แหละค่ะ คือมันสนใจคำถามที่นิยามได้ชัด วัดผลได้ ไม่มีคนถกกลับ พิสูจน์ได้ด้วยตรรกะ

ขณะที่คำถามซึ่งเต็มไปด้วยประสบการณ์ ความเชื่อ ความกำกวม อารมณ์ กลับถูกกวาดไปกองไว้ใต้พรม ราวกับมันเป็นขี้ที่ไม่คู่ควรแก่การขบคิด ผลลัพธ์มันจึงออกมาตลกร้ายไร้ความหมาย ยิ่งปรัชญาพัฒนาวิธีการเจียระไนให้แม่นยำมากขึ้น หรือนักปรัชญาให้ความสำคัญกับความสง่างามของคำตอบมากเท่าไร มันก็ยิ่งสูญเสียความสามารถในการพูดกับชีวิตจริงมากขึ้นเท่านั้น

เช่น ปัจจุบันที่มี AI เข้ามาแทนที่งานของมนุษย์จำนวนมาก ตั้งแต่งานเขียน งานวาด งานภาพ งานแปล ไปจนถึงงานวิเคราะห์ข้อมูล หากนักปรัชญาเลือกจะอภิปรายเพียงว่าความฉลาดของ AI ควรถูกนิยามยังไง หรือถกเถียงว่าคำว่าการทำงานของมนุษย์กับเครื่องจักรมีเงื่อนไขทางภาษาแตกต่างกันอย่างไร งานเหล่านั้นอาจมีคุณค่าในเชิงวิชาการ แต่แทบไม่ได้แตะคำถามที่กำลังสั่นคลอนชีวิตของผู้คนจริง ๆ ว่ามนุษย์จะอยู่ตรงไหนในโลกที่เครื่องจักรทำสิ่งที่เคยเป็นของเราได้มากขึ้นเรื่อย ๆ ผู้เขียนจึงกล่าวหาว่าปรัชญาบางแบบเริ่มหลงใหลความเฉียบคมของตัวเองมากกว่าความลึกของปัญหา

ความคิดของเขารุนแรงขึ้นอีกเมื่ออธิบายผลกระทบของการละทิ้งคำถามใหญ่ ๆ เขาเห็นว่ามนุษย์ไม่มีวันหยุดตั้งคำถาม ต่อให้ปรัชญาถูกทิ้งปล่อยหายไปเหมือนไม่เคยมีวิชานี้อยู่ โลกก็ไม่ได้เงียบตาม ช่องว่างที่ปรัชญาปล่อยไว้จะถูกเติมเต็มทันทีด้วยสัญชาตญาณที่หลุดจากบังเหียนของมนุษย์ ความเชื่อแบบฝูงชน อุดมการณ์ โฆษณาชวนเชื่อ นักการเมือง อินฟลูเอนเซอร์ ความงมงาย หรือแม้แต่แบบเช็กลิสต์ความสัมพันธ์ที่สมบูรณ์แบบที่บอกเราว่าความรักที่ดีควรมี 10 ข้อ เช่น ต้องไม่หึงหวง ต้องขับรถเป็น ต้องให้พื้นที่ส่วนตัว ต้องไม่งี่เง่า ต้องเข้าใจกันตลอดเวลา บลาๆ รายการเหล่านี้อาจดูช่วยให้ชีวิตชัดเจนขึ้น แต่ในอีกด้านหนึ่งมันกำลังแทนที่คำถามที่ซับซ้อนกว่านั้นว่าความรักจริง ๆ คืออะไร และมนุษย์สองคนจะอยู่ร่วมกันในความไม่สมบูรณ์ได้ยังไงกันแน่

ลองมองสังคมปัจจุบัน เมื่อผู้คนรู้สึกโดดเดี่ยว พวกเขาอาจไม่ได้หันไปหาปรัชญา แต่กลับหันไปหาคลิปสั้นที่สัญญาว่าเปลี่ยนชีวิตใน 7 วัน 3 สเต็ป Manifest ให้ได้ในสิ่งที่ต้องการ คำตอบเหล่านี้อาจตื้นเขิน เป็นสูตรสำเร็จราคาถูก แต่ได้รับความนิยม ชนะตลาด เพราะมันโผล่เข้ามาเสียบแทนที่ว่างซึ่งปรัชญาเคยครอบครอง ผู้เขียนจึงเตือนว่า เมื่อไรก็ตามที่ปรัชญาหรือความคิดอันลึกซึ้งถอนตัวออกไป แรงขับดิบไร้เดียงสาของมนุษย์จะสถาปนาตนเองเป็นผู้ครองเมืองทันที

จากยอดเขาปรัชญา สู่โคลนตมของคำสามัญ

หลังจากวิจารณ์ปรัชญาอย่างหนัก Gómez Dávila กลับพาผู้อ่านไปยังสิ่งที่หลายคนมองว่าธรรมดาที่สุด นั่นคือ lugares comunes หรือ คำสามัญ คำพูดที่คนพูดกันจนชินหู พูดซ้ำพูดซากกันมาหลายชั่วอายุคน เช่น เงินซื้อความสุขไม่ได้ / เวลาเยียวยาทุกสิ่ง / ความรักทำให้คนตาบอด / ไม่มีใครหนีความตายพ้น

การหักมุมเกิดขึ้นตรงนี้เอง นักวิชาการผู้ทรงศีลปัญญาต่างเบะปากใส่มัน ดูแคลนว่าประโยคเหล่านี้ไม่มีคุณค่าทางปัญญา เป็นแค่ขยะความคิด คนที่พูดประโยค์พวกนี้มันโง่ เพราะเต็มไปด้วยความคลุมเครือ พิสูจน์ไม่ได้ สักแต่จำพูดต่อกันมา ตรรกะวิบัติ และมีไว้ให้คนโง่ๆ พูดตามๆ กัน

แต่ Dávila ก้าวไปอีกทาง… เขาไม่ได้สนใจว่าสุภาษิตเหล่านี้ จริงหรือเท็จ เหตุผลของเขาไม่ได้อยู่ที่ความถูกต้องของคำสามัญเหล่านั้น สิ่งที่เขาสนใจอยู่คนละระดับ เขาสนใจว่าทำไมมนุษย์จึงผลิตประโยคเหล่านี้ขึ้นมา และทำไมมันจึงไม่เคยหายไปจากประวัติศาสตร์

หากคำพูดบางประโยคถูกส่งต่อกันมาเป็นร้อยหรือเป็นพันปี ย่อมมีปัญหาบางอย่างที่มนุษย์ยังไม่เคยเลิกเผชิญ คำตอบในสุภาษิตอาจล้าสมัย ตื้นเขิน หรือผิดพลาดได้ทั้งหมด แต่การดำรงอยู่ของมันคือหลักฐานว่าคำถามพวกนั้นยังไม่ตาย นี่คือการตีแสกหน้าวิธีคิดที่แพร่หลายในวงวิชาการอย่างรุนแรง เพราะนักวิชาการจำนวนมากรีบตัดสินคุณค่าของข้อความจากความถูกต้องของคำตอบ เมื่อพบว่าคำตอบอ่อนแอ ก็โยนทั้งประโยคนั้นทิ้งลงถังขยะเปียกไปพร้อมกัน

…Gómez Dávila เห็นว่านี่คือความผิดพลาดพื้นฐาน เขาแยกคำตอบออกจากปัญหาอย่างเด็ดขาด คำตอบอาจถูกหักล้างได้ทุกเมื่อ ส่วนปัญหาที่ทำให้มนุษย์สร้างคำตอบขึ้นมาต่างหากที่ควรได้รับความสนใจ หากผู้คนทุกวัฒนธรรม ทุกยุคสมัย ต่างตั้งคำถามเกี่ยวกับความรัก ความตาย เวลา ความยุติธรรม ความหวัง หรือโชคชะตา ความเป็นสากลของปัญหานั้นก็เพียงพอที่จะพิสูจน์ความสำคัญของมันแล้ว

ผู้เขียนจึงเสนอภาพของคำสามัญในฐานะร่องรอยทางประวัติศาสตร์ของความวิตกกังวลร่วมกันของมนุษยชาติ มนุษย์รุ่นแล้วรุ่นเล่าต่างฝากรอยเท้าของตนไว้ผ่านประโยคธรรมดาเหล่านี้ สิ่งที่สืบทอดกันมาจึงสะท้อนประสบการณ์ของการดิ้นรนมากกว่าชุดคำตอบที่สมบูรณ์ ความซ้ำซากของถ้อยคำกลับกลายเป็นหลักฐานว่าปัญหานั้นฝังลึกจนไม่มีอารยธรรมใดสามารถแก้มันได้สำเร็จ

เขายังเสนอภาพเปรียบเทียบที่สวยงามว่า

หากโลกเป็นพื้นที่มั่นคงและมีจุดหมายปลายทางที่แน่นอน คำสามัญก็คงทำหน้าที่เป็นหลักคำสอนสำหรับการดำเนินชีวิต แต่โลกที่มนุษย์อาศัยอยู่กลับคล้ายทุ่งกว้างที่พื้นดินเคลื่อนไหวอยู่ตลอด ไม่มีความมั่นคง ไม่มีสูตรสำเร็จ และไม่มีจุดหมายที่ทุกคนยอมรับร่วมกัน คำสามัญจึงทำหน้าที่เป็นเสมือนเครื่องหมายที่คนรุ่นก่อนทิ้งไว้เพื่อบอกคนรุ่นหลังว่า……ณ จุดนี้ ตรงนี้เลย ที่มนุษย์คนหนึ่งเคยเผชิญความฉิบหายและตั้งคำถามแบบเดียวกับเธอ

ตัวอย่างเช่น

…เงินซื้อความสุขไม่ได้

ประโยคนี้มันมีข้อยกเว้นมากมาย เงินสามารถซื้อบ้าน ซื้ออาหาร ซื้อการรักษาพยาบาล และลดความทุกข์ได้ในหลายกรณี ถ้ามองเฉพาะคำตอบ ประโยคนี้อาจมีปัญหาเต็มไปหมด แต่ถ้าหยุดมองที่ตัวคำตอบแล้วขุดลึกลงไป จะพบคำถามที่ซ่อนอยู่ข้างใต้คือ

….แล้วตกลงความสุขเกิดจากอะไร

คำถามนี้ต่างหากที่มนุษย์ตั้งมาตลอดหลายพันปี และยังไม่มีใครหน้าไหนบนโลกตอบมันได้อย่างสมบูรณ์

ลองพิจารณาอีกตัวอย่างหนึ่ง

ทุกวัฒนธรรมต่างมีคำเตือนเกี่ยวกับอำนาจ ไม่ว่าจะเป็น อำนาจทำให้คนเสื่อม หรือผู้มีอำนาจย่อมถูกอำนาจครอบงำ ถ้อยคำแต่ละแห่งอาจต่างกัน รายละเอียดอาจไม่เหมือนกัน แต่การที่มนุษย์ทุกยุคยังสร้างประโยคลักษณะนี้ขึ้นมา แสดงว่าพวกเขากำลังเผชิญปัญหาเดียวกัน นั่นคือความสัมพันธ์ระหว่างอำนาจกับธรรมชาติของมนุษย์ สิ่งที่สืบทอดกันมาจึงไม่ใช่ความจริงสำเร็จรูป หากเป็นร่องรอยของคำถามที่ยังแก้ไม่ตก

ชัยชนะอันตื้นเขินของคนมีปัญญา

นี่คือจุดที่ Gómez Dávila ตีแสกหน้าผู้อ่านอย่างรุนแรง คนมีการศึกษามักภูมิใจที่สามารถรื้อทำลายสุภาษิตหรือความเชื่อเก่า ๆ ได้ด้วยเหตุผลและหลักฐาน เขาเห็นว่าการกระทำแบบนั้นหลายครั้งเป็นเพียงชัยชนะที่ผิวเผิน เพราะเราหักล้างคำตอบได้สำเร็จ ได้สอยความคิดของคนรุ่นเก่าจนร่วง แล้วเข้าใจผิดว่าปัญหาถูกทำลายไปด้วย ทั้งที่ปัญหายังคงยืนอยู่ตรงเดิมเหมือนเดิม มนุษย์ยังรัก ยังทรยศ ยังอิจฉา ยังกลัวความตาย และยังแสวงหาความหมายเหมือนวันแรกไม่เปลี่ยน

Dávila จึงเสนอวิธีทำปรัชญาที่แตกต่างออกไป แทนที่จะถามอย่างกำปั้นทุบดินว่าสุภาษิตนี้จริงหรือเท็จ เขาอยากให้ถามว่า

• มนุษย์ต้องเผชิญประสบการณ์นรกแบบไหนจึงกลั่นสร้างประโยคนี้ขึ้นมา?

• ทำไมประโยคนี้จึงเดินทางข้ามศตวรรษ ข้ามภาษา และข้ามวัฒนธรรมมาหาเราได้?

หากมันเป็นเพียงเรื่องไร้สาระ ขยะสิ้นคิด มันก็ควรหายไปนานแล้ว การที่มันยังคงถูกพูดซ้ำอย่างต่อเนื่อง เป็นไปได้ไหมว่ามันกำลังสะกิดบอกเราว่ามีบางอย่างในชีวิตมนุษย์ที่ยังไม่เคยเปลี่ยน

ประโยคสุดท้ายจึงสรุปวิธีทำปรัชญาของ Gómez Dávila ทั้งหมดเอาไว้ในประโยคเดียวคือ

ไม่ว่าคำสามัญจะสวมหน้ากากแบบใด มันล้วนเป็นคำเชื้อเชิญให้เราขุดลึกลงไปใต้พื้นผิวของมัน นักปรัชญาที่ดีจึงไม่ควรรีบหัวเราะเยาะกับความคิดที่ดูธรรมดา หรือปฏิเสธมันเพราะคำตอบฟังดูเชยไม่เข้าท่า

สิ่งที่ควรทำคือถามว่าปัญหาอะไรทำให้มนุษย์สร้างประโยคนี้ขึ้นมา และเหตุใดมนุษย์จึงยังคงพูดมันซ้ำแล้วซ้ำเล่าจนถึงทุกวันนี้

สำหรับ Gómez Dávila ปรัชญาเริ่มต้นตรงจุดที่เราหยุดดูถูกสิ่งสามัญ เพราะหลายครั้งความลึกที่สุดของมนุษย์ซ่อนอยู่ใต้ประโยคที่ฟังดูธรรมดาที่สุด อย่าง สุภาษิต ความเชื่อพื้นบ้าน หรือคำพูดติดปากของคนทั่วไป เปรียบเหมือนซากชิ้นส่วนโบราณสถาณที่หลงคงเหลืออยู่บนผิวดิน คนที่เดินผ่านอาจเห็นเพียงก้อนอิฐก้อนกินก้อนหินธรรมดา ส่วนคนที่หยุดขุดลงไปจะพบว่าข้างใต้ซ่อนทั้งอารยธรรม ความหวาดกลัว ความหวัง ความสับสนของมนุษยชาติ และประวัติศาสตร์ทั้งหมดของการดิ้นรนเพื่อทำความเข้าใจชีวิตเอาไว้ค่ะ

เมื่ออ่านนักคิดสายอัตถิภาวนิยมและกลุ่ม Pessimism ไปเรื่อย ๆ จะพบว่า เมื่อหลักยึดแบบดั้งเดิมเริ่มสั่นคลอน หรือบางคนพบว่าจริงๆ แล้วมันไม่มีอะไรให้ยึด ไม่ใช่ทุกคนพบความจริงในแบบของตัวเองแล้วจะบิ้มหัวตัวเองกันทุกคน และสิ่งนี้ก็ไม่ได้ทำให้ทุกคนที่มีชีวิตอยู่ต่อหลังจากนั้นใช้ชีวิตเหมือนกันเลย มันกลับแตกต่างกันแบ่งออกเป็นหลายทิศหลายทาง

*แจ้งล่วงหน้า ทั้งหมดนี้เป็นการย่อแนวคิดซับซ้อนให้เหลือหนึ่งประโยค ซึ่งเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงได้ยากในงานสื่อสารสาธารณะ อยากให้มองว่าเป็นการกล่าวอย่างกว้างๆ ไม่มีเจตนาจะลดทอนหรือบิดเบือนแนวคิดของนักปรัชญาเหล่านั้น*

• Arthur Schopenhauer ยึดสิ่งที่เรียกว่าการลดอำนาจของเจตจำนง เขาไม่ได้มองว่าชีวิตมีจุดหมายสูงสุดที่ทำให้ความทุกข์ได้รับการไถ่ถอน แต่เชื่อว่าเราสามารถทุกข์น้อยลงได้ผ่านศิลปะ ดนตรี ความเมตตา และการลดความอยาก เขาใช้ชีวิตค่อนข้างเป็นระเบียบ อ่านหนังสือ เดินเล่นทุกวัน ฟังดนตรี เล่นขลุ่ย และอยู่กับสุนัขของเขา เขาไม่ได้ใช้ชีวิตเหมือนคนที่สิ้นหวังจนทำอะไรไม่ได้

• Friedrich Nietzsche กลับตรงกันข้าม เขาเห็นว่าความหมายที่พระเจ้า ศาสนา หรือศีลธรรมแบบเดิมให้มานั้นพังทลายแล้ว แต่แทนที่จะยอมแพ้ เขาพยายามสร้างคุณค่าขึ้นเอง เขาเรียกสิ่งนี้ว่าการกลับค่า/ประเมินค่าใหม่/การตั้งคุณค่าขึ้นเอง (Umwertung aller Werte + แต่แนวคิดที่ว่ามนุษย์เหนือมนุษย์สร้างคุณค่าขึ้นเอง Übermensch ก็เป็นการตีความที่แพร่หลายและยอมรับได้ในวงกว้าง) แม้ชีวิตจริงของเขาจะเต็มไปด้วยโรคภัย ความโดดเดี่ยว และจบลงด้วยภาวะล้มป่วยจนเข้าสู่ภาวะวิกฤตทางจิต

• Albert Camus เสนอภาพของ Sisyphus ที่ต้องกลิ้งหินขึ้นเขาตลอดกาล แม้รู้ว่าหินจะตกลงมาใหม่ เขาไม่ได้บอกว่ามีความหมายซ่อนอยู่ แต่บอกว่ามนุษย์สามารถใช้ชีวิตต่อไปได้แม้จะไม่มีคำตอบสุดท้าย

• Viktor Frankl เป็นหนึ่งในผู้เสนอคำตอบต่อปัญหา Nihilism และความว่างเปล่าของชีวิต และเป็นคนที่ผ่านความทุกข์ของจริง (รอดชีวิตมาจากค่ายกักกันเอาชวิตซ์ของนาซี) ซึ่งแทบเป็นคู่ที่อยู่คนละทิศทางทางปรัชญากับ Camus เพราะ Frankl เชื่อว่ามนุษย์ทนต่อความทุกข์ได้หากยังค้นพบความหมายของมัน จะเห็นว่าภายในสาย Existential ก็ไม่ได้เห็นตรงกันทั้งหมด บางคนบอกว่าอยู่ได้โดยไม่ต้องมีความหมาย ขณะที่บางคนเห็นว่าความหมายคือสิ่งจำเป็น

• Philipp Mainländer เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของความย้อนแย้ง เขาเสนอว่าจักรวาลกำลังมุ่งสู่ความดับ แต่ก็ยังเขียนงานปรัชญาชิ้นใหญ่จนเสร็จ แสดงให้เห็นว่าการมองโลกในแง่ร้ายที่สุดไม่ได้แปลว่ามนุษย์จะหยุดลงมือทำทุกอย่าง

• Martin Heidegger เขาไม่ได้ถามว่าชีวิตมีความหมายหรือไม่ แต่ถามว่าการดำรงอยู่อย่างแท้จริงคืออะไร เขาเสนอว่าการตระหนักว่าตัวเองต้องตาย (Being-toward-death หมายถึงโครงสร้างของการดำรงอยู่ ไม่ใช่การหมกมุ่นกับความตาย) ไม่ได้ทำให้หมดแรงใช้ชีวิต แต่กลับทำให้หลุดพ้นจากการใช้ชีวิตตามความคาดหวังของคนอื่น แรงผลักจึงมาจากการเผชิญหน้าความตาย ไม่ใช่จากความหมาย

• Eduard von Hartmann เพราะเขาเสนอว่าเราไม่ได้มีแรงใช้ชีวิตเพราะความหมาย แต่เพราะจิตไร้สำนึก (The Unconscious) ยังคงผลักดันเราอยู่ แม้เราจะรู้ว่าชีวิตเต็มไปด้วยความทุกข์ แนวคิดนี้สามารถเชื่อมต่อกับ Freud ได้อย่างเป็นธรรมชาติ

• Julius Bahnsen แม้แต่เจตจำนงเองก็เต็มไปด้วยความขัดแย้งภายใน ไม่มีวันปรองดองกันได้ แต่ถึงอย่างนั้นเขาก็ยังเขียนหนังสือและใช้ชีวิตต่อไป นี่เป็นตัวอย่างที่ดีว่าการดำรงอยู่กับการมีคำตอบสุดท้ายไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

• Søren Kierkegaard ที่นำเสนอมุมมองสายศาสนา/จิตวิญญาณ ซึ่งตรงข้ามกับนักคิดสายอเทวนิยม (Atheist) ทุกคนที่ยกมา เขาเห็นความสิ้นหวังและความไร้สาระของชีวิตไม่ต่างจาก Camus แต่ทางออกของเขาคือการยอมรับความย้อนแย้งด้วยการก้าวกระโดดแห่งความศรัทธา คือรู้ว่าไม่มีเหตุผลทางตรรกะรองรับ แต่เลือกที่จะเชื่อและยึดมั่นในบางสิ่งอย่างสุดตัว เพราะความจริงของชีวิตเป็นเรื่องส่วนบุคคล ไม่ใช่สูตรคณิตศาสตร์ ชีวิตจริงเขาเขียนงานผ่านนามแฝงมากมาย ใช้ชีวิตหมกมุ่นอยู่กับการตั้งคำถามถึงการมีอยู่จริงของตัวเอง

• Jean Paul Sartre เขาเชื่อว่ามนุษย์ถูกลงโทษให้มีเสรีภาพ เมื่อไม่มีพระเจ้าหรือแผนการของจักรวาล เราจึงต้องนิยามตัวเองผ่านการกระทำ แรงของ Sartre ไม่ได้มาจากความหมายที่มีอยู่ก่อน แต่มาจากความรับผิดชอบว่า ชีวิตเราจะเป็นอย่างไร อยู่ที่สิ่งที่เราเลือกทำในวันนี้ เขาไม่ได้นั่งซึมเศร้า แต่เขียนหนังสืออย่างบ้าคลั่ง เข้าร่วมการเมือง ลงถนนประท้วง และปฏิเสธรางวัลโนเบล เพราะเขาเชื่อว่านักคิดต้องใช้ชีวิตอย่างมีส่วนร่วม แรงขับของเขาจึงมาจากการลงมือทำ และการยืดอกรับผลของการเลือกนั้น

• Gabriel Marcel เขาแยกแยะระหว่างปัญหาที่ใช้ตรรกะแก้ กับสัจธรรม/ความลึกลับ (Mystery) ที่ต้องใช้ประสบการณ์ตรง Marcel มองว่าการมองมนุษย์เป็นเพียงสิ่งของหรือฟังก์ชั่นทำให้เกิดความสิ้นหวัง แต่แรงในการมีชีวิตมาจากBeing (การดำรงอยู่) ผ่านความสัมพันธ์แบบ การพบกันอย่างแท้จริง, ความรัก, ความหวัง และ Fidelity (ความซื่อสัตย์ต่อการมีอยู่) เขาเป็นนักเขียนบทละครและนักวิจารณ์ดนตรี ใช้ชีวิตคลุกคลีกับการสื่อสารและความสัมพันธ์ ไม่ใช่คนที่นั่งโดดเดี่ยวในห้องสี่เหลี่ยม

• Miguel de Unamuno เขาเสนอว่ามนุษย์มีความขัดแย้งภายในอย่างรุนแรงระหว่างปัญญาที่บอกว่าเราต้องตายและไม่มีอะไรเหลือ กับหัวใจที่ปรารถนาความเป็นอมตะ เขาไม่พยายามสมานแผลความขัดแย้งนี้ แต่เอาแรงมาจากการต่อสู้ และการโอบรับความตึงเครียดนั้น เขาเชื่อว่าการต่อสู้เพื่อเชื่อในสิ่งที่ตรรกะปฏิเสธ นั่นคือสิ่งที่ทำให้มนุษย์มีชีวิตอยู่อย่างแท้จริง (คล้ายแนวคิดเรื่อง Don Quixote ที่ดื้อดึงฝันในสิ่งที่เป็นไปไม่ได้) เขาเป็นอธิการบดีมหาวิทยาลัย Salamanca ยืนหยัดเผชิญหน้ากับฝ่ายชาตินิยมของ Francoอย่างเปิดเผยจนถูกกักบริเวณในบ้านช่วงท้ายชีวิต

• Blaise Pascal เจ้าของผลงาน Pensées เขาเห็นความว่างเปล่าและความน่าหวาดกลัวของจักรวาล (ความเงียบอันเป็นนิรันดร์ของพื้นที่เหล่านั้นทำให้ข้าพเจ้าหวาดกลัว) Pascal ชี้ว่าเหตุผลและวิทยาศาสตร์มีขีดจำกัด ไม่สามารถตอบคำถามเรื่องความหมายได้ ประโยคคลาสสิกของเขาคือหัวใจมีเหตุผลของมันเอง ซึ่งเหตุผลตรรกะไม่เคยรับรู้ (Le cœur a ses raisons, que la raison ne connaît point) แรงขับของเขาจึงมาจากการยอมรับขีดจำกัดของสมอง แล้วใช้หัวใจ/ความศรัทธาเป็นหลักยึด (รวมถึงแนวคิดเรื่องการเดิมพันของปาสกาล Pascal’s Wager) แม้ป่วยหนักด้วยโรคเรื้อรังตลอดชีวิตและเสียชีวิตด้วยวัยเพียง 39 ปี แต่เขาสร้างผลงานทั้งทางคณิตศาสตร์ ฟิสิกส์ และปรัชญาไว้มากมาย

• Karl Jaspers ผู้เสนอแนวคิดเรื่อง Grenzsituationen (Limit-Situations หรือ สถานการณ์ขีดจำกัด) เช่น ความตาย, ความทุกข์, ความรู้สึกผิด Jaspers มองว่าเมื่อมนุษย์ชนเข้ากับขีดจำกัดของชีวิตจนโครงสร้างเดิมพังทลายลง นั่นไม่ใช่จุดจบ แต่เป็น จุดเริ่มต้นที่เราจะได้สัมผัสกับ Transcendence (การก้าวข้าม) และพบกับตัวตนที่แท้จริง (Existenz) แรงของเขาจึงมาจากการเปลี่ยนวิกฤตให้เป็นประตูสู่การตระหนักรู้ เขาถูกนาซียึดใบอนุญาตสอนหนังสือและกดดันอย่างหนักเพราะมีภรรยาเป็นคนเชื้อสายยิว แต่เขายังคงคิด เขียน และยึดมั่นในคุณค่าปรัชญาอย่างไม่สั่นคลอน

• Simone Weil ผู้เสนองานเขียนอย่าง Gravity and Grace พูดถึงความแรงกล้าของกฎธรรมชาติ (Gravity) และพระคุณ (Grace) ธอไม่แสวงหาการเติมเต็มอีโก้ แต่เอาแรงมาจาก Attention (การตั้งมั่นใส่ใจอย่างบริสุทธิ์) และ Decreation (การลดทอนอัตตาตัวเอง) เพื่อเปิดพื้นที่ให้ความจริงและความทุกข์ของผู้อื่นเข้ามา การมีอยู่ของเธอคือการแบกรับความจริงของโลกโดยไม่หลบตา แม้จะจบจากสถาบันชั้นสูงและมีสุขภาพอ่อนแอ แต่เธอปฏิเสธชีวิตสุขสบาย ไปทำงานเป็นคนงานโรงงานอุตสาหกรรม เข้าร่วมสงครามกลางเมืองสเปน และปฏิเสธการกินอาหารเกินกว่าโควต้าของชาวฝรั่งเศสในยุคสงครามโลกครั้งที่ 2 จนเสียชีวิตด้วยวัยเพียง 34 ปี

• ส่วน Emil Cioran อาจใกล้กับคำถามของตั้งต้นของบลูที่สุด เขาเขียนถึงความไร้ความหมาย ความเหนื่อยล้าของการมีอยู่ และความไม่ควรเกิดมาแทบทั้งชีวิต แต่สิ่งที่น่าประหลาดคือ เขายังเดินเล่นในปารีสทุกวัน อ่านหนังสือ เขียนหนังสือ คุยกับเพื่อน และใช้ชีวิตต่ออีกหลายสิบปี เขาเคยพูดประมาณว่า การเขียนคือวิธีระบายพิษออกจากตัวเอง

...จะเห็นว่า ไม่ว่าจะสายอเทวนิยม สายจิตวิทยา จิตวิญญาณ/ปรากฏการณ์วิทยา หรือสายศาสนา แทบไม่มีใครดำรงอยู่ได้ด้วยความจริงอันแห้งแล้งเพียงอย่างเดียว พวกเขาไม่ได้เจอความจริงแล้วจึงเลิกใช้ชีวิต แต่แต่ละคนเปลี่ยนสิ่งที่เป็นหลักยึดเลย…

ที่น่าสนใจคือ หลายคนเลิกยึดความหมายสูงสุด (ultimate meaning) แต่ยังยึดกิจกรรมแทน พวกเขาอ่าน เขียน แต่งเพลง เดิน เล่นดนตรี คิด ถกเถียง ไม่ใช่เพราะเชื่อว่าจักรวาลต้องการสิ่งเหล่านี้ แต่เพราะนั่นคือสิ่งที่พวกเขาทำ

มีคำพูดของ Ludwig Wittgenstein ที่สะท้อนเรื่องนี้ได้ดี เขาเคยบอกว่า The solution of the problem of life is seen in the vanishing of the problem. แม้เขาเองจะผ่านวิกฤตทางจิตใจอย่างหนัก เขาเคยละทิ้งปรัชญาไปเป็นครูประถม ออกแบบบ้าน และเป็นคนสวน ก่อนจะพบว่าปัญหายังไม่จบและกลับมาสอนหนังสือ และใช้ชีวิตในรายละเอียดของแต่ละวัน ก่อนจะพบว่าปัญหายังไม่จบและกลับมาเขียนปรัชญาต่อจนช่วงสุดท้ายของชีวิต... (แม้เจตนาทางปรัชญาของเขาคือเรื่องขีดจำกัดของภาษา (Limits of Language) ไม่ใช่เรื่องการรับมือกับความไร้ความหมายของชีวิตแบบ Existentialist)

คำตอบที่น่าประหลาดคือ หลายคนบอกว่าไม่ได้เอาแรงมาจากความหมายเลย แต่เอาแรงมาจากแรงขับของการมีชีวิตเอง

• Schopenhauer เรียกมันว่า Will ซึ่งเขาเองก็มองว่า Will (ที่ไม่ใช่แรงจูงใจทางจิตวิทยา แต่เป็นหลักอภิปรัชญาที่แสดงออกผ่านสิ่งมีชีวิตทั้งหมด) เป็นต้นตอของความทุกข์ แต่ยอมรับว่ามันยังทำงานอยู่

• Nietzsche เสนอแนวคิด Will to Power ในฐานะแรงผลักพื้นฐานของชีวิตและการตีความโลก

• Freud เรียกมันว่า Triebe (drives) เขาไม่ได้พูดถึง drive เดียว แต่มีหลายแรงขับ เช่น Eros และ Death Drive

แม้แต่นักคิดที่วิจารณ์ความคิดเรื่องความหมายสูงสุดของชีวิต ก็ยังต้องกินเมื่อหิว นอนเมื่อง่วง และคิดเมื่อเกิดคำถาม

นี่อาจเป็นความย้อนแย้งที่ลึกที่สุดอย่างหนึ่งของมนุษย์ เราอาจสรุปได้ว่าไม่มีอะไรให้ยึดในระดับทฤษฎี แต่ในระดับการดำรงอยู่ ร่างกายและจิตใจก็ยังคงเคลื่อนไหวต่อไป ราวกับว่าการมีชีวิตไม่จำเป็นต้องรอให้เราหาเหตุผลสุดท้ายพบเสียก่อน

บลูมองเห็นว่าบางคนพยายามลดความปรารถนา บางคนสร้างคุณค่าขึ้นใหม่ บางคนยอมรับความไร้สาระ บางคนใช้การเขียนเป็นที่รองรับความคิด แต่แทบไม่มีใครสามารถดำรงอยู่ได้ด้วยความจริงเพียงอย่างเดียว เพราะการใช้ชีวิตกับการอธิบายชีวิตไม่ใช่สิ่งเดียวกัน นั่นเองคือความตึงเครียดที่ปรากฏอยู่ในชีวประวัติของนักคิดเหล่านี้เกือบทุกคนค่ะ

ก่อนหน้านี้เวลาคนเราไม่เข้าใจพายุ หรือตายยากจน เราก็บอกว่าพระเจ้าทำเพื่อทดสอบเรา หรือบอกว่าความทุกข์นี้แค่ชั่วคราว เดี๋ยวตายไปก็ได้ไปสวรรค์ แต่พอวิทยาศาสตร์เริ่มอธิบายทุกอย่างได้ มันก็เหมือนกับเอาชีวิตหลังความตายที่เป็นที่พึ่งทางใจออกไปจากชีวิตของคนยุคนั้น และวิทยาศาสตร์ไม่ได้มาตอบอย่างเดียว แต่มันมาถามแทนด้วย มันถามว่าจริงเหรอที่โลกแบน? จริงเหรอที่พระเจ้าสร้างมนุษย์จากดิน? มันไม่ยอมเชื่ออะไรง่ายๆ

แต่ปัญหาคือพอวิทยาศาสตร์ให้คำตอบ/ตั้งคำถามได้กับแทบทุกสิ่ง ตั้งแต่การที่พวกเขาเริ่มรู้ว่าโลกไม่ได้หมุนรอบมนุษย์ตามที่คัมภีร์บอก แต่มันหมุนรอบดวงอาทิตย์ (โคเปอร์นิคัส) และมนุษย์ก็เป็นแค่ลิงไม่มีหาง สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดหนึ่ง (ดาร์วิน) แล้วนั้น แล้วใครกันจะเป็นคนบอกเราว่าแล้วเรามีชีวิตไปเพื่ออะไร? ต้องทำอะไร? ซึ่งมันเป็นคำถามที่ทำให้คนยุคนั้นทรมานใจมาก (ไม่ใช่ว่าวิทยาศาสตร์ให้คำตอบนี้ไม่ได้นะคะ ให้ได้ชัดแบบแจ่มแจ้งเลย 5555 แต่คำตอบมันทำให้คนตอนนั้นชอคโลกไปตามๆกัน มันเย็นชาเกินไป ซึ่งมันไม่ตอบโจทย์ทางอารมณ์และจิตวิญญาณของคนที่กำลังสูญเสียที่พึ่งทางใจนั่นเอง)

วิทยาศาสตร์เป็นเครื่องมือที่ใช้หาความจริง (Truth) แต่ไม่ใช่เครื่องมือสร้างความหมาย (Meaning)

เราผู้มองจากมุมคนยุคปัจจุบัน อาจจะไม่เข้าใจว่าทำไมต้องชอคกับวิทยาศาสตร์ในเมื่อมันเป็นข้อเท็จจริง มันควรจะรู้สึกหลุดพ้นไม่ใช่หรอ แต่บลูอยากให้เราเห็นว่าการเปลี่ยนผ่านนั้นมันเร็วเกินไป เหมือนเราอยู่ในบ้านที่อบอุ่นแล้วจู่ๆ มีคนมาเปิดประตูให้ลมหิมะพัดเข้าใส่โดยไม่ให้เวลาเราหาเสื้อกันหนาว ถ้าเราอยู่ในยุคที่โบสถ์บอกว่าสวรรค์มีจริง แต่วิทยาศาสตร์กลับพิสูจน์ว่าอวกาศว่างเปล่าเราจะรู้สึกยังไง? วิทยาศาสตร์ทุบกำแพงความเชื่อเก่า ๆ ที่บอกว่าพระเจ้าสร้างทุกอย่าง แล้วพอทุบเสร็จ กลับไม่เจออะไรเลย ความหมายทุกอย่างที่มนุษย์เคยมี (เช่น เกิดมาทำดีไปสวรรค์) มันเป็นสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นเองทั้งนั้น แต่พอเรารู้ว่ามันเป็นของปลอม เราก็จะเหลือแค่ความว่างเปล่าซึ่งมันสั่นสะเทือนถึงขนาดที่เรารู้สึกว่าเรายืนอยู่บนอะไรกันแน่? นั่นคือแรงกดดันที่ทำให้คนต้องคิดใหม่ทั้งระบบ ไม่ใช่แค่ร้องไห้แล้วจบค่ะ

นี่คือจุดที่บลูเห็นว่าการปฏิวัติทางวิทยาศาสตร์และปรัชญาไม่ได้ทำให้มนุษย์เป็นอิสระหลุดพ้น แต่มันทำให้มนุษย์ตกอยู่ในภาวะไร้ที่ยึดเหนี่ยว ซึ่งหนักกว่าภาวะทุกข์ธรรมดาซะอีก บลูต้องการให้เราเห็นว่าความว่างเปล่า (Void) เริ่มเกิดขึ้นในจิตใจมนุษย์ตอนไหน เพราะเมื่อเราตัดไม้ค้ำยันทางจิตใจออกไป (พระเจ้า) โดยที่ยังไม่มีการสร้างสิ่งใหม่มาทดแทน มนุษย์ก็จะเกิดอาการเหวอ หรือไหลไม่ถูกในเชิงอัตถิภาวนิยม (Existential crisis)

แล้วประเทศอื่นในยุโรปไม่เจอวิทยาศาสตร์ดิสรัปต์เหรอ? ทำไมต้องเป็นเยอรมนี?

นั่นสิ ทำไมนะ ทำไมประเทศที่ตั้งคำถามนี้แบบจริงจังที่สุดคือเยอรมนีล่ะ ปัจจัยแรกเลยเพราะเยอรมนีเป็นแหล่งกำเนิดของทั้งปรัชญาคลาสสิก (คานท์, เฮเกล) และยุคเรืองปัญญาทางวิทยาศาสตร์ แต่ถึงอย่างนั้น เยอรมันก็ดันมีประวัติศาสตร์ที่เต็มไปด้วยความแตกแยกทางการเมือง พวกเขาจึงไม่มีความสุขแบบฝรั่งเศสหรืออังกฤษที่กำลังสนุกสนานกับการไปยึดอาณานิคมในทวีปอื่นและรวยกันเป็นเบือ และเมื่อวิทยาศาสตร์ดิสรัปต์ ฝั่งฝรั่งเศสเค้าก็รับมือกับการเปลี่ยนผ่านนี้ด้วยการปฏิวัติทางการเมือง ส่วนอังกฤษเน้นการพัฒนาอุตสาหกรรมและทุนนิยม (บวกกับประเทศอื่นๆ ในยุโรปเองก็ยังมีกษัตริย์กับศาสนาที่แข็งแรงอยู่อีกด้วย)

ลองนึกภาพว่ามีเด็กสองคนในห้องเรียน คนหนึ่งอยู่ครอบครัวที่พ่อแม่รวยสนับสนุนเต็มที่ (เหมือนอังกฤษที่กำลังตั้งอาณานิคม มีเงินมีทอง) อีกคนอยู่ครอบครัวที่พ่อแม่ทะเลาะกันแตกแยกและไม่มีที่ยืนในสังคม (เหมือนเยอรมนียุคนั้นที่ยังไม่เป็นปึกแผ่น) เด็กคนที่สองก็มักจะตั้งคำถามกับชีวิตและมีความรู้สึกเชิงลบได้มากกว่าเป็นเรื่องปกติ

ซึ่งบลูกำลังจะบอกว่านี่ไม่ใช่ความบังเอิญ/นิสัยประจำชาติ แต่มันเป็นผลลัพธ์ทางประวัติศาสตร์ (ซึ่งถ้าเยอรมนีไม่แตกแยก พวกเขาอาจไม่มีเวลามานั่งเศร้ากับจักรวาล เพราะยุ่งอยู่กับการไปขุดทองในต่างประเทศเหมือนเพื่อนบ้านก็ได้ค่ะ) นักคิดเยอรมันที่ซึ่งเป็นศูนย์รวมของกลุ่มคนที่ฉลาดเกินไปอยู่แล้ว (สังคมเยอรมันในยุคนั้นมีรากฐานความคิดทางปรัชญาที่เข้มข้นที่สุด ดินแดนนี้เลยกลายเป็นจุดปะทะหลักที่รับแรงกระแทกทางจิตวิญญาณไปเต็มๆ) และดันมีเวลาเยอะมากเกินไปในการจ้องมองความว่างเปล่าของจักรวาลอีก ทำให้มนุษย์เกิดภาวะไร้ทิศทางซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของความเศร้าแบบ Weltschmerz ค่ะ

Weltschmerz แปลตรงตัวว่า Welt (โลก) + Schmerz (ความเจ็บปวด) รวมกันคือความเจ็บปวดของโลก หรือความเหนื่อยล้าต่อโลก

บลูไม่ได้ใช้คำว่าความเศร้า (Sadness) เพราะความเศร้ามันเกิดขึ้นเมื่อเราเสียบางอย่างไป สอบตก หรือแฟนทิ้ง (ซึ่งมันเป็นเรื่องของปัจเจกบุคคลและมีทางแก้ไขได้ด้วยการหาของใหม่หรือเวลาเยียวยา) แต่ Weltschmerz เกิดขึ้นเมื่อเราเปรียบเทียบโลกที่เราอยากให้เป็น (โลกที่เปี่ยมด้วยความหมาย ความยุติธรรม) กับโลกที่เป็นจริง (โลกที่โหดร้าย ไร้เหตุผล และเต็มไปด้วยความทุกข์) แล้วพบว่ามันไม่มีวันตรงกันได้เลย

• Sadness = เหมือนเราโดนเพื่อนแย่งผัว/เมียเราไปกิน เราก็เสียใจ ร้องไห้ แล้วพอได้ผัว/เมียใหม่ก็หาย

• Weltschmerz = เหมือนเรานั่งมองดูชาย/หญิงทั้งโลกแล้วรู้ว่าสักวันมันจะตายหมดอยู่ดี และต่อให้เราคบกับใครใหม่ รักคนนี้ คนหน้า หรืออีกล้านคน ทุกคนมันก็ต้องแก่ เจ็บ พลัดพราก และตายในที่สุด ความเจ็บปวดจึงไม่ได้อยู่ที่การเสียคนหนึ่งคน แต่อยู่ที่การตระหนักว่านี่คือโครงสร้างของการมีชีวิต

สิ่งที่น่าสนใจคือ Weltschmerz ไม่จำเป็นต้องหมายถึงซึมเศร้า หรือสิ้นหวังเสมอไป หลายครั้งมันคือความรู้สึกปะปนระหว่างความเศร้า ความงาม และความจริง เหมือนเวลาเรามองพระอาทิตย์ตกแล้วรู้ว่ามันสวยเพราะมันกำลังจะหายไป หรือมองคนที่เรารักแล้วรู้ว่าวันหนึ่งทั้งเราและเขาจะไม่อยู่แล้ว ความรู้สึกนั้นไม่ใช่แค่เสียใจ แต่มันคือการสัมผัสโครงสร้างของโลกที่ไม่อาจแก้ไขได้ มองเห็นความจริงที่คนทั่วไปไม่อยากเห็น ตระหนักว่าได้ว่า ไม่ว่าเราจะพยายามทำดีแก้ไขฝืนมันแค่ไหน ระบบสังคมและธรรมชาติก็พร้อมจะทำลายเราได้ทุกเมื่อโดยไม่มีเหตุผลอยู่ดี เหมือนคนที่ดูแลร่างกายดีมาทั้งชีวิต จู่ๆ ตรวจเจอเป็นมะเร็งระยะสุดท้ายแบบงงๆ หรือรัฐบาลที่กินบ้านกินเมืองเป็นปีศาจหมูแต่ไม่ตายสักทีนั่นแหละค่ะ

ตรงนี้เองที่ Weltschmerz ต่างจากความเศร้าทั่วไป เพราะมันถามว่าโลกถูกสร้างมาแบบนี้ตั้งแต่แรกใช่ไหม? ไม่ใช่ว่าฉันสูญเสียอะไรไป และเมื่อคำถามย้ายจากระดับเหตุการณ์เฉพาะหน้าไปสู่ระดับโครงสร้างของการดำรงอยู่ มันเลยกลายเป็นหัวข้อที่นักคิดเยอรมันจำนวนมาก เช่น Schopenhauer, Nietzsche และต่อมาคือ Heidegger หยิบมาคิดกันอย่างจริงจัง แทนที่จะมองว่าเป็นเพียงอารมณ์ชั่วคราวของปัจเจกคนหนึ่ง

โลกนี้มันไม่สมบูรณ์ และมันจะไม่มีวันสมบูรณ์

เยอรมันในตอนนั้นไม่ได้แค่เศร้าเสียใจ แต่พวกเขากำลังเผชิญกับสภาวะที่เรียกว่า Weltschmerz เขาตระหนักรู้ว่าความทุกข์คือส่วนประกอบถาวรของความจริง เขารู้ว่าความทุกข์เป็นกฎของจักรวาล เช่น ความตาย, ความเจ็บป่วย, การพลัดพราก มันไม่ใช่เรื่องที่เกิดขึ้นชั่วคราว แต่มันคือโครงสร้างของชีวิต เหมือนกับกฎแรงโน้มถ่วงที่เราต้องใช้ชีวิตภายใต้มัน

อย่างเช่น ในทางคณิตศาสตร์ ถ้าเรามีสมการ X + Y = 10 ถ้า Y เป็นความทุกข์ คนทั่วไปมักคิดว่าเราแค่ทำให้ Y เป็น 0 ก็จะได้ X = 10 แต่บลูจะบอกว่า Y ไม่มีทางเป็น 0 ได้เลย มันอาจจะน้อยลงบ้างเวลาที่เราทำให้ X ใหญ่ขึ้น แต่ Y ก็ยังคงมีค่าอยู่เสมอ นี่หมายความว่าทุกความสุขที่เรามีในชีวิตจะต้องมาพร้อมกับความทุกข์ในสัดส่วนหนึ่งเสมอ ไม่มีความสุขที่บริสุทธิ์แบบไม่มีเงื่อนไข เช่น การมีความรักก็หมายถึงการจบลงด้วยการจากลา ไม่ว่าจากการตายหรือการแยกทาง การเกิดมาก็หมายถึงการต้องตาย มันเป็นแพ็คเกจที่แยกจากกันไม่ได้ค่ะ

หรือถ้าเราเป็นหมอ เราจะรักษาคนไข้ได้ บรรเทาอาการเจ็บปวดได้ สามารถยืดอายุขัยได้ แต่หมอไม่สามารถรักษาความตาย โดยการทำให้ใครเป็นอมตะไม่เจ็บไม่ป่วยไม่แก่ไม่ไข้ได้ Weltschmerz คือการที่หมอคนนั้นยอมรับว่าการรักษาไม่ใช่การพิชิตความตาย มันคือการอยู่กับความจริงที่ว่าความตายมีชัยชนะเสมอ ไม่ว่าหมอจะทุ่มเทเท่าไหร่ก็ตาม

นึกถึงซีรีย์หรือหนังที่หมอพยายามช่วยคนไข้สุดชีวิต แต่คนไข้ก็เสียชีวิตในที่สุด หมอก็จะนั่งนิ่ง ๆ แล้วพูดว่าเราทำดีที่สุดแล้ว ซึ่งประโยคนี้ไม่ได้หมายถึงความแพ้ แต่มันคือการยอมรับขีดจำกัดของความเป็นมนุษย์

พวกเขาเลยได้สรุปได้ว่า ความทุกข์ไม่ใช่บั๊ก หรือความผิดพลาดชั่วคราวของชีวิตที่จะแก้ได้ด้วยการมองโลกในแง่ดี แต่มันคือข้อกำหนดถาวรของการมีชีวิตอยู่บนโลกใบนี้ค่ะ

1. มนุษย์มีความปรารถนาที่ไม่มีวันสิ้นสุด (จิตใจมนุษย์ถูกออกแบบมาให้โลภ เราไม่เคยพอกับสิ่งที่ตัวเองมี อยากได้เงินเพิ่ม อยากมีชื่อเสียง อยากเป็นที่รัก ยิ่งได้มากก็ยิ่งอยากมาก เหมือนการติดยา)

2. โลกและธรรมชาติมีทรัพยากรจำกัด และเต็มไปด้วยความไร้ระเบียบ (เงินมีไม่พอให้ทุกคนรวย ที่ดินมีไม่พอให้ทุกคนมีบ้าน และธรรมชาติก็ไม่ยอมทำตามที่เราสั่ง เราอยากให้อากาศเย็น แต่มันกลับร้อน เราไม่ได้อยากให้บ้านทรุด แต่แผ่นดินไหว)

3. ดังนั้น มนุษย์จะต้องชนเข้ากับความผิดหวังอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้เสมอ (เมื่อความอยากอันไม่มีที่สิ้นสุดมาเจอกับโลกอันจำกัด มันก็ต้องชนกัน เราเลยผิดหวังตลอดเวลา)

4. กระบวนการชนนี้เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าทุกวัน ทุกวินาที ความทุกข์จึงไม่ใช่เรื่องบังเอิญ (ไม่ได้เกิดเพราะวันนี้เราดวงไม่ดี) แต่มันคือเนื้อแท้ของชีวิตนั่นเอง

Arthur Schopenhauer

ในยุคของ Schopenhauer ปรัชญากระแสหลักกำลังลุ่มหลงอยู่กับแนวคิดของนักคิดอย่าง Hegel ที่บอกว่าโลกกำลังพัฒนาก้าวหน้าไปเรื่อยๆ ด้วยสติปัญญาและเหตุผล แต่ Schopenhauer ถือเป็นเด็กดื้อในวงการ เขาบอกทุกคนว่า เลิกเพ้อเจ้อ โลกนี้ไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยเหตุผล มันแค่ทำงานของมันไปเรื่อย ๆ …สิ่งมีชีวิตทั้งหลายขับเคลื่อนด้วยแรงปรารถนาและไม่มีวันอิ่ม คนก็เหมือนกัน เราคิดว่ากำลังไปสู่เป้าหมายสูงส่งหรอ เปล่าเลย จริง ๆ แล้วเราแค่ถูกแรงขับทางชีวภาพลากไปมาไม่มีอะไรมากกว่านั้น

เขาเป็นนักคิดชาวยุโรปคนแรกๆ ที่นำปรัชญาตะวันออก อย่างเรื่องอวิชชา และตัณหา ในพุทธศาสนา มาผสมผสานเพื่อกระชากหน้ากากโลกตะวันตก ซึ่งก่อนหน้าเขามีคนสนใจอินเดียบ้างแล้วในยุโรป แต่ Schopenhauer คือคนแรก ๆ ที่ให้ความสำคัญกับ The Upanishads และมองว่าปรัชญาอินเดียมีคุณค่าทัดเทียมหรือเหนือกว่าปรัชญาตะวันตกในบางด้าน อย่างไรก็ตาม สิ่งที่เขาได้รับอิทธิพลมากที่สุดคืออุปนิษัทและฮินดู มากกว่าพุทธศาสนา แม้หลายแนวคิดจะสอดคล้องกับพุทธ เช่น ตัณหา ความทุกข์ และการดับความอยากก็ตาม

ในทางปรัชญาศาสนา มีคำถามยอดฮิตที่เรียกว่า Problem of Evil เช่น ถ้าพระเจ้าผู้สร้างโลกใจดีจริง ทำไมปล่อยให้มีเด็กอดอยาก? ทำไมปล่อยให้มีแผ่นดินไหว? ทำไมให้มีโรคระบาด? ศาสนาเดิมจะพยายามแก้ตัวให้พระเจ้าว่ามันคือการทดสอบ แต่ Schopenhauer จะหน้ายี๋แล้วบอกว่า มึงไม่ต้องไปโทษพระเจ้าหรอก เพราะมันไม่มีพระเจ้าตั้งแต่แรก โลกนี้มันโหดร้ายด้วยตัวมันเองอยู่แล้ว

เวลาเราเห็นสิงโตไล่กัดกวางอย่างทรมาน คนทั่วไปอาจจะรู้สึกสะเทือนใจ แต่นั่นไม่ใช่ความชั่วร้ายของสิงโต และไม่ใช่โทษประหารจากฟ้า แต่มันคือเนื้อแท้ของธรรมชาติที่สัจธรรมอันโหดร้ายต้องกัดกินตัวเองเพื่อให้อยู่รอด จิตวิญญาณของจักรวาลไม่ได้มีสมอง แต่มันคือตัณหาความหิวโหย (ตัณหาในที่นี้คือแรงผลักดันพื้นฐานของการดำรงอยู่ทั้งหมด ตั้งแต่แรงโน้มถ่วง การเติบโตของต้นไม้ สัญชาตญาณสัตว์ ไปจนถึงแรงขับของมนุษย์ เพราะฉะนั้น Will จึงไม่ใช่แค่อยากแต่เป็นแรงผลักดันให้ดำรงอยู่ (blind striving) ที่ไม่มีเหตุผลและไม่มีจุดหมายปลายทาง) พอเรามีความอยาก เราก็เป็นทุกข์ พอได้สิ่งที่อยาก ความสุขที่เกิดขึ้นมันก็แค่การหายหิวชั่วคราว แล้วเราก็จะเบื่อ และหิวมันสิ่งใหม่ต่อไปเรื่อยๆ ค่ะ

บลูมองว่าการกระทำนี้มีผลกระทบมหาศาลค่ะ เพราะมันปลดภาระจากพระเจ้า ทำให้เราไม่ต้องโทษใคร แต่ในขณะเดียวกันมันก็โหดร้าย เพราะมันหมายความว่าความทุกข์ไม่ใช่ข้อผิดพลาดที่รอการแก้ไข แต่มันคือเงื่อนไขพื้นฐานของการมีชีวิต เขาไม่ได้บอกว่าโลกผิดพลาด แต่บอกว่าโลกทำงานแบบนี้โดยธรรมชาติ

Schopenhauer ไม่ได้แค่ปฏิเสธคำอธิบายแบบเทววิทยา เขายังเปลี่ยนกรอบคำถามด้วย กล่าวคือ เขาไม่ถามว่าใครทำให้โลกเป็นแบบนี้ แต่ถามว่าธรรมชาติของการดำรงอยู่คืออะไร เมื่อเปลี่ยนคำถาม ความจำเป็นที่จะต้องหาผู้รับผิดชอบก็หายไป เหลือเพียงการทำความเข้าใจโครงสร้างของโลกเอง

Schopenhauer ไม่ได้เสนอคำปลอบใจ แบบศาสนา และก็ไม่ได้เสนอความก้าวหน้าแบบ Hegel เขาเสนอว่าโลกไม่มีใครให้โทษ ไม่มีใครให้ฟ้อง และไม่มีใครกำลังวางแผนให้ทุกอย่างลงเอยอย่างดี ความทุกข์จึงไม่ใช่อุบัติเหตุ แต่เป็นราคาของการมีชีวิตอยู่เอง

นี่เองที่ทำให้เขากลายเป็นต้นธารสำคัญของประเพณี philosophical pessimism ในยุโรป และเป็นเหตุผลที่ Nietzsche ต้องเริ่มต้นบทสนทนาทางปรัชญาของตนเองด้วยการเผชิญหน้ากับ Schopenhauer ก่อนจะค่อย ๆ แยกทางกับเขาในภายหลัง

แก่นกลางของโลกไม่ใช่เหตุผล แต่คือ เจตจำนง ซึ่งเป็นพลังงานที่ตาบอด หิวโหย และไม่มีวันอิ่ม

• เจตจำนง (The Will / Wille zum Leben) คือแรงขับเคลื่อนทางชีวภาพดิบๆ เช่น แรงขับที่ทำให้ต้นไม้พยายามแทรกตัวผ่านคอนกรีตขึ้นมาหาแสง หรือแรงขับที่ทำให้สัญชาตญาณสัตว์ต้องกินและผสมพันธุ์ มันทำงานโดยไม่ต้องมีสมองหรือเหตุผล

• ตาบอด หมายถึงมันไม่มีเป้าหมายสูงส่ง มันไม่เห็นว่าอะไรดีอะไรชั่ว มันแค่อยากไปเรื่อย ๆ

• หิวโหยและไม่มีวันอิ่ม เพราะพอเราได้กินแล้ว เราก็อยากกินอีก พอมีเงินแล้วก็อยากมีอีก มันไม่มีความพอเพียงในธรรมชาติของมัน
  นึกภาพว่าเราหิวข้าวมาก ๆ เราคิดแค่ว่าจะไปหาอะไรกิน พออิ่มแล้วเราก็จะนึกถึงอย่างอื่น เช่น อยากดูหนัง หรืออยากนอน นั่นแหละค่ะเจตจำนงคือตัวขับที่ไม่มีวันหยุด มันไม่ใช่ เพราะเราตัดสินใจ แต่มันคือเพราะร่างกายของเราสั่งเรา
  นี่คือการฆ่าตัวตายทางปรัชญาของเหตุผลนิยมค่ะ เพราะยุคก่อนเชื่อว่ามนุษย์คือสัตว์มีเหตุผลที่สามารถควบคุมตัวเองได้ แต่ช็อพเพนเฮาเออร์บอกว่าเหตุผลเป็นแค่ทาสรับใช้ของเจตจำนง เราคิดว่าเราเลือกผัว/เมียเพราะเราชอบ แต่จริง ๆ แล้วมันคือแรงขับทางชีววิทยาที่ต้องการสืบพันธุ์

• ความสุขเป็นค่าลบ (Negative State) ฟังดูงงใช่ไหมคะ? ปกติเราคิดว่า ความสุขเป็นบวก (+1) ความทุกข์เป็นลบ (-1) แต่ Schopenhauer บอกว่า ความทุกข์ต่างหากที่เป็นค่าบวก (มีอยู่จริง) ส่วนความสุขคือค่าลบ (เป็นเพียงการลบความทุกข์ออกไป)

  เวลาเราปวดเยี่ยวมากๆ ค่ะ ความปวดนั้นคือ ความทุกข์ (ค่าบวก/สัมผัสได้จริง) พอได้เข้าห้องน้ำ ความรู้สึกสบายตัวที่เกิดขึ้น ไม่ใช่ความสุขมหัศจรรย์อะไรเลย แต่มันคือการลบความปวดออกไป (ค่าลบ) พอหายปวด สักพักเราก็หิวน้ำ พอได้กินน้ำ สักพักก็ปวดเยี่ยวใหม่ ชีวิตหมุนวนแบบนี้เรียกว่าลูกตุ้มแห่งชีวิต (Pendulum of Life) ที่แกว่งไปมาระหว่างความทุกข์ (เมื่อไม่ได้) กับความเบื่อหน่าย (เมื่อได้มาแล้ว)

  เหมือนที่คนทั่วไปชอบคิดว่าถ้าทำงานหนัก แล้วประสบความสำเร็จ ได้บ้าน ได้รถ เราจะมีความสุขถาวร Schopenhauer ชี้ให้เห็นว่าเป็นความหลงผิด (Delusional) ค่ะ เพราะทันทีที่เราได้บ้านได้รถ สมองเราจะชินชาอย่างรวดเร็ว แล้วเจตจำนงจะสร้างเป้าหมายใหม่มาทรมานเราต่อทันที ความสุขถาวรจึงไม่มีอยู่จริงในเชิงโครงสร้างค่ะ

Schopenhauer บอกว่าเราไม่ได้เป็นนายของตัวเอง เราคือหุ่นเชิดที่ถูกเจตจำนง (ธรรมชาติ) ชักใย ให้เรากิน รัก ต่อสู้ และสืบพันธุ์โดยที่เราไม่รู้ตัว ปัญญาเป็นเพียงเลขานุการของ Will มากกว่าเป็นเจ้านาย เราไม่ได้อยากเพราะคิด แต่เราคิดเพื่อหาเหตุผลมารองรับสิ่งที่เราอยากอยู่แล้ว (นี่คือจุดที่ภายหลัง Freud ชื่นชม Schopenhauer มาก เพราะมันเปิดทางให้แนวคิดเรื่องจิตไร้สำนึก)

• ต้นไม้ไม่ได้เลือกที่จะออกดอก มันถูกโปรแกรมให้ออกดอก

• เราไม่ได้เลือกที่จะมีเซ็กซ์เพื่อความสุขจริง ๆ มันคือกลไกที่ธรรมชาติสร้างมาให้เราสืบพันธุ์

• การที่เรารักลูกของเรา มันคือการที่ Will ใช้ความรักเป็นเครื่องมือในการทำให้เผ่าพันธุ์ดำรงอยู่ ทำให้เราผูกพันกับชีวิตใหม่ เพื่อให้ยีนของเรายังอยู่รอด

…บางคนฟังถึงตรงนี้แล้วจะงอแงว่างั้นเราก็ไม่ต่างจากสัตว์เลยนะสิ

ดักไว้สำหรับคนรักสัตว์ บลูรักสัตว์เหมือนกัน ส่วนตัวไม่ได้มองว่าคนอยู่คนละระดับกับสัตว์ มันก็คือสิ่งมีชีวิตเหมือนกัน ดังนั้นตอนเห็นไก่ตายกับคนตาย ความรู้สึกของบลูเท่ากันค่ะ

ซึ่ง Schopenhauer ไม่ได้ดูถูกมนุษย์นะคะ เขาแค่ตบหน้าและถอดความหลงตัวเองของคนออก 5555 เขายังเสนอทางออกไว้ด้วย (แม้จะไม่ใช่ในบทความนี้) นั่นคือศิลปะ ดนตรี ความสงสาร หรือสิ่งใดก็ตามที่อยู่เหนือเจตจำนงด้วยการมองโลกอย่างสุนทรียะและมีเมตตา

…ถ้าเราเป็นแค่สิ่งมีชีวิตที่เกิดมาเพื่อกินขี้ปี้นอน เราจะเอาไงต่อกับชีวิตดี งั้นเป้าหมายทั้งหลายก็คือเรื่องไร้สาระนะสิ ยอมแพ้ไปเลยดีไหม?

ก่อนแรก การรู้ว่าเราเป็นหุ่นเชิดนี่แหละคือก้าวสำคัญของการเป็นอิสระ (อันนี้ถึงแม้ Schopenhauer จะไม่ได้พูดด้วยถ้อยคำนี้ตรง ๆ แต่ถือว่าเป็นการสรุปที่สอดคล้องกับเขา เพราะสำหรับเขา อิสรภาพไม่ได้เกิดจากการตามใจ Will แต่เกิดจากการเริ่มเห็นการทำงานของมัน แล้วลดอำนาจของมันผ่านศิลปะ ดนตรี ความสงสาร ความเมตตา อย่างที่บอกไป)

เพราะเมื่อเรารู้ว่าถูกบังคับโดยอะไร เราก็จะเริ่มตั้งคำถามกับแรงขับเหล่านั้น และสามารถเลือกที่จะไม่ทำตามได้บ้าง เช่น การเลือกมีชีวิตที่เรียบง่ายไม่ไล่ตามกระแส เราไม่ต้องมีสิ่งนั้นสิ่งนั้นควรทำ 1234 ก่อนอายุ 5 ขวบ เป็นต้น ซึ่งเจตนาในงานเขียน Schopenhauer เขาไม่ได้โน้มน้าวปั่นหัวหรือบอกให้เรายอมแพ้ แต่เขาบอกให้หยุดเพ้อเจ้อ ปลง แล้วอยู่กับความจริง ซึ่งมันสามารถทำให้เรารู้สึกสงบได้ เพราะเราไม่ต้องคาดหวังอะไรเกินตัวอีกต่อไป โลกมันก็เป็นของมันแบบนี้แหละ อยากทำอะไรทำ ไม่อยากทำอะไรก้ไม่ต้องทำ เดี๋ยวคุณก็ตาย เดี๋ยวผมก็ตาย เดี๋ยวทุกคนก็ตายห่ากันหมดนั่นแหละครับ จะกลัวอะไรครับ

บลูมองว่า Schopenhauer กำลังโจมตีอำนาจของลัทธิมองโลกในแง่ดี (Optimism) ว่าเป็นเรื่องชั่วร้าย (Wicked ของเขาไม่ได้หมายถึงชั่วร้ายแบบด่าคนคิดบวกทุกคนแบบนั้นนะคะ แต่เขาหมายถึงการเสนอทฤษฎีเช่นนั้นทั้งที่โลกเต็มไปด้วยความทุกข์ เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจทางศีลธรรม เพราะมันไม่ซื่อสัตย์ต่อข้อเท็จจริงของชีวิต) เพราะมันคือการดูหมิ่นความทุกข์ทรมานอันมหาศาลของมนุษย์ด้วยวลีที่สวยงาม การไปบอกคนที่กำลังโดนชีวิตบดขยี้ โดนเอารัดเอาเปรียบ โดนเพิกเฉยต่อความเดือดร้อน ว่าเดี๋ยวมันก็ดีขึ้น มองโลกในแง่ดีสิ บลูคิดว่าเป็นคำพูดที่เหี้ยมากค่ะ เพราะมันคือการทำเป็นมองไม่เห็นบาดแผลของเขา แล้วเอาคำพูดเหี้ยๆ ไปกลบเกลื่อน

ที่ Schopenhauer เรียกพวกมองโลกในแง่ดีว่า Wicked เพราะลัทธินี้สร้าง Toxic Positivity ที่โยนความผิดให้ผู้รับกรรม เช่น ถ้าคุณยังทุกข์ แสดงว่าคุณยังคิดบวกไม่พอ ซึ่งเป็นการทำร้ายคนทุกข์ซ้ำสอง มันคือการดูถูกความเจ็บปวดของเขา และการปฏิเสธว่าความทุกข์เป็นส่วนหนึ่งของโลก คือการโกหก และทำให้คนไม่สามารถเตรียมใจรับมือกับความจริงได้

สิ่งนี้ใกล้เคียงกับงานของ Marx, Nietzsche, Foucault หรือ Mark Fisher เรื่องของการรับใช้ชนชั้นปกครอง เช่น ระบบทุนนิยมที่บอกว่าขยันแล้วรวย ถ้ามันเป็นเรื่องจริง คนจนคงไม่มีอยู่บนโลก..เห็นไหมคะ ว่าการมองโลกในแง่ดี คือเครื่องมือของคนมีอำนาจที่ทำให้คนจนอดทนกับความอยุติธรรม โดยหวังว่าวันพรุ่งนี้จะดีกว่า

…บางคนอาจแย้งว่า การมองโลกในแง่ดีก็ดีนะ มันทำให้เรามีพลังสู้

ใช่ค่ะ มันมีประโยชน์ในทางจิตวิทยา หากตีความ Schopenhauer ต่อในบริบทปัจจุบัน บลูมองว่าการมองโลกในแง่ดีแบบปฏิเสธความจริง ที่ทำหน้าที่คล้ายยาเสพติด มันช่วยให้เราทนอยู่กับโลกได้แบบผ่านไปที ใช้ชีวิตไปวัน ๆ แบบเกิดมาตั้งใจเรียน กินอาหารสุขภาพ ตั้งใจทำงาน ขยับตำแหน่ง หาแฟนดีๆ มีลูกสักคนสองคน เก็บเงินเกษียณ ป่วย เจ็บ แล้วก็ตายตามสูตรสำเร็จได้ แต่ถ้าเราอยากจะเข้าใจโลก เราต้องกล้ามองความจริงก่อน แล้วค่อยเลือกว่าจะทำยังไงกับมัน

กลไกของธรรมชาติ ความรัก ความใคร่ และการสืบพันธุ์

Schopenhauer เขียนไว้บทนึงเรื่อง The Metaphysics of Sexual Love (เหมือนจะมีเป็นหนังสือแยกเล่มออกมาด้วย 100 กว่าหน้า) เล่มนี้ คือการเอาปรัชญาไปจับชนกับชีววิทยาและจิตวิทยาวิวัฒนาการก่อนที่ดาร์วิน หรือฟรอยด์จะดังซะอีกค่ะ

คือในศตวรรษที่ 19 กวีนิพนธ์และวรรณกรรมยุโรปกำลังคลั่งไคล้เรื่องความรักแท้ชั่วนิรันดร์” (Romantic Love / Soulmates) ผู้คนเชื่อว่าความรักคือเรื่องของดวงวิญญาณสองดวงที่ฟ้าลิขิตมาให้คู่กัน

แต่ Schopenhauer เดินเข้ามาสาดน้ำเย็นเช็ดหน้าทุกคน 5555 ด้วยการบอกว่า ไร้สาระ ความรักโรแมนติกไม่มีจริง มันแค่เรื่องที่ธรรมชาติปรุงแต่งขึ้นมาเพื่อหลอกใช้เราเท่านั้น

ว่าความรักหรือความใคร่ที่เราคิดว่าโรแมนติกนักหนาคืออุบายของเจตจำนง ที่หลอกให้มนุษย์2คนมองข้ามข้อเสียของกันและกัน เพื่อเป้าหมายเดียวคือ การคลอดลูกออกมา รับไม้ต่อความทุกข์ในโลกใบนี้ต่อไปค่ะ

ธรรมชาติรู้ดีว่าถ้าบอกมนุษย์ตรงๆ ว่าจงไปมีลูกเพื่อเพิ่มคนมาทนทุกข์ในโลก มนุษย์คงยี๋ ธรรมชาติเลยต้องเคลือบน้ำตาลด้วยความรู้สึกโรแมนติก เคมีสมอง และความใคร่ การได้ครอบครองคนคนนี้คือความสุขสูงสุด หลอกให้เราผสมพันธุ์กัน พอบรรลุภารกิจสืบพันธุ์เสร็จ ความหลงก็จางหาย ทิ้งไว้แค่ความว่างเปล่าและภาระเลี้ยงดูค่ะ

บลูคิดว่านี่คือการทำให้เห็นว่าอัตตา (Ego) ของเราช่างเปราะบางค่ะ เรานึกว่าเราเป็นผู้เลือกแต่จริงๆ เราเป็นเพียงเครื่องมือที่ Will-to-live ฮอร์โมนและสัญชาตญาณใช้เพื่อรักษาความเป็นอมตะสมมติของเผ่าพันธุ์เท่านั้นนะคะ

…ทำไมเราถึงหลงใหลคนแบบนี้ แต่มองข้ามอีกคน?

• กฎแห่งการ Neutralize (ความเป็นกลาง) เรามักดึงดูดผู้ที่มีคุณสมบัติตรงข้าม หรือชดเชยจุดด้อยของเรา เช่น คนตัวเตี้ยหลงรักคนตัวสูง คนผมบลอนด์หลงรักคนผมเข้ม เพราะยีนส์ในตัวเรากำลังหาส่วนชดเชยเพื่อลบล้างจุดอ่อนของตัวเอง เพื่อให้ลูกที่เกิดมามีสภาพใกล้เคียงกับอุดมคติของเผ่าพันธุ์มากที่สุด

• ความงามไม่ใช่เรื่องของรสนิยมส่วนตัว แต่มันคือมาตรฐานการควบคุมคุณภาพของโรงงานผลิตมนุษย์ค่ะ การที่เรามองว่าใครบางคนสวยหล่อคือการที่จิตไร้สำนึกของเราอนุมัติว่าคนนี้คือแม่พันธุ์/พ่อพันธุ์ที่เหมาะสม

หากเชื่อมโยงกับ Mainländer บลูอยากชี้ให้เห็นว่าความรักทางเพศคือจุดสูงสุดของการยืนยันชีวิต (Affirmation of Will-to-live) การร่วมเพศคือการเซ็นสัญญากู้ยืมชีวิตมาจากความว่างเปล่า กามสุขคือดอกเบี้ยชั่วขณะ แต่เงินต้นที่ลูกของเราต้องจ่ายคือความทุกข์ทรมานทั้งชีวิตและความตาย แต่ความรื่นรมย์นั้นกลับมีกลิ่นอายของความตายซ่อนอยู่

บลูมองว่าคู่รักคือพวกกบฏที่ลอบวางแผนสะสมความทุกข์ค่ะ สายตาที่พวกเขาสบกันด้วยความหลงใหล คือวินาทีที่ยีนตกลงกันว่าจะสร้างซากศพใหม่ขึ้นมาในนามของความรัก นึกถึงงานแต่งงานที่หรูหราอลังการนะคะ บลูมองว่ามันคือพิธีกรรมบวงสรวงเหยื่อให้แก่ธรรมชาติค่ะ ทุกคนที่ร่วมงานกำลังแสดงความยินดีกับการที่ Will-to-live ประสบความสำเร็จในการหลอกล่อคนสองคนให้รับภาระจ่ายหนี้แทนเผ่าพันธุ์โดยใช้เคมีในสมองเป็นสินบนค่ะ

แต่ Schopenhauer แทบไม่พูดถึงความสัมพันธ์ที่ไร้ความปรารถนาสืบพันธุ์ (เช่น ความรักของคนเพศเดียวกัน แม้จะไม่นำไปสู่การสืบพันธุ์ แต่มันมีอยู่จริงและลึกซึ้ง หรือความรักระหว่างเพื่อน, ความรักต่อสัตว์, หรือความรักต่อศิลปะ) เพราะสิ่งเหล่านี้ไม่ได้รับใช้ Will-to-live เจตจำนงที่จะสืบพันธุ์ เขาจึงเรียกมันว่าเป็นการวิปริตของสัญชาตญาณ (Perversion) เพื่อรักษาทฤษฎีของเขาให้คงอยู่

แต่บลูมองว่าความรักของคนเพศเดียวกันนี่แหละ คือการต่อต้านธรรมชาติ (Anti-Will) ที่งดงามที่สุด มันคือหลักฐานเชิงประจักษ์ที่พิสูจน์ว่า มนุษย์สามารถมีความรัก ความผูกพัน และความปรารถนา โดยไม่จำเป็นต้องตกเป็นทาสการผลิตลูกให้ธรรมชาติ ความรักเพศเดียวกันจึงเป็นการทะลุออกจากกับดักชีววิทยาที่ Schopenhauer อาจจงใจมองข้ามไปหรือจริงๆ เขาอาจจะมองว่าสิ่งเหล่านี้คือการเบี่ยงเบนหรือการหลุดพ้นจากเจตจำนงชั่วคราว แต่มันยังไม่ถูกอธิบายอย่างเป็นระบบ (นี่คือจุดที่นักปรัชญารุ่นหลัง เช่น นิทเช่ ฟรอยด์ ยุง เข้ามาต่อยอด)

Schopenhauer มักจะถูกโจมตีด้วยข้อโต้แย้งอย่างเช่น

…ถ้าชีวิตมันไร้สาระและเต็มไปด้วยความทุกข์ขนาดนี้ ทำไม Schopenhauer ไม่บอกให้คนฆ่าตัวตายไปเลยล่ะ? การไม่สนับสนุนให้ฆ่าตัวตาย ถือเป็นความย้อนแย้งในปรัชญาของเขาหรือเปล่า?

ไม่ย้อนแย้งเลยค่ะ บลูมองว่า Schopenhauer ละเอียดอ่อนมาก เขาชี้ว่าการฆ่าตัวตาย ไม่ใช่การปฏิเสธความอยาก (เจตจำนง) แต่เป็นการยอมแพ้ต่อความอยาก คนที่ฆ่าตัวตาย ไม่ได้เกลียดชีวิต เขาปฏิเสธเงื่อนไขของชีวิตที่เขาไม่ชอบ เขาเกลียดสภาวะความทุกข์ที่เขาเผชิญอยู่ ดังนั้น การฆ่าตัวตายจึงเป็นเพียงการทำลายหุ่นเชิด ไม่ได้ทำลายพลังงานเจตจำนงต้นเหตุค่ะ เช่น คนที่ฆ่าตัวตายเพราะอกหัก เขาคนนี้กำลังรักชีวิตแบบหนึ่ง (ชีวิตที่มีคนรัก) แต่เมื่อไม่ได้แบบนั้น เขาก็ไม่ต้องการชีวิตแบบอื่น นี่คือการยอมแพ้ต่อความอยาก (Will) ไม่ใช่การดับความอยาก ถ้าเป็นการการดับเจตจำนง จริงๆ มันจะเป็นการที่เขาคนนี้รู้ว่าชีวิตที่มีคนรักคือภาพลวงตา แล้วเลิกสนใจมันอย่างสิ้นเชิง

ทางออกของ Schopenhauer (ที่ไม่ได้บอกให้ตาย) คือการดับเจตจำนง (Denial of the Will) ผ่าน 3 ทาง

1. การเสพศิลปะและดนตรี เมื่อเราฟังเพลงหรือดูภาพวาดที่สวยงาม เราจะลืมตัวเองชั่วขณะ จิตใจไม่วิ่งตามความอยาก มันคือการพักผ่อนของเจตจำนง

2. ความเมตตากรุณา (Compassion) เมื่อเราเห็นคนอื่นทุกข์ และรู้สึกสงสาร จิตใจเราจะ ขยายออกไป ไม่ใช่แค่เห็นแก่ตัว เราจะเลิกมองคนอื่นเป็นเครื่องมือ และเริ่มมองว่าเขาก็เป็นหุ่นเชิดที่โดนโลกทรมานเหมือนเรา เราจะเลิกทำร้ายกัน แล้วหันมาสงสารกัน

3. การถือสันโดษ/พรหมจรรย์ (Asceticism) การปฏิเสธความสุขทางกาย งดมีเซ็กซ์ เพื่อฝึกฝนให้เจตจำนงอ่อนแอลง เหมือนพระหรือนักบวช เพื่อหยุดการส่งต่อวงจรอัปยศนี้ (ซึ่งสุดโต่งไปหน่อยสำหรับหลายคน เราอาจแค่เย็ดกันแต่ไม่ต้องท้องก็ได้ค่ะ เพราะการคุมกำเนิดเป็นการแยกความสุขทางเพศออกจากการสืบพันธุ์ มันคือการโกงธรรมชาติเล็ก ๆ เรายังมีความสุข แต่ไม่ต้องสร้างชีวิตใหม่มาแบกรับทุกข์ มันค่าเท่ากัน)

….หรือ Schopenhauer สรุปเอาเองหรือเปล่าว่าความสุขเป็นแค่ค่าลบ? งานวิจัยทางประสาทวิทยา (Neuroscience) ยุคใหม่พิสูจน์แล้วว่า สมองมีระบบสารเคมีแห่งความสุข (Dopamine, Serotonin) ที่หลั่งออกมาจริงๆ แปลว่าความสุขมีตัวตนอยู่จริงในทางชีวภาพ ไม่ใช่แค่การหายไปของความทุกข์

คืองี้ ต่อให้วิทยาศาสตร์จะบอกว่าโดพามีนคือสารแห่งความสุข แต่วิทยาศาสตร์ก็ยืนยันตรงกันค่ะว่าโดพามีนไม่ได้หลั่งเพื่อให้เราสุขถาวรแต่หลั่งเพื่อให้เราอยากได้อีก (Wanting, not liking) มันคือกลไกทางวิวัฒนาการที่หลอกให้เราวิ่งไล่ล่าเป้าหมายไม่หยุดหย่อน ดังนั้น งานวิจัยยุคใหม่จึงยิ่งกลับมาสนับสนุนข้อสรุปของ Schopenhauer ค่ะว่า สมองถูกออกแบบมาให้เรากระหาย มากกว่าให้เราสงบค่ะ

Philipp Mainländer เมื่อพระเจ้าฆ่าตัวตายเพื่อให้เรามีตัวตน

เพื่อให้พวกเราเข้าใจว่า Mainländer คือใคร บลูอยากเล่าบริบทชีวิตของเขาให้ฟังนิดนึงค่ะ Mainländer ได้รับอิทธิพลอย่างลึกซึ้งจาก Schopenhauer จนมักถูกมองราวกับว่าเป็นผู้สืบทอดแนวคิดของเขา (Schopenhauer เสียชีวิตในปี 1860 ส่วน Mainländer เพิ่งเริ่มอ่านงานของเขาหลังจากนั้น) แต่เขาคิดว่า Schopenhauer ยังปอดแหกเกินไปที่ไม่กล้าสรุปว่าเป้าหมายของจักรวาลคืออะไร

Mainländer เขียนหนังสือชื่อ Philosophy of Redemption (ปรัชญาแห่งการไถ่บาป) เสร็จในวัย 34 ปี และในคืนวันที่หนังสือเล่มแรกของเขาพิมพ์เสร็จ เขาก็นำหนังสือเหล่านั้นมาวางซ้อนกันเป็นแท่นแล้วยืนบนหนังสือเพื่อแขวนคอตายค่ะ (แต่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ไม่ได้ยืนยันรายละเอียดนี้อย่างแน่ชัดนะคะ เป็นเรื่องเล่าต่อกันมาอีกที แต่สิ่งที่เรารู้ค่อนข้างแน่คือ เขาฆ่าตัวตายหลังจากหนังสือเล่มแรกตีพิมพ์ไม่นานค่ะ) ชีวิตของเขาคือการพิสูจน์ทฤษฎีของตัวเองด้วยชีวิตจริง

• ถ้า Schopenhauer แค่สะกิดบอกว่าชีวิตมันห่วยและเป็นทุกข์ Mainländer คือคนที่เดินไปสับสวิตช์ไฟของจักรวาล แล้วประกาศว่าจักรวาลนี้ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อให้ทุกอย่างตาย

• ถ้า Schopenhauer บอกว่าพลังงานของโลกคือเจตจำนงในการมีชีวิตอยู่ (Will-to-Live) แต่ Mainländer พลิกกลับ 180 องศาเลย เขาเสนอว่าพลังงานที่แท้จริงที่ขับเคลื่อนจักรวาลอยู่ไม่ใช่เจตจำนงในการมีชีวิต แต่คือเจตจำนงในการดับสูญ (Will-to-Die / Wille zum Tode) ต่างหาก

ขาเสนออภิปรัชญาในรูปของเรื่องเล่าจักรวาลวิทยา เดิมทีมีเอกภาพสูงสุด (พระเจ้า) ที่ต้องการจะไม่ดำรงอยู่ แต่พระเจ้าไม่สามารถดับสูญไปเฉยๆ ได้ จึงต้องแตกสลายตัวเองออกมาเป็นจักรวาลที่หลากหลายเพื่อมุ่งหน้าสู่ความตาย

พระเจ้าในความหมายของเขาเบื่อการมีชีวิต (ไม่ใช่เบื่อแบบเปลี่ยนเพลงใน spotify ไปเรื่อยๆ แต่เบื่อแบบมีเจตจำนงที่จะไม่ดำรงอยู่ แปลหยาบคือกูอยากตาย ) มากกว่าปรารถนาการดำรงอยู่ แต่องค์พระเจ้าเป็นอนันต์ (ยิ่งใหญ่เกินกว่าจะตายได้ในวูบเดียว) จึงต้องทำลายความเป็นเอกภาพของตัวเองเสียก่อน การทำลายเอกภาพนี้คือการตายของพระเจ้า (Death of God) และผลของการตายนั้นคือจักรวาลทั้งหมด ทุกสิ่งที่มีอยู่คือเศษเสี้ยวของเอกภาพเดิมที่แตกออกจากกัน หลังจากนั้น เมื่อไม่มีพระเจ้าคอยควบคุมโลกอีกแล้ว จักรวาลดำเนินไปด้วยตัวเอง แต่ทิศทางของมันถูกกำหนดไว้แล้ว คือมุ่งหน้าสู่ความอ่อนกำลัง การเสื่อมสลาย และท้ายที่สุดคือความไม่มีอยู่ ดังนั้นจักรวาลก็คือผลจากการตายของพระเจ้าค่ะ

พระเจ้าฆ่าตัวตายเพียงครั้งเดียว และผลของการตายนั้นก็คือจักรวาลทั้งหมด ชิ้นส่วนของเอกภาพเดิมจึงดำเนินไปตามกฎของการเสื่อมสลายจนมุ่งสู่ความไม่มีอยู่

สิ่งที่น่าสนใจคือ Mainländer ไม่ได้บอกว่าพระเจ้าค่อย ๆ ฆ่าตัวตายทีละน้อย เขากลับเสนอว่าการฆ่าตัวตายของพระเจ้าเกิดขึ้นแล้วตั้งแต่ต้น โลกที่เราอยู่จึงไม่ใช่กระบวนการที่พระเจ้ากำลังตาย แต่คือผลพวงหลังจากพระเจ้าตายแล้ว

Mainländer ไม่เคยพูดถึงการระเบิดหรือ Singularity เพราะแนวคิดเหล่านี้ยังไม่เกิดขึ้นในยุคของเขา สิ่งที่เขาพูดมีเพียงว่าเอกภาพแตกสลาย (Zerfall der Einheit) หรือการสลายของความเป็นหนึ่งเท่านั้น ดังนั้น หากอ่านผ่านสายตาของคนในศตวรรษที่ 21 ภาพของ Mainländer ชวนให้นึกถึงจักรวาลที่เริ่มจากเอกภาพ ก่อนค่อย ๆ กระจายตัวและมุ่งสู่ภาวะ Heat Death

แม้ว่านี่จะเป็นเพียงการเปรียบเทียบย้อนหลัง ไม่ใช่สิ่งที่ Mainländer ตั้งใจอธิบาย เหมือนเรื่องที่เล่ามากันว่า พระเจ้าเลือกฆ่าตัวตายด้วยการบดสลายตัวเองออกเป็นชิ้นส่วนเล็กๆ นั่นคือ บิ๊กแบง กาแล็กซี ดวงดาว สัตว์ และตัวพวกเรา เพื่อให้ชิ้นส่วนเหล่านี้ค่อยๆ สลาย พลังงานค่อยๆ หมด และมุ่งหน้าไปสู่ความตายทีละนิดจนกว่าจักรวาลจะดับสนิทค่ะ

ฟังดูเหมือนเรื่องเล่าแฟนตาซีใช่ไหมคะ? แต่บลูมองว่าความคิดนี้สอดคล้องกับฟิสิกส์ยุคใหม่ทางวิทยาศาสตร์บอกว่า จักรวาลเริ่มต้นจากจุด Singularity (เอกภาพ) แล้วระเบิดออก (Big Bang) จากนั้นจักรวาลจะค่อยๆ ขยายตัว พลังงานจะค่อยๆ กระจายและเย็นลงเรื่อยๆ จนเข้าสู่สภาวะที่เรียกว่า Heat Death of the Universe (สภาวะที่พลังงานหมดสิ้นและจักรวาลตายลงอย่างสมบูรณ์ เกิดจากอุณหพลศาสตร์) แนวคิดของ Mainländer ถ้าใช้ภาษาปรัชญา/คำศัพท์ฟิสิกส์ย้อนกลับไปอธิบายปรากฏการณ์นี้มันก็ออกมาหน้าตามันก็เลยดูสอคคล้องกันทางโครงสร้างแบบนี้เลย

เพราะแก่นแกนสำหรับ Mainländer ความตายไม่ใช่อุบัติเหตุของจักรวาล แต่เป็นจุดหมายของจักรวาล และการมีชีวิตอยู่ไม่ใช่เป้าหมายสุดท้าย หากเป็นเพียงช่วงเปลี่ยนผ่านระหว่าง การตายของพระเจ้ากับการกลับคืนสู่ความไม่มีอยู่ (Nothingness) อันเป็นเป้าหมายสูงสุดค่ะ

Antinatalism ปัจจุบัน (โดยเฉพาะแบบ David Benatar) ตั้งอยู่บนเหตุผลด้านจริยศาสตร์ ส่วน Mainländer ให้เหตุผลเชิงจักรวาลวิทยา

ผลลัพธ์คล้ายกัน แต่ฐานเหตุผลต่างกัน ถ้ามองมุม Mainländer สิ่งมีชีวิตทุกชนิดต้องกินสิ่งอื่นเป็นอาหาร (ชีวิตกินชีวิต) มนุษย์และสัตว์ต้องสู้กันเพื่อแย่งชิงทรัพยากร ความขัดแย้งและการกัดกินกันเองนี้แหละ คือกลไกการบดขยี้ตัวเองของชิ้นส่วนพระเจ้า เพื่อให้พลังงานมันหมดไปเรื่อยๆ ...การไม่ให้กำเนิดลูกในมุมของเขาจึงเป็นการช่วยเหลือกระบวนการดับสูญของพระเจ้าให้ถึงจุดจบเร็วขึ้น ซึ่งถือเป็นเมตตาธรรมสูงสุด

การตัดสินใจไม่มีลูก (Antinatalism) ในมุมมองของเขา ไม่ใช่เพราะเกลียดเด็ก แต่คือการทำบุญที่ยิ่งใหญ่ที่สุด เพราะเรากำลังช่วยหยุดไม่ให้ชิ้นส่วนศพนี้ต้องทรมานต่อ และช่วยให้จักรวาลเดินทางไปถึงความสงบแท้จริง (ความว่างเปล่า) ได้เร็วขึ้นค่ะ

…คนทั่วไปพอได้ยินคำว่าการต่อต้านการสืบพันธุ์ (Antinatalism) มักจะคิดว่าพวกนี้เป็นคนใจแคบ มองโลกในแง่ร้าย หรือเกลียดมนุษย์ พวกไม่อยากมีลูกคือพวกเห็นแก่ตัว ไม่อยากรับภาระ

แต่มุมมองของ Mainländer ตรงกันข้ามเลยค่ะ สำหรับ Mainländer การมีลูกต่างหากคือความเห็นแก่ตัว เพราะมันคือการลากวิญญาณใหม่มาทรมานในเศษซากศพเน่าๆ ของจักรวาล ส่วนการไม่มีลูกคือเมตตาธรรมสูงสุด (The Highest Act of Compassion) เพราะเป็นการเมตตาต่อวิญญาณที่ยังไม่ได้เกิด ไม่ต้องมาเผชิญความทุกข์ค่ะ

…อ่านมาถึงตรงนี้แล้วรู้สึกว่าความคิดของ Mainländer รุนแรงจัง รู้สึกดิ่งจังเลย เห้อ แต่เอเดี๋ยว …หรือความคิดของ Mainländer มันคือผลข้างเคียงจากอาการป่วยเป็นโรคซึมเศร้าขั้นรุนแรงของตัวเขาเองไหมนะ? เราจะเอาความคิดของคนที่ฆ่าตัวตายมานับเป็นปรัชญาที่น่าเชื่อถือได้จริงหรอ?

บลูเข้าใจค่ะว่ามันง่ายมากที่เราจะป้ายกำกับว่าเขาป่วยจิตแล้วยกเลิกความคิดเขาไปเลย เป็นวิธีอัปปรีย์ที่มีใช้กันทั่วโลกมานานแล้ว แต่นี่คือจุดผิดพลาดทางตรรกะที่เรียกว่า Ad Hominem (การโจมตีตัวบุคคลแทนที่จะโต้แย้งเหตุผล) ค่ะ ถึงแม้ Mainländer จะจบชีวิตตัวเอง แต่ตัวบทปรัชญาของเขามีตรรกะภายในที่ร้อยเรียงกันอย่างแน่นหนามาก เขาไม่ได้ฆ่าตัวตายเพราะประชดชีวิต หรือผิดหวังเรื่องความรัก แต่เขาทำเพราะเขาตรรกะแน่นจนมองว่าการมีชีวิตอยู่ต่อไปต่างหากที่ไม่สมเหตุสมผล ความคิดของเขาจึงสมควรได้รับวิพากษ์ในฐานะงานปรัชญา ไม่ใช่หาคำตอบว่าเขาเป็นซึมเศร้าจริงหรือไม่ค่ะ

….ถ้าเป้าหมายของจักรวาลคือเจตจำนงในการดับสูญ (Will-to-Die) จริงๆ ทำไมสิ่งมีชีวิตถึงมีสัญชาตญาณเอาตัวรอดที่รุนแรงขนาดนี้? สัตว์ทุกตัวสู้สุดชีวิตเพื่อไม่ให้ตาย แปลว่าธรรมชาติต้องการมีชีวิตอยู่ (Will-to-Live) ไม่ใช่เหรอ?

บลูมองว่านี่คือจุดที่ Mainländer อธิบายไว้ชัดเจนมากๆ แล้ว เขาตอบว่าสัญชาตญาณเอาตัวรอดและการต่อสู้ของสิ่งมีชีวิต ไม่ใช่เพื่อการมีชีวิตถาวร แต่เป็นเพียงวิธีการตายที่ซับซ้อนขึ้นต่างหาก ลองคิดตามนะคะ สัตว์สู้เพื่อเอาชีวิตรอดไปทำไม? ก็เพื่อไปส่งต่อยีนส์ แล้วยีนส์นั้นก็จะสลายตัวและตายในรุ่นถัดไปอยู่ดี การต่อสู้ทางชีววิทยาเป็นเพียงกระบวนการบดพลังงานให้หมดไปอย่างช้าๆ ชนิดที่ยิ่งสู้ ก็ยิ่งใช้พลังงานหมดเร็วขึ้น มันคือการตลบแตลงของจักรวาลที่ใช้สัญชาตญาณเอาตัวรอดมาเป็นแรงขับเคลื่อนไปสู่ความตายในท้ายที่สุดค่ะ

หากอ่านมาถึงตรงนี้เราจะเห็นว่า Mainländer ไม่ได้เกลียดชีวิต เขาเกลียดการดำรงอยู่ (Existence)

ความต่างสำคัญมาก

เพราะถ้าโลกไม่มีสิ่งมีชีวิต แต่ยังมีดาวเคราะห์ กาแล็กซี หรือสสารอยู่ เขาก็ยังถือว่าเป้าหมายของจักรวาลยังไม่สำเร็จ เป้าหมายของเขาไม่ใช่ให้สิ่งมีชีวิตสูญพันธุ์ แต่คือให้ความเป็นอยู่ทั้งหมด (Being) กลับคืนสู่ความไม่มีอยู่ (Non-being)

นี่คือเหตุผลว่าทำไมปรัชญาของเขาถึงสุดโต่งกว่า Schopenhauer มาก เขาไม่ได้เสนอแค่การดับทุกข์ของมนุษย์ แต่เสนอว่าความไม่มีอยู่ดีกว่าการมีอยู่ในระดับจักรวาลวิทยานั่นเอง

Eduard von Hartmann

ช่วงที่ Hartmann เขียนหนังสือ Philosophy of the Unconscious เยอรมนีกำลังเร่งพัฒนาอุตสาหกรรมและก้าวสู่การเป็นมหาอำนาจ สังคมยุคนั้นชื่นชมอารยธรรม ความก้าวหน้า และความยิ่งใหญ่ของชาติ (มีนักวิชาการบางคนมองว่าปรัชญาของ Hartmann สะท้อนจิตวิญญาณแห่งไรช์ แต่ก็เป็นมุมมองเชิงวิพากษ์ ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ตายตัว)

Hartmann เลยเกิดไอเดียสุดพิสดารค่ะ เขาเห็นว่าปรัชญามองโลกในแง่ร้ายของ Schopenhauer มัน…มันยังไม่ได้อะพ่อ 5555 (ไม่ใช่คำตำหนินะคะ จริง ๆ แล้ว Hartmann ชื่นชม Schopenhauer มาก แต่เห็นว่าระบบของ Schopenhauer ยังอธิบายเหตุผลของจักรวาลได้ไม่ครบถ้วน จึงพยายามเติมองค์ประกอบแบบ Hegel เข้าไป) เขาเลยพยายามสังเคราะห์อภิปรัชญาแบบ Hegel ที่มองว่าประวัติศาสตร์มีทิศทาง กับปรัชญามองโลกในแง่ร้ายของ Schopenhauer ที่มองว่าการดำรงอยู่เต็มไปด้วยความทุกข์ เพื่อสร้างระบบปรัชญาที่สามารถผสานความก้าวหน้าของประวัติศาสตร์เข้ากับปรัชญามองโลกในแง่ร้าย หรือ ทุทรรศนนิยม (Pessimism)

บลูมองว่าการประนีประนอมนี้ทำให้ปรัชญามองโลกในแง่ร้ายไม่ได้หยุดอยู่แค่เรื่องส่วนตัว แต่ถูกขยายกลายเป็นโครงการระดับอารยธรรม

ซึ่งนี่แหละค่ะคือจุดที่เริ่มอันตราย

Negation of the Will จุดจบและการยุติ

เขาเสนอเรื่อง จิตไร้สำนึก (The Unconscious) เป็นรากฐานของการดำรงอยู่ทั้งหมด เขาเชื่อว่าเราไม่สามารถมีความสุขส่วนตัวได้ (Eudemonic Pessimism) แต่เราถูกภาพลวง (Illusion) หลอกให้ดำรงชีวิตต่อเพื่อขับเคลื่อนอารยธรรมให้ก้าวหน้าไปจนถึงจุดที่มนุษยชาติตระหนักร่วมกันอย่างสมบูรณ์เข้มข้นพอที่จะปฏิเสธเจตจำนงแห่งการดำรงอยู่ ส่งผลให้กระบวนการของโลกสิ้นสุดลง ซึ่งไม่ใช่การฆ่าตัวตายหมู่นะคะ สิ่งที่สิ้นสุดคือกระบวนการของโลก (world process) ยุติการยืนยัน Will หรือ Negation of the Will…(งงไหมคะ บลูก็งง 55555555 แล้วให้ทำไงนะ กลับมาก่อนพ่อ)

โอเคค่ะ คำถามนี้แหละคือจุดที่ทำให้คนงงกับ Hartmann มากที่สุด เพราะเขาไม่ได้อธิบายเป็นแผนปฏิบัติการว่าจะทำยังไง เขาพูดในระดับอภิปรัชญา (metaphysics) มากกว่า

สิ่งที่ Hartmann จินตนาการไว้คือประมาณนี้

1. มนุษย์พัฒนาอารยธรรมไปเรื่อย ๆ

2. วิทยาศาสตร์ เหตุผล และจิตสำนึกพัฒนาไปเรื่อย ๆ

3. วันหนึ่ง มนุษย์ทั้งมวลตระหนักพร้อมกันว่าการดำรงอยู่ให้ความทุกข์มากกว่าความสุข

4. เมื่อทุกคนตระหนักตรงกัน ก็จะปฏิเสธ Will พร้อมกัน

5. เมื่อ Will ไม่ได้รับการยืนยันอีก โลกก็สิ้นสุดกระบวนการของมัน (Collective Redemption)

ปัญหาคือ... Hartmann ไม่ได้อธิบายกลไกว่าปฏิเสธ Will ทำอย่างไร เขาแทบไม่ให้คำตอบที่เป็นรูปธรรม นักวิชาการจึงถกเถียงกันมาจนทุกวันนี้ มีการตีความหลัก ๆ อยู่หลายแบบ

• การตีความแรก คือหยุดสืบพันธุ์ อันนี้คนชอบเชื่อมกับ Philipp Mainländer มาก เพราะถ้าทุกคนพร้อมใจกันไม่มีลูก มนุษยชาติก็ค่อย ๆ หายไป และ Will ก็ไม่ถูกส่งต่อ

• การตีความที่สอง คือการปฏิเสธความปรารถนา คล้ายกับ Schopenhauer คือไม่ยืนยันแรงขับของ Will อีกต่อไป แต่ Hartmann ก็ไม่ได้หมายถึงการบวชหรือการใช้ชีวิตแบบนักพรตทั้งโลกเช่นกัน

• การตีความที่สาม ซึ่งเป็นการตีความที่นักวิชาการหลายคนเห็นว่าสอดคล้องที่สุด คือการปฏิเสธ Will เป็นเหตุการณ์อภิปรัชญามากกว่าการกระทำทางกายภาพ คือเมื่อจิตสำนึกของมนุษยชาติพัฒนาถึงระดับหนึ่ง การตระหนักรู้ร่วมกันนั้นเองจะทำให้ Will สิ้นสุดบทบาทของมัน ผลก็คือกระบวนการของโลกจบลง

แต่ทั้งหมดทั้งมวล Hartmann ไม่อธิบายกลไกว่ามันเกิดขึ้นอย่างไร ตรงนี้ต่างจาก Schopenhauer มาก Schopenhauer อย่างน้อยยังเสนอเส้นทางคือ ศิลปะ ความเมตตา และการบำเพ็ญตบะ แต่ Hartmann กระโดดจากมนุษย์จะรู้ความจริงไปโลกจะสิ้นสุดโดยแทบไม่อธิบายสะพานเชื่อมระหว่างสองสิ่งนี้ นักวิชาการบางคนถึงกับสรุปแนวคิดของ Hartmann ว่าเสมือนเป็นการโหวตให้โลกหมดสภาพ (vote the world out of being) หรือการปฏิเสธเจตจำนงแบบหมู่คณะ (collective effort to will non-existence)

เพิ่มเติมคือ Hartmann เขาไม่เห็นด้วย (ไม่เชิงว่าผิด แต่มันไม่พอ) กับแนวทางแบบค่อยเป็นค่อยไปของ Schopenhauer ที่เน้นการปฏิเสธเจตจำนงของปัจเจก (เช่น การถือพรหมจรรย์) เพราะเขามองว่ามันแก้ปัญหาได้ไม่ถึงราก และต่อให้มนุษย์ทุกคนทำแบบนั้น ธรรมชาติก็จะวิวัฒนาการสิ่งมีชีวิตชนิดอื่นขึ้นมาแทนที่ (อ่านแล้วอาจนึกถึง Darwin แต่จริง ๆ เขาหมายถึงการเกิดของสิ่งมีชีวิตรูปแบบใหม่มากกว่า) โลกก็ยังคงทุกข์อยู่ดี

แน่นอนว่าไอเดียที่ว่ามานี้ถูกมองว่าเพี้ยนและเป็นที่ล้อเลียนอย่างมากในยุคนั้น นักวิจารณ์เปรียบเทียบมันเป็น Universal World-Extinction Congress (การประชุมใหญ่เพื่อการสูญพันธุ์ของโลก 55555) และกระนั้นตัว Hartmann เองก็ไม่ได้ยืนหยัดกับแนวคิดนี้ในแบบเดิมๆ เขาเริ่มอธิบายให้ฟังว่า มันเป็นกระบวนการเหนือธรรมชาติ (supernatural act เป็นเหตุการณ์เชิงอภิปรัชญา (metaphysical event) ไม่ใช่เหนือธรรมชาติแบบศาสนา) ที่จิตไร้สำนึกจะถอนตัวออกจากการปรากฏตัวในโลก ไม่ใช่การฆ่าตัวตายหมู่ของมนุษย์

ด้วยเหตุนี้ นักวิชาการจำนวนมากจึงมองว่า Hartmann พัฒนาปรัชญามองโลกในแง่ร้ายไปสู่ระดับอภิปรัชญาที่สุดโต่งกว่ารุ่นก่อน ซึ่งต่างจาก Schopenhauer ตรงที่เขามองว่าความทุกข์เป็นปัญหาของจักรวาล ไม่ใช่แค่ของมนุษย์

กลไกของจิตไร้สำนึกและอารยธรรม

Hartmann มองว่าจิตไร้สำนึก (The Unconscious) ขับเคลื่อนประวัติศาสตร์ผ่านภาพลวงตา เพื่อให้มนุษย์ทำตามเป้าหมายของจักรวาลโดยไม่รู้ตัว กล่าวคือมายาภาพเหล่านี้เป็นกลไกของ The Unconscious ไม่ใช่คำสั่งเชิงศีลธรรม จิตไร้สำนึกทำให้มนุษย์หลงเชื่อว่าความสุขยังเป็นไปได้ จึงยังคงสร้างอารยธรรมต่อไป

แปลไทยเป็นไทยอีกทีนึงคือ

เขาบอกว่า ความสุขส่วนตัวของพวกเราแต่ละคนเป็นเรื่องเพ้อเจ้อค่ะ (ไม่มีทางสุขจริง) ที่มนุษย์ยังคงเชื่อว่าความสุขเป็นไปได้ จึงยอมทำงาน สร้างอารยธรรม และเดินหน้าประวัติศาสตร์ต่อไป (ถ้าตีความเชิงการเมือง ในความเห็นของบลูมันเหมือนที่เราทนทำงานหนัก ทนโดนเอาเปรียบ ความทุกข์เป็นราคาที่วิวัฒนาการของโลกต้องจ่าย แม้ Hartmann จะไม่ได้สนับสนุนการกดขี่โดยตรง แต่กรอบคิดที่มองว่าความทุกข์ของปัจเจกเป็นราคาที่ต้องจ่ายเพื่อจุดหมายระดับอารยธรรม ก็เปิดพื้นที่ให้รัฐหรืออุดมการณ์แบบอำนาจนิยมสามารถหยิบไปใช้สร้างความชอบธรรมได้ค่ะ) เพื่อขับเคลื่อนอารยธรรม วิทยาศาสตร์ และเหตุผลของมนุษย์ให้ก้าวหน้าไปเรื่อยๆ จนวันหนึ่ง มนุษยชาติในอนาคตจะฉลาดและมีสติปัญญาเข้มข้นพอที่จะตื่นรู้พร้อมกันทั้งโลก แล้วตกลงตัดสินใจร่วมกันที่จะยุติเจตจำนงแห่งการดำรงอยู่ (negation of the will) ค่ะ

จิตไร้สำนึก (The Unconscious / Das Unbewusste) หลักการอภิปรัชญาที่รวมเอาเจตจำนงและเหตุผลเข้าไว้ด้วยกัน (หมายเหตุ มโนทัศน์นี้ของ Hartmann เป็นหนึ่งในแหล่งอิทธิพลสำคัญก่อนหน้าฟรอยด์ด้วยนะคะ)

Eudemonic Pessimism ความเชื่อที่ว่า ความสุขส่วนบุคคล (Eudaimonia) เป็นไปไม่ได้ แต่มนุษย์ถูกหลอกลวงให้อยู่ใน 3 มายาภาพ

1. คิดว่าตัวเองมีความสุขได้ในชาตินี้ ชีวิตบนโลกนี้และตัวตนของเราสามารถบรรลุความสุขที่สมบูรณ์ได้ผ่านการใช้ชีวิตหรือฝึกฝน (มายาภาพยุคโบราณ)

2. คิดว่าตัวเองจะมีความสุขในสวรรค์หลังความตาย ความเจ็บปวดในโลกนี้จะถูกชดเชยด้วยความสุขนิรันดร์ในภพหน้า (มายาภาพยุคศาสนา)

3. คิดว่าคนรุ่นหลังจะมีความสุขจากอนาคตที่ดีกว่า ความก้าวหน้าทางสังคมและเทคโนโลยีจะทำให้มนุษย์รุ่นต่อๆ ไปมีความสุขมากขึ้น (มายาภาพยุควิทยาศาสตร์/สังคมนิยม)

เขาบอกว่า ในเมื่อมนุษย์คนเดียวดับสูญจักรวาลไม่ได้ เราจึงต้องสร้างอารยธรรมและเทคโนโลยี เพื่อรวมสติปัญญาของคนทั้งโลกเข้าด้วยกัน เมื่อสติปัญญาพัฒนาถึงขีดสุด มนุษย์ทั้งโลกจะปัญญาสว่าง (ตรัสรู้ แปลหยาบคือการตระหนักร่วมกัน) พร้อมกันว่าชีวิตมันไร้สาระ แล้วสัญญาร่วมกันที่จะฏิเสธเจตจำนงแห่งการดำรงอยู่ ส่งผลให้กระบวนการของโลกสิ้นสุดลง (การไถ่บาปแบบรวมหมู่ Collective Redemption)

บลูอยากให้ระวังออร่าของ Hartmann มากๆ ค่ะ เพราะแนวคิดของเขามักถูกใช้เพื่อรับใช้ โครงสร้างอำนาจนิยม (ไม่มีหลักฐานง่าเชาสนับสนุนพวกชนชั้นนำ แต่กรอบคิดลักษณะนี้เปิดพื้นที่ให้ผู้มีอำนาจสามารถตีความเพื่อสร้างความชอบธรรมแก่การเสียสละของปัจเจกได้ เช่น ความเหลื่อมล้ำและการกดขี่คือ ต้นทุนที่ต้องจ่ายเพื่อพัฒนาอารยธรรม... แนวคิดลักษณะนี้สามารถถูกหยิบไปใช้โดยรัฐอำนาจนิยมได้ง่าย) มันเอาไว้หลอกประชาชนว่าที่เธอต้องทนเหนื่อย ต้องทำงาน 5 วันต่อสัปดาห์ ต้องเรียนพิเศษเยอะๆ ต้องพูดได้ 8 ภาษา ต้องมีลุก ต้องมีครอบครัว ต้องทำโอทีเยอะๆ ต้องยอมโดนกดขี่ โดนยอมเอาเปรียบทุกวันนี้ ต้องห้ามบ่นนะ เพราะมันคือต้นทุนที่จำเป็นเพื่อความยิ่งใหญ่ของประเทศและอารยธรรมมนุษย์

ทีนี้เรามาดูถึงความแตกต่างระหว่างปรัชญามองโลกในแง่ร้ายเพื่อการตื่นรู้ กับปรัชญามองโลกในแง่ร้ายเพื่อการกดขี่ (Authoritarian Pessimism) กันค่ะ

หมายเหตุ Authoritarian Pessimism ในวงวิชาการไม่มีนิยามศัพท์มาตรฐานหรือมีคำจำกัดความที่ตายตัวสำหรับคำนี้ บลูจะขอเรียกแนวโน้มการตีความลักษณะนี้ว่า Authoritarian Pessimism เพื่อใช้อธิบายการนำความมองโลกในแง่ร้ายไปใช้สร้างความชอบธรรมให้การเสียสละของปัจเจกเพื่อเป้าหมายส่วนรวมค่ะ

• Schopenhauer / Mainländer มองว่าการตระหนักถึงความทุกข์ร่วมกันควรนำไปสู่ความเมตตาและการลดการเบียดเบียนกัน มากกว่าการยกย่องความยิ่งใหญ่ของประวัติศาสตร์หรืออารยธรรม บอกให้เราเห็นใจเพื่อนมนุษย์ ลดการเบียดเบียน และเมตตาต่อกัน เมื่อเข้าใจว่า Will ทำให้ทุกคนทุกข์เหมือนกัน ความเมตตา (Mitleid) จึงเกิดขึ้นเอง

• Hartmann (ไม่ได้สนับสนุนเผด็จการโดยตรง หลักฐานทางประวัติศาสตร์ไม่ถึงขั้นนั้น) กรอบคิดนี้อาจนำไปสู่การยอมรับความทุกข์ของปัจเจกเพื่ออุดมการณ์ส่วนรวม ยอมรับความเหลื่อมล้ำ เพื่อเป้าหมายระดับอุดมการณ์ที่จับต้องไม่ได้ นี่คืออุดมการณ์ประเภทเดียวกับที่เผด็จการใช้สร้างชาติ โดยเอาชีวิตและความทุกข์ของประชาชนคนธรรมดาไปสังเวยค่ะ

….แต่ในความเป็นจริง การที่มนุษย์เรายอมทนลำบากในอดีต (เช่น การปฏิวัติอุตสาหกรรม หรือการทนทำงานหนักของคนรุ่นพ่อแม่) มันก็ช่วยให้อารยธรรม การแพทย์ และชีวิตของคนรุ่นเราดีขึ้นจริงๆ ไม่ใช่เหรอ? Hartmann พูดผิดตรงไหน?

บลูมองว่านี่คือการเอาผลพลอยได้ทางวัตถุมากลบเกลื่อนค่ะ จริงอยู่ว่าเรามีมือถือมี แอร์มี ยารักษาโรคที่ดีขึ้น แต่นวัตกรรมเหล่านี้ได้ลดความทุกข์เชิงอัตถิภาวะของมนุษย์ลงจริงหรอ? คำตอบคือเปล่าเลย งานวิจัยในหลายประเทศพบว่าความเหงาและปัญหาสุขภาพจิตยังคงอยู่ในระดับสูง แม้สังคมจะพัฒนาทางวัตถุอย่างมาก การอ้างว่าอารยธรรมก้าวหน้าขึ้นจึงเป็นเพียงการเปรียบเทียบในเชิงวัตถุ แต่ในเชิงความสุขทางจิตใจ มนุษย์เราไม่ได้โชคดีไปกว่าคนยุคก่อนเลย การยอมทนโดนกดขี่เพื่ออารยธรรมจึงเป็นการลงทุนที่ขาดทุนถาวรค่ะ

…มโนทัศน์เรื่องจิตไร้สำนึก (The Unconscious) ของ Hartmann สับสนกับจิตไร้สำนึกของ Freud หรือเปล่า?

บลูขอเน้นย้ำให้พวกเราเห็นความแตกต่างนะคะ

• Freud (จิตวิเคราะห์) จิตไร้สำนึกคือ Personal Unconscious เช่น ความทรงจำวัยเด็กที่ถูกกดทับ ตัณหาที่โดนสั่งห้าม

  Note: Hartmann มีอิทธิพลต่อทั้ง Freud และ Jung ทางอ้อม แต่คนที่รับอิทธิพลมากที่สุดในเชิงปรัชญาอาจเป็น Jung (นักวิชาการหลายคนเห็นว่าแนวคิดของ Hartmann มีความใกล้เคียงกับ Jung มากกว่า Freud ในแง่ของการมองจิตไร้สำนึกว่าไม่ได้จำกัดอยู่เพียงระดับปัจเจก) เนื่องจากแนวคิดเรื่องจิตไร้สำนึกของ Jung ที่มีมิติเหนือปัจเจกสะท้อนบางส่วนในแนวคิดเรื่อง Collective Unconscious แม้ทั้งสองจะไม่ใช่ทฤษฎีเดียวกันและมีฐานคิดต่างกันอย่างชัดเจน ส่วน Freud นำคำว่าจิตไร้สำนึกมาใช้ในความหมายเชิงจิตวิทยาของปัจเจกมากกว่า ไม่ใช่หลักการอภิปรัชญาที่ขับเคลื่อนจักรวาลเหมือนของ Hartmann

• Hartmann (ปรัชญา) จิตไร้สำนึกคือ Cosmic Unconscious (คำอธิบายของนักวิชาการร่วมสมัย ไม่ใช่คำที่ Hartmann ใช้เอง) ที่ขับเคลื่อนวิวัฒนาการและประวัติศาสตร์ทั้งหมด

  ดังนั้น Freud ได้พัฒนาแนวคิดเรื่องจิตไร้สำนึกขึ้นใหม่ในความหมายเชิงจิตวิทยาปัจเจก แต่ Hartmann มองในระดับโครงสร้างจักรวาลค่ะ

Julius Bahnsenโศกนาฏกรรมที่ไร้ทางออก

Bahnsen เกิดและใช้ชีวิตอยู่ท่ามกลางยุคที่การเมืองและสงครามในเยอรมนีเต็มไปด้วยความปั่นป่วน Revolutions of 1848 / German Unification / Austro-Prussian War / Franco-Prussian War (แม้ไม่มีหลักฐานว่าสิ่งเหล่านี้เป็นสาเหตุหลักของปรัชญาเขา) แต่บรรยากาศแห่งความขัดแย้งก็สอดคล้องกับภาพโลกแบบโศกนาฏกรรมที่เขานำเสนอ

เขาจึงปฏิเสธฉากจบแบบแฮปปี้เอนดิ้ง Final Harmony ทุกรูปแบบ ปรัชญาของเขาจึงเป็นเหมือนการตบหน้าทุกคนที่ยังแอบหวังว่าวันหนึ่งชีวิตหรือโลกนี้จะโอเคขึ้นค่ะ

Bahnsen ปฏิเสธแม้กระทั่งความหวังว่าจะมีวันหนึ่งที่ความขัดแย้งทั้งหมดจะได้รับการคลี่คลาย (Bahnsen ไม่ได้เขียนโจมตี Redemption ในความหมายศาสนาคริสต์แบบตรง ๆ เขาปฏิเสธ Final Reconciliation/Final Harmony นี่คือจุดตัดสำคัญระหว่างเขากับ Hegel/Schopenhauer/Hartmann เขาเชื่อว่า Realdialektik (วิภาษวิธีแห่งความจริง) คือสงครามภายในที่ไม่มีวันจบ ความขัดแย้งที่ไม่มีวันยุติ และไม่มีวันสมานแผลได้)

การปฏิเสธทางลงของนักคิด Pessimism คนอื่น

Bahnsen คือคนที่แทบไม่เหลือประตูทางออกใดๆ ให้เราเลยค่ะ ไม่เหลือแม้กระทั่งความหวังที่จะได้รับการปลดปล่อยหรือได้รับการไถ่บาป เขามองว่าการปฏิเสธเจตจำนง (Will-denial) เป็นแค่คำโกหกหลอกลองตัวเอง ที่ Schopenhauer ประเมินความสามารถของ Will ต่ำเกินไป Will ไม่สามารถลบตัวเองได้ เพราะ Will มันขัดแย้งในตัวเองจนมนุษย์ไม่มีทางหยุดมัน (นักคิดสายมองโลกในแง่ร้ายคนอื่นยังมีทางลงให้มนุษย์ เช่น การปฏิเสธเจตจำนง, การบวช, การไม่มีลูก แต่ Bahnsen บอกว่าสภาวะการถูกลงโทษ (คือสภาวะธรรมชาติของเจตจำนงที่ฉีกขาดในตัวเอง ไม่ใช่การมีผู้ลงโทษ หรือถูกลงโทษโดยใคร) และต้องทรมานคือความจริงแท้ถาวรที่ไม่มีวันจบสิ้น มนุษย์ติดอยู่ในคุกนี้โดยไม่มีวันได้ประกันตัวค่ะ)

เขาใช้สิ่งที่เรียกว่า Real Dialectic เพื่อบอกว่าความขัดแย้งในโลกนี้ไม่ใช่เรื่องชั่วคราวที่จะจบลงด้วยการประนีประนอม แต่มันคือความขัดแย้งชั่วนิรันดร์ในเนื้อแท้ของสิ่งต่างๆ เจตจำนงของเราขัดแย้งในตัวเองเสมอ ไม่สามารถหาจุดลงตัวได้ และจิตใจมนุษย์เราเองก็โรคจิตในตัวเอง (ไม่ใช่โรคจิตแบบ Mental illness แต่หมายถึงจิตใจมนุษย์เองเต็มไปด้วยความย้อนแย้ง) หากนำแนวคิดของ Bahnsen มาลองอธิบายมนุษย์ปัจจุบัน เรามักจะอยากได้สิ่งที่ทำร้ายเรา เราต้องการในสิ่งที่เราเกลียด และเกลียดสิ่งที่ดีต่อเรา มันคือสงครามภายในจิตใจที่ไม่มีวันสงบ

Real Dialectic (Realdialektik) บลูขอเทียบให้เห็นภาพชัดๆ นะคะ

• Dialectic ของ Hegel (ตำราสมัยหลัง) มีความคิด A (Thesis) ชนกับ ความคิด B (Antithesis) แล้วได้ข้อสรุปใหม่ C ที่ดีกว่าเดิม (Synthesis) = เกิดการพัฒนา

• Real Dialectic ของ Bahnsen มี A ชนกับ B แล้วมันก็ชนกัน ชนกัน ชนกัน รบกันไปเรื่อยๆ จนพังทลายทั้งคู่ โดยไม่มีวันเกิดข้อสรุป C = เกิดโศกนาฏกรรมชั่วนิรันดร์

ลองมองที่มนุษย์เราเองค่ะ …เราโหยหาเสรีภาพ (อยากทำอะไรก็ได้ตามใจ) แต่พอได้เสรีภาพสมใจ เรากลับรู้สึก โดดเดี่ยวและเคว้งคว้างจนต้องวิ่งหากรอบ/ความผูกมัด แต่พอเราเข้าไปอยู่ในกรอบและความผูกมัด (เช่น การแต่งงาน หรือการทำงานในองค์กรมั่นคง) เรากลับรู้สึกอึดอัด ถูกกักขัง แล้วก็โหยหาเสรีภาพใหม่อีกรอบ
Bahnsen ชี้ให้เห็นว่า จิตใจมนุษย์ถูกสร้างมาให้ ขัดแย้งในตัวเอง (Self-Contradictory) เราไม่มีวันพอดีหรือลงตัวได้เลยค่ะ

บลูมองว่า Bahnsen กำลังรื้อทำลาย Narrative เรื่องความก้าวหน้า (Progress ในเชิงอภิปรัชญา ไม่ใช่ประวัติศาสตร์) ของมนุษย์อย่างรุนแรงค่ะ หากนำ Bahnsen มาอ่านโลกปัจจุบัน เราอาจตีความได้ว่า ยิ่งเราพัฒนาไปไกลเท่าไหร่ เรายิ่งเห็นความแตกแยกในตัวเองชัดเจนขึ้นเท่านั้น...

บลูกำลังเห็น Bahnsen ตบหน้าความคิดที่เชื่อว่ามนุษย์เราพัฒนาขึ้นเรื่อยๆ ค่ะ หากนำแนวคิดของ Bahnsen มาตีความโลกปัจจุบัน.. ยิ่งอารยธรรมเจริญ ยิ่งเทคโนโลยีสูงขึ้น เราไม่ได้ฉลาดขึ้นหรือมีความสุขขึ้นหรอกนะคะ แต่มันยิ่งเผยให้เห็นว่า จิตใจของมนุษย์เรามันแตกหัก พิการ และสับสนวุ่นวายมากกว่าเดิมต่างหาก

บทบาทของ Humor (Tragic Humor)

…คนทั่วไปมักหลงผิดคิดว่าปัญหาความขัดแย้งในชีวิตเรา แก้ไขได้ด้วยการจัดระเบียบความคิด หรือฝึก Mindset

แต่หากมองผ่านสายตาของ Bahnsen ความคิดนี้ไร้เดียงสามาก ความขัดแย้งไม่ได้เกิดจากความคิดไม่ดีแต่มันอาจกล่าวได้ว่ามันคือโครงสร้างพื้นฐานของความจริง (Ontological Contradiction คือ Bahnsen ไม่ได้ใช้คำนี้เป็นคำหลักของตัวเอง แต่นักวิชาการจำนวนหนึ่งอธิบายเขาแบบนี้ในบริบท modern interpretation แต่ถ้านำไปอ้างอิงวิชาการเข้มข้น อาจโดนทักว่าเป็นการเอาภาษาของปรัชญายุคหลังไปสวมให้เขา) ต่อให้คุณฝึกสมาธิ หรือพบจิตแพทย์ทั้งชีวิต (Bahnsen ไม่ได้พูดเรื่อง Psychiatry แต่บลูหมายถึงต่อให้เราพยายามจัดระเบียบชีวิตหรือทำความเข้าใจตัวเองมากเพียงใด) ความขัดแย้งในตัวเราก็ไม่มีวันหายไป เพราะมันคือธรรมชาติของการมีชีวิตอยู่ค่ะ

และการดำรงอยู่คือโศกนาฏกรรมที่เราทำได้เพียงแค่หัวเราะเยาะเย้ย (Humor) เพื่อประทังชีวิตไปวันๆ เท่านั้น ในเมื่อชีวิตมันคือโศกนาฏกรรมที่ไร้ทางแก้ สิ่งเดียวที่เหลือให้เราทำเพื่อเอาชีวิตรอดไปวันๆ ก็คือการหัวเราะเยาะเย้ยความบัดซบของมันค่ะ

คำว่า Humor (อารมณ์ขัน) ในมุมของ Bahnsen ไม่ใช่ตลกตลกคาเฟ่หรือมุกขำขันไร้สาระนะคะ แต่มันคือ Tragic Humor มันคือสภาวะที่เราตระหนักว่าชีวิตมันพังวายวอดจนไม่มีอะไรจะเสียแล้ว สิ่งที่เราทำได้ดีที่สุดจึงไม่ใช่การนั่งร้องไห้ แต่คือการหัวเราะเย้ยฟ้าท้าดินให้กับความไร้สาระของจักรวาล

Humor เป็นท่าทีเชิงสุนทรียศาสตร์และอัตถิภาวนิยมที่สำคัญในงานของ Bahnsen (ปรากฏชัดในงานอย่าง Der Widerspruch im Wissen und Wesen der Welt หรือ Bible ของสาย Realdialektik นั่นเอง) เช่นเดียวกับงานด้านจริยศาสตร์อย่าง Das Moralgesetz und die Freie Tat โดยระบบคิดของเขามักถูกนักวิชาการสรุปว่าเป็น Tragic Individualism (ซึ่งเป็นคำที่นักวิชาการใช้จัดหมวดหมู่เขา ไม่ใช่ชื่อทฤษฎีที่ Bahnsen ตั้งขึ้นเองสไตล์ระบบปรัชญาสัมบูรณ์) แต่งานหลักที่ Bahnsen วางรากฐานเรื่อง Humo (Tragic Humor) และสุนทรียศาสตร์ ไว้อย่างเข้มข้นจริงๆ คือหนังสือ Zur Philosophie der Geschichte ค่ะ ซึ่งข่าวร้ายคืองานหลักทั้งหมดของ Bahnsen ยังคงถูกขังไว้อย่างเหนียวแน่นในภาษาเยอรมันดั้งเดิม 55555

…ถ้าทุกอย่างมันขัดแย้งกันไปหมด ไร้ทางออก และไร้ความหวังขนาดนี้ ปรัชญาของ Bahnsen ไม่ทำให้คนกลายเป็นอัมพาตทางการกระทำ (Paralyzed) หรือไร้ประโยชน์ต่อสังคมไปเลยเหรอ? จะมีชีวิตอยู่ต่อไปทำไมถ้าไม่มีความหวัง?

บลูมองกลับกันอย่างสิ้นเชิงเลยค่ะ ปรัชญาของ Bahnsen ไม่ได้ทำให้เราเป็นอัมพาต แต่หากตีความในภาษาปัจจุบันมันคือการปลดปล่อยเราจากความหวังที่เป็นพิษ (Toxic Hope) ต่างหาก

ลองคิดดูนะคะ ความทุกข์ส่วนใหญ่ของมนุษย์ไม่ได้เกิดจากความเจ็บปวด แต่เกิดจากความคาดหวังว่ามันต้องไม่เจ็บปวด หรือความหวังว่าวันหน้ามันจะสมบูรณ์แบบ พอเรายอมรับแบบ Bahnsen ว่าเออ ชีวิตมันคือโศกนาฏกรรมย้อนแย้งอยู่แล้ว หากนำมาตีความในสไตล์ SelfHelp / Existential Therapy ยุคใหม่ เราจะเลิกคาดหวังความสมบูรณ์แบบ เลิกโกรธตัวเองเวลาทำอะไรขัดแย้ง และเริ่มใช้ชีวิตอยู่กับความจริงตรงหน้าด้วยใจที่เบาลงและหัวเราะกับมันได้ค่ะ แม้ว่าในเชิงปรัชญาดั้งเดิม Bahnsen ไม่เคยสัญญาว่าใจเราจะเบาลง หรือมีความสุขขึ้นเลยก็ตาม 55555 (พูดทำไมเนี่ย) คือ Bahnsen เป็น Tragic Individualist เขาเชื่อว่ามนุษย์ต้องแบกรับภาระแห่งความขัดแย้งนี้ด้วยความกล้าหาญและความขมขื่น (Tragic Hero)

…แล้วการบอกว่าอารยธรรมมนุษย์ไม่เคยก้าวหน้า (No Teleological Progress) มันขัดกับสถิติอย่างชัดเจนปัจจุบันอัตราการตายของเด็กทารกลดลง สงครามใหญ่ๆ ลดลง สิทธิมนุษย์ชนดีขึ้น Bahnsen ไม่ได้กำลังมองข้ามความจริงทางประวัติศาสตร์เหรอ?

บลูมองว่าคนที่แย้งแบบนี้กำลังมองแค่ปริมาณความสะดวกสบาย แต่ไม่ได้มองคุณภาพเชิงโครงสร้างจิตใจค่ะ

จริงอยู่ว่าเรามีสวัสดิการดีขึ้น แต่มนุษย์ยุคปัจจุบันกลับเผชิญกับความขัดแย้งในจิตใจที่ซับซ้อนกว่ายุคโบราณหลายเท่า เรามีเสรีภาพแต่เราเหงาขั้นสุด เรามีโซเชียลมีเดียเชื่อมต่อทุกคนแต่เรากลับรู้สึกแยกขาดจากโลก หากนำ Bahnsen มาอ่านโลกปัจจุบัน เราอาจตีความได้ว่า ยิ่งเทคโนโลยีและสังคมก้าวหน้าความย้อนแย้งภายในมนุษย์ (Real Dialectic) จะยิ่งทวีความรุนแรงและแสดงผลออกมาในรูปของความทุกข์เชิงจิตวิทยาที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้นค่ะ

ข้อโต้แย้งสุดคลาสสิกที่ฝ่าย Progressive (บางกลุ่ม) มักจะใช้นำมาโจมตีกลุ่ม Pessimist

…ถ้าบอกว่าการมองโลกในแง่ร้ายเป็นอาวุธทางปัญญาไว้ต่อต้านอำนาจรัฐ... แต่ในความเป็นจริง การมองโลกในแง่ร้ายมากๆ ไม่ได้ทำให้คนกลายเป็นพวกปล่อยเกียร์ว่าง (Passive/Apathetic) จนยอมจำนนต่อเผด็จการหรอกเหรอ? เพราะคิดว่าต่อต้านไปก็ไร้ประโยชน์ โลกมันห่วยอยู่แล้ว?

หากแบ่งแบบคร่าว ๆ ในภาษาของบลู บลูมองว่าเราต้องแยกแยะระหว่างการยอมจำนนแบบสิ้นหวัง (Passive Fatalism) กับการมองโลกในแง่ร้ายแบบตื่นตัว (Critical Pessimism) ค่ะ

• การยอมจำนนแบบสิ้นหวัง คือการนอนเฉยๆ แล้วยอมให้ผู้นำเผด็จการกดขี่ เพราะคิดว่าโลกนี้เปลี่ยนไม่ได้

• การมองโลกในแง่ร้ายแบบตื่นตัว คือการไม่ยอมโดนหลอก เราอาจจะรู้ว่าเราเปลี่ยนจักรวาลไม่ได้ แต่เราจะไม่ยอมสมาทานคำโกหกของรัฐ ไม่ยอมเชื่อว่าการไปตายในสงครามคือเรื่องทรงเกียรติ และไม่ยอมส่งต่อความทุกข์นี้ให้ลูกหลาน

  เพราะอำนาจของระบอบการเมืองจำนวนมากและไม่ใช่เฉพาะรัฐเผด็จการ รัฐประชาธิปไตย ศาสนา ตลาด ชาตินิยม ทุนนิยม คอมมิวนิสต์ ในหลายกรณีใช้ Narrative นี้ มันมักจะเลี้ยงดูประชาชนด้วยเรื่องเล่าแห่งความหวังอันยิ่งใหญ่ (เรื่องเล่าขนาดใหญ่ (Grand Narratives) หรือภาพอนาคตแบบอุดมคติ (Utopian Visions)) เช่น

  • สงครามเพื่อชาติต้องสละชีพ ทั้งๆ ที่ไม่มีความตายไหนในสงครามที่เป็นเรื่องของชาติจริงๆ แต่มันคือการแลกชีวิตของประชาชนระดับล่าง เพื่อรักษาดุลอำนาจ ทรัพย์สิน หรืออีโก้ของผู้ปกครองไม่กี่คน รัฐเปลี่ยนชีวิตคนที่มีความรัก มีครอบครัว ให้กลายเป็นเพียงตัวเลขสถิติคนตาย/คนเจ็บเท่านั้น

    (เดี๋ยวบลูจะมาเขียนแยกอีกทีนึงประเด็นเรื่องทหาร ว่าทำไมบลูมองอาชีพนี้ทีไรแล้วหดหู่ทุกที ถึงเลเวลที่ว่าเวลามีคนบอกว่าโตขึ้นอยากเป็นทหารนี่บลูไม่สามารถทำความเข้าใจสิ่งมีชีวิตชนิดนี้ได้เลย ไม่รู้ต้องทำหน้ายังไงด้วย จะอ้วกคงยากถ้าวันนั้นยังไม่ได้กินอะไร …คือจะอยากเป็นทำไมนะ 1.เป็นหุ่นเชิดของผู้มีอำนาจ 2.เป็นผลผลิตของการล้างสมอง 3.เป็นการปลดความเป็นมนุษย์ ผลลัพท์มีแต่เสียกับเสีย + การฝึกทหารเองยังเป็นการถอดถอนความเป็นปัจเจก ต้องตัดผมเหมือนกัน แต่งตัวเหมือนกัน นอนพร้อมกัน ทำตามคำสั่งทันทีโดยไม่ต้องใช้การตัดสินใจเชิงจริยธรรม ผลลัพธ์คือ สภาวะที่มนุษย์กลายเป็นเหี้ยอะไรไม่รู้ที่พร้อมจะกดไกปืนใส่คนที่ตนเองไม่เคยรู้จัก ทั้งที่ไม่เคยมีความแค้นส่วนตัว เพียงเพราะมียศที่สูงกว่าสั่งลงมา แล้วทำมาสร้างเพลงชาติ อนุสาวรีย์วีรชน และการจัดพิธีศพอย่างสมเกียรติ เพื่อทำให้ครอบครัวของทหารที่ตายรู้สึกว่าความตายของลูกหลานมีคุณค่า แทนที่จะตั้งคำถามว่าทำไมผู้นำถึงไม่แก้ปัญหาด้วยการทูต แต่กลับส่งลูกคนอื่นไปตาย? แต่ดันมาสร้างวาทกรรมชายนับร้อยต้องปกป้องแผ่นดิน /ชาติวงศ์ตระกูล เปลี่ยนการตายในสงคราม ให้กลายเป็นภารกิจศักดิ์สิทธิ์ เพื่อให้คนยอมเป็นแค่ก้อนเนื้อเศษหมูสับในสงครามโดยไม่ตั้งคำถาม แม่ง โมโห)

  • ยุคทองกำลังจะมาถึง รัฐและระบบทุนนิยม/คอมมิวนิสต์ มักสัญญาถึงสวรรค์บนดินที่จะเกิดขึ้นในอนาคต (ไม่ว่าจะเป็นความรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจ สังคมไร้ชนชั้น หรือการเป็นมหาอำนาจ) ยุคทองคือเหยื่อล่อที่ถูกใช้เพื่อเลื่อนความทุกข์ในปัจจุบันออกไป ทำให้คนยอมอดทนโดนกดขี่ ยอมทำงานหนักจนตาย หรือยอมส่งลูกหลานไปรบ เพียงเพราะหลงเชื่อว่าอนาคตจะสบาย ซึ่งในความเป็นจริง อนาคตนั้นไม่เคยมาถึงสำหรับคนที่ต้องเสียสละในวันนี้ เช่น วาทกรรมสตาร์ทอัพ ความเหน็ดเหนื่อยจะสร้างเศรษฐีใหม่ในทุนนิยมเข้มข้น บอกให้คนรุ่นใหม่ยอมทำงาน 80–100 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ (Hustle Culture) โดยชี้ให้เห็นภาพอนาคตว่าวันหนึ่งคุณจะเป็นอิสรภาพทางการเงิน ทั้งที่เชิงโครงสร้างแล้ว มีเพียงคน 1% เท่านั้นที่ไปถึงจุดนั้น ส่วนที่เหลือกลายเป็นเศษเดนแรงงานที่ถูกสูบพลังจนหมดแรงหลัง 6 โมงเย็นของทุกวัน

  • หรือการเสียสละเพื่ออนาคต รัฐปลูกฝังความรู้สึกเป็นหนี้ และความอับอาย หากเราไม่ยอมเสียสละตนเองเพื่อรุ่นหลัง นี่คือกลยุทธ์ที่ลึกล้ำมาก เพราะมันเล่นกับจริยธรรมตามธรรมชาติของมนุษย์ที่อยากปกป้องผู้อื่น รัฐจึงฉวยโอกาสเปลี่ยนความปรารถนาดีนี้ ให้กลายเป็นการยอมจำนนเชิงโครงสร้างทำให้คนยินยอมละทิ้งศักดิ์ศรีและความสุขของชีวิตตนเองในปัจจุบัน เช่น พ่อแม่ยอมขายที่ขายนา ยอมลำบากกู้หนี้ยืมสิน เพื่อให้ลูกมีอนาคต ในระดับสถาบันครอบครัวที่สะท้อนมาจากโครงสร้างรัฐ รัฐที่ไร้สวัสดิการการศึกษาจะโยนภาระมาให้พ่อแม่ โดยสร้างค่านิยมว่าถ้าเป็นพ่อแม่ที่ดี ต้องยอมถวายชีวิตและความสุขทั้งหมดเพื่อส่งเสียลูก ซึ่งกลายเป็นการส่งต่อความทุกข์และหนี้สิน เป็นทอดๆ จากรุ่นสู่รุ่น โดยที่ตัวระบบโครงสร้างรัฐไม่ต้องรับผิดชอบอะไรเลย

  เมื่อรัฐใช้ความหวังเป็นเครื่องมือในการมอมเมา ในมุมมองของบลู การไร้ความหวัง (Disillusionment) จึงกลายเป็นการขัดขืนเชิงโครงสร้าง (Structural Disobedience) รัฐจะใช้ Propaganda หลอกคนที่ปฏิเสธจะเชื่อในคำสัญญาหวานหู (Even Fear / Identity / Shame / Security / Belonging) ได้ยากขึ้น (แม้การเมืองแบบใช้อำนาจนิยมลักษณะอื่นๆ จะยังใช้กับคนสิ้นหวังได้ ไร้พลัง และต้องการที่พึ่งเพื่อหาทางออกให้ชีวิตได้ก็ตาม)
  การมองโลกในแง่ร้ายในความหมายของบลู จึงไม่ใช่การพ่ายแพ้ แต่คือเกราะป้องกันจิตวิญญาณที่ทำให้เรายังคงรักษาศักดิ์ศรีและความเป็นมนุษย์ไว้ได้ ท่ามกลางจักรวาลที่เย็นชาและสังคมที่เต็มไปด้วยคำลวงค่ะ

นักคิดสายปฏิวัติ (Active Revolutionaries เช่น Marxists) อาจจะทักว่าต่อให้คุณตื่นตัว (Critical) แต่ถ้าคุณไม่ลงมือเปลี่ยนโครงสร้างทางกายภาพ สุดท้ายรัฐเผด็จการก็ยังคงครองอำนาจอยู่ดี การถอนตัวทางจิตวิญญาณ (Internal Resistance) เพียงพอจริงหรอ?

ที่เขียนมาทั้งหมดนี่ มันไม่ใช่เรื่องของการชนะรัฐในเชิงกายภาพเลยค่ะ แต่คือการรักษาศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ไม่ให้กลายเป็นเครื่องมือไร้สมองของระบบ และการที่บลูการแตะประเด็นไม่ยอมส่งต่อความทุกข์นี้ให้ลูกหลาน ที่เชื่อมโยงเข้ากับแนวคิด Antinatalism (อย่างงานของ Philipp Mainländer หรือแม้กระทั่งมุมมองของ Julius Bahnsen) ตรงนี้เมื่อมองในมุมการเมือง นี่คือการต่อต้านอำนาจรัฐแบบที่มีอิมแพคและง่ายที่สุด มันเป็นการปฏิเสธการมีส่วนร่วมในกระบวนการสืบทอดโครงสร้างทางสังคม เพราะรัฐเผด็จการ/รัฐสังคมนิยม/จักรวรรดิ/รัฐคอมมิวนิสต์/ทุนนิยม และระบบเศรษฐกิจจำนวนมากมักมีแรงจูงใจในการรักษา / เพิ่มจำนวนประชากร / ต้องการแรงงานและพลเมืองรุ่นใหม่มาสืบทอดระบบของตัวเอง การปฏิเสธการให้กำเนิดอาจตีความได้ว่าเป็นการตัดอุปทานของระบบกดขี่โดยตรง แม้พวกเขาจะยังมี Immigration / Automation / AI / Robotics / รวมถึงพ่อแม่น้องออนิวจำนวนมากที่อยากมีลูกต่อไปก็ตาม

แต่คนเขียนบอกว่า…สมการนี้ผิดตั้งแต่ตั้งโจทย์แล้วแม่ๆพ่อๆ ผู้เจริญมากปัญญาทั้งหลาย (ยิ่งถ้าสวมแว่นของ Schopenhauer เขาจะบอกว่า จริงๆ แล้วความทุกข์ต่างหากที่เป็นค่าบวก (มีอยู่จริง) ส่วนความสุขคือค่าลบ (เป็นเพียงการลบความทุกข์ออกไป))

การมีอยู่ของความสุข กับความทุกข์มันไม่ใช่ของที่ถ่วงดุลกันได้ และนี่การเกิดของเด็กนะ ไม่ใช่โจทย์สมการหารค่าข้าว50/50กับเดทแรกดีหรือไม่ ความทุกข์ 1 หน่วยจะเท่ากับความสุข 1 หน่วยได้ไง มึงบ้าหรอ แล้วดันเอามาหักลบกันเนี่ยนะ ถามจริง ทั้งที่ความจริงแล้วความทุกข์ เช่น การถูกทรมาน ถูกข่มขืน ถูกเพิกเฉย มันไม่สามารถถูกชดเชยด้วยไอศครีมรสวานิลลา พาเที่ยวรอบโลก หรือถูกหวยให้ได้เลย

การไม่เกิดมันไม่ได้แปลว่าแกได้คะแนนเป็นศูนย์ มันเริ่ดกว่านั้นอีก เพราะมันคือการตัดความเสี่ยงติดลบออกไปทั้งหมด โดยไม่มีค่าเสียโอกาสเลยแม้แต่น้อย

ถ้านึกภาพไม่ออก นึกถึงทริปแคมป์ปิ้ง

เมื่อลองใส่ตัวละครลงไปในเคสนี้จะเห็นโครงสร้างชัดเจนขึ้นแบบนี้

• ถ้าชวนคนมาแคมป์ (เกิด) > โดนยุงกัด (แย่) VS เห็นวิวสวย (ดี) = ต้องลุ้นต่อว่าอะไรจะมากกว่ากัน

• ถ้าไม่ชวนใครเลย (ไม่เกิด) > ไม่มีใครโดนยุงกัด (ดี) VS ไม่มีใครเสียดายที่ไม่เห็นวิว (ไม่แย่เลย) = สถานะนี้ดีแล้ว

จะเห็นว่า ฝั่งการเกิดมีความเสี่ยงขาดทุนจริง (โดนยุงกัด) ส่วนฝั่งการไม่เกิดได้รับความปลอดภัยฟรีๆ (โดนยุงกัด = ไม่มีความทุกข์ = เรื่องดี) โดยไม่มีใครต้องจ่ายราคาให้กับการไม่ได้เห็นวิวสวย เพราะไม่มีผู้รับผลกระทบตั้งแต่แรก

ข้อแตกต่างสำคัญคือการไม่ได้ไปเห็นวิวสวยนั้นไม่ใช่เรื่องเลวร้าย มันไม่มีความรู้สึกใดๆ ที่จะมาบอกว่าดีกว่าหรือแย่กว่า มันคือสภาวะว่างเปล่าที่ไม่มีความทุกข์ ซึ่งเป็นสภาวะที่สมบูรณ์แบบที่สุด แต่การมีความทุกข์นั้นเลวร้ายเสมอ ไม่ว่าใครก็ตามที่ได้รับมัน

ทำไมความคิดนี้ถึงทำให้คนส่วนใหญ่ยอมรับได้ยาก?

คนเขียนชี้ให้เห็นว่ามนุษย์เรามีอคติที่เรียกว่า Pollyanna Principle (อคติมองโลกในแง่ดี) ซึ่งทำให้เรามองข้ามความจริงบางอย่างไป เช่น

• เราชินกับความทุกข์จนมองมันต่ำกว่าความเป็นจริง ต้องไม่ลืมว่าสิ่งนึงที่เป็นความจริงคือโลกมันขับเคลื่อนด้วยเจตจำนง (Will) ที่ไม่มีวันอิ่ม เราต้องคอยหิว คอยปวดหัว คอยเหนื่อย คอยเงี่ยน คอยเบื่อ แล้วเราก็ดีใจเวลาได้กิน ได้ขี้ ได้ปี้ ได้พัก ทั้งที่จริงๆ แล้วความสุขหลายอย่างเป็นแค่การบรรเทาความทุกข์หรือการพักร้อนของความทุกข์ชั่วคราวเท่านั้น เดี๋ยวมันก็กลับมาใหม่อีก

• วลีที่ว่า มนุษย์มีความต้องการที่จะมีชีวิต สิ่งนี้คือความโง่ที่เกิดขึ้นแบบสั่นพ้องกันทั่วโลก เราเอาความรู้สึกของคนที่เกิดมาแล้วไปสวมให้กับคนที่ยังไม่เกิดมา แล้วผูกเรื่องชีวิตคือสิ่งมีค่าเข้าไป …ตั้งสตินะคะ ความต้องการที่จะมีชีวิตนั้นมันเกิดขึ้นหลังจากที่เราเกิดมาแล้วเท่านั้น มันเป็นผลพวงของสัญชาตญาณการเอาตัวรอด ไม่ใช่หลักฐานว่าการเกิดเป็นสิ่งที่ดีตั้งแต่แรก เหมือนคนที่ติดยาย่อมมีความต้องการยาอย่างรุนแรง แต่ความต้องการนั้นเกิดขึ้นหลังจากเขาเข้าสู่สภาวะการติดยาแล้ว ไม่ได้เกิดขึ้นก่อนที่เขาจะถูกพาเข้าสู่สภาวะนั้น ดังนั้นเราจึงไม่สามารถใช้ความอยากของคนที่อยู่ในสภาวะแล้วมาเป็นเหตุผลว่าการพาใครสักคนเข้าไปสู่สภาวะนั้นตั้งแต่แรกเป็นสิ่งที่ดีหรือควรทำได้ เพราะความอยากนั้นเป็นผลลัพธ์ของสภาวะ ไม่ใช่เหตุผลที่ใช้ยืนยันว่าการสร้างสภาวะนั้นขึ้นมานั้นถูกต้อง …ก็เช่นเดียวกัน คนที่เกิดมาแล้วย่อมไม่อยากตาย และเสียดายถ้าจะไม่ได้เจอความสุขเป็นธรรมดา ความรู้สึกเหล่านี้เป็นคุณสมบัติของผู้ที่มีชีวิตอยู่แล้ว ไม่ใช่ของผู้ที่ยังไม่เคยมีตัวตน สำหรับคนที่ยังไม่ได้เกิดเขาไม่มีความต้องการหรือความปรารถนาแบบคนที่เกิดมาแล้ว ไม่มีเด็กที่ไหนมาเกาะขาแม่แล้วบอกว่า แม่จ๋า หนูไม่อยากตาย แม่จ๋า หนูขอเกิดหน่อย แม่จ๋า หนูอยากเกิดแก่เจ็บตายและดิ้นรนเหมือนแม่กับพ่อบ้างจั้ฟ การอ้างว่าการไม่ทำให้เขาเกิดเป็นการพรากบางสิ่งไปจากเขา จึงเป็นการมโนโง่ๆ สมมติให้มีผู้เสียหาย ทั้งที่ยังไม่มีผู้เสียหายตั้งแต่ต้น ดังนั้นการไม่ได้สัมผัสความสุขจึงไม่สร้างความเสียหายใดๆ ให้แก่ผู้ที่ไม่เคยมีตัวตน เพราะไม่มีใครอยู่ตรงนั้นเพื่อรู้สึกถึงการสูญเสียตั้งแต่แรก นี่คือจุดที่ผู้มากปัญญายุค 2000 มักเผลอนำประสบการณ์ของผู้มีชีวิตไปฉายทับบนผู้ที่ยังไม่เคยเกิด และทำให้เกิดข้อสรุปที่วิบัติทางตรรกะแบบไม่รู้ตัวค่ะ

สิ่งนี้ย้ำได้เคลียร์มากว่าทำไมมันถึงไม่สมมาตรกันตั้งแต่โครงสร้าง เพราะการสร้างชีวิตใหม่ คือการดึงใครสักคนเข้ามาลงสนามเสี่ยงโชค โดยที่เขาไม่ได้เรียกร้องอยากจะลงแข่งตั้งแต่แรก

ในทุกๆ การกระทำที่มีความเสี่ยง หลักสากลทางจริยธรรมคือต้องได้รับความยินยอมจากผู้ที่ได้รับผลกระทบ

ลองนึกถึงการเล่นรัสเซียนรูเล็ต การมีลูกคือการถือปืนจ่อไปที่หัวของคนอื่น (ลูก) โดยมีกระสุนบรรจุอยู่ (ความทุกข์) แล้วบอกว่าถ้าแกโชคดี แกอาจจะได้เจอความสุขนะ นี่คืออาชญากรรมทางศีลธรรมที่ร้ายแรงที่สุด เพราะเหยื่อ (ลูก) เค้าไม่ได้บอกให้เราทำแบบนี้ เค้าไม่มีโอกาสแม้แต่จะปฏิเสธเกมนี้ด้วยซ้ำ

หรือแม้แต่การลงทุน เราก็ต้องให้ผู้ลงทุนรับทราบความเสี่ยง ในทางการแพทย์ เวลาจะทำการรักษาใดๆ ที่มีความเสี่ยง แพทย์ต้องให้คนไข้เซ็นยินยอมโดยบอกถึงความเสี่ยงทั้งหมดก่อน

แต่สำหรับการเกิด เด็กไม่เคยได้รับข้อมูล ไม่เคยเซ็นอะไรเลย พ่อแม่คือผู้ตัดสินใจแทนทั้งหมด แถมความเสี่ยงของชีวิตนี้ไม่ใช่แค่ 1 ใน 6 เหมือนรูเล็ต แต่คือ 100% ที่จะต้องเจ็บป่วย แก่ (ถ้ามีโอกาส) และตายในที่สุด

…บางคนอาจแย้งว่า แต่ชีวิตมันก็มีแง่ดีนะ ถ้าทุกคนไม่เกิด มนุษย์ก็จะสูญพันธุ์สิ

คำว่าแง่ดีมีเรื่องให้ด่าอีกยาว 5555 แต่เอาประเด็นหลังก่อน งั้นบลูถามต่อว่าการสูญพันธุ์ของมนุษย์เป็นเรื่องเลวร้ายยังไงคะ? เลวร้ายกับใครเอ่ย?

…หรือ พ่อแม่รักลูกและอยากให้ลูกมีความสุข ก็เลยมีลูกแม่งเลย มันเป็นเรื่องธรรมชาตินะ พ่อแม่เขาหวังดี

ความหวังดีไม่ใช่สิ่งเดียวกับการได้รับอนุญาต และความรักของพ่อแม่เป็นเรื่องของผู้ให้กำเนิด ไม่ใช่เรื่องของผู้ถูกให้กำเนิดค่ะ การที่เรารักใครสักคนไม่ได้หมายความว่าเรามีสิทธิ์ที่จะสร้างความเสี่ยงให้กับคนๆ นั้นโดยที่เขาไม่ยินยอม เหมือนเราพาใครคนหนึ่งเข้าไปเล่นเกมที่มีกฎว่า เขาจะต้องเจ็บปวด สูญเสีย และตายในตอนจบ แต่ระหว่างทางอาจมีความสุขมากมาย เราจะถือว่าเรามีสิทธิมัดมือชกพาเขาเข้าเกมนี้หรอ ถ้าเขาไม่เคยตอบตกลงตั้งแต่แรก???

Cabrera เรียกภาวะนี้ว่าความไม่สะดวกทางภววิทยา (Ontological Discomfort) คือโครงสร้างของชีวิตมันถูกออกแบบมาให้เราต้องต่อสู้ ป้องกันตัว และเสื่อมสลายอยู่เสมอ

• การหิว คือความไม่สะดวกที่ต้องแก้

• การง่วง คือความไม่สะดวกที่ต้องแก้

• การเหงา คือความไม่สะดวกที่ต้องแก้

ชีวิตประกอบด้วยการต้องแก้ปัญหาอยู่ตลอดเวลา ความสุขจำนวนมากเองจึงอยู่ในรูปของการบรรเทาปัญหามากกว่าจะเป็นสภาวะที่ดำรงอยู่ได้เอง

ชีวิตมนุษย์จึงเป็นวงจรของการแก้ปัญหาไม่หยุดหย่อน และการให้กำเนิดคือการสร้างปัญหาชุดหนึ่งขึ้นมาให้กับคนใหม่ โดยที่ไม่ถามเค้าก่อน ดังนั้นวิธีเดียวที่รับประกันได้ว่าจะป้องกันความทุกข์ทั้งหมดของเด็ก คือไม่ทำให้เด็กคนนั้นเกิดขึ้นตั้งแต่แรก เพราะมันเป็นวิธีเดียวที่รับประกันได้ว่าจะไม่สร้างความทุกข์ให้กับใครคนนั้น 100% การยุติวงจรแห่งการสร้างเหยื่อรายใหม่ๆ ซึ่งในมุมมองของบลู มันคือการกระทำที่มีเมตตาที่สุดแล้ว

บลูคล้อยตามและเห็นด้วยแบบไร้ข้อโต้แย้งเรื่องที่ว่าการไม่ให้กำเนิด คือการกระทำที่เปี่ยมไปด้วยเมตตา (Philanthropy) ระดับพระโพธิสัตว์ที่แท้จริงที่สุด 5555 เพราะมันคือการการันตีว่าจะไม่มีใครต้องมาทุรนทุรายในนรกแห่งการมีตัวตนนี้อีกต่อไป ยิ่งถ้าเรามองในมุมของร่างกายมนุษย์ที่จับต้องได้เลย ร่างกายเราต้องหิว ต้องป่วย ต้องแก่ ต้องพลัดพราก ใช่ไหมคะ นี่คือกฎของธรรมชาติที่ทุกชีวิตหนีไม่พ้น บลูเลยมองว่าการมีชีวิตอยู่คือการวิ่งไปข้างหน้าบนลู่วิ่งที่ไม่มีวันจบ เพื่อหาความสุขที่อยู่ได้แค่ประเดี๋ยวเดียว มันเหมือนเรื่องที่บลูเคยเขียนไป Will (เจตจำนง) ในฐานะความพร่อง (Lack) Persuasion and Rhetoric — Carlo Michelstaedter อันนี้เลย นึกถึงอุปมาสิ่งของที่มีน้ำหนัก น้ำหนักมีลักษณะเด่นคือการแสวงหาจุดศูนย์กลางที่ต่ำลงไปเรื่อยๆ อย่างไม่หยุดนิ่ง การพอดี ณ จุดใดจุดหนึ่ง = การตาย

….อาจจะมีคนบอกว่า เอ บลูนี่มันเป็นคนมองโลกในแง่ร้าย หรือมันซึมเศร้าอยู่หรอ

แต่บลูอยากให้เราแยกให้ออกนะคะ ว่าการมองโลกตามความเป็นจริง (Pessimism) กับการซัดทอดแบบหลงผิด (Delusional Projection) นั้นต่างกันโข

แวะเข้าวิชาจิตวิเคราะห์ชั่วคราว Delusional Projection ไม่เท่ากับ Projection

• การซัดทอดทั่วไป (Projection) คือการเอาความรู้สึกของตัวเองไปวางไว้ในอีกฝ่าย โดยเจ้าตัวมักไม่รู้ตัว เช่น เราโกรธใครแล้วไปบอกว่าคนอื่นโกรธเรา เราอิจฉาเขาแล้วคิดว่าเขาอิจฉาเรา

• การซัดทอดแบบหลงผิด (Delusional Projection) ความหลงผิดชนิดหนึ่งที่มีการฉายความรู้สึกหรือแรงขับของตนเองไปเป็นของคนอื่น คิดว่าคนทั่วไปหลงผิดเหมือนกัน (มันไม่เท่ากับการเหมารวม false consensus effect และไม่เท่ากับหลอน Hallucination รับรู้สิ่งที่ไม่มีจริงนะคะ) เช่น ฉันมีความคิดอยากฆ่าคน แต่ฉันเชื่ออย่างแน่วแน่ว่าคนอื่นต่างหากที่กำลังคิดจะฆ่าฉัน

สรุปสั้น ๆ คือ

• Projection = ฉันรู้สึก X > ฉันคิดว่าเธอรู้สึก X

• False Consensus Effect = ฉันคิด/ชอบ X > คนส่วนใหญ่ก็น่าจะคิด/ชอบ X

• Delusional Projection = ฉันมีแรงขับ/ความรู้สึก X > ฉันเชื่อ(อย่างหลงผิด)ว่าคนอื่นกำลังทำ X ต่อฉัน แม้ไม่มีหลักฐานรองรับ (หรือมีหลักฐานขัดแย้งก็ไม่เปลี่ยนความเชื่อนั้น)

ถ้าพูดแบบภาษาชาวบ้านว่ามันเหมือนอาการหลอนก็พอเข้าใจได้ แต่ถ้าพูดให้แม่นเป้ะ มันจะเป็นการฉายความรู้สึกที่เกิดร่วมกับความหลงผิด (projection occurring within a delusional belief) มากกว่าจะใช้คำว่าหลอนซึ่งอาจทำให้สับสนกับอาการประสาทหลอน (hallucination) ได้

กลับเข้าเรื่องต่อ

แต่ที่บลูบอกว่าบลูไม่ได้เป็นแบบนั้น (ไม่ได้มองโลกในแง่ร้าย ไม่ได้ซึมเศร้า ไม่ได้ขาดความอบอุ่น ชีวิตปกติดีมีสุข สงบแบบสงบจนมีเวลามานั่งคิดนั่งเขียนนั่งอ่านอะไรเรื่อยเปื่อย 5555) แค่ชี้ให้เห็นข้อเท็จจริงทางชีววิทยาว่าความทุกข์เป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้สำหรับทุกชีวิต ไม่ใช่แค่ความรู้สึกของบลูคนเดียว (ไม่ได้หลอนหรือหลงผิดไปเอง เพราะมันคือข้อเท็จจริง)

แวะ พักสมองด้วยคำถามเบาๆ

สมมติเรามีปุ่มหนึ่ง ซึ่งถ้าเรากดปุ่มนั้นจะมีโอกาส 99% ที่จะสร้างมนุษย์ที่มีความสุขที่สุดในโลก แต่มีโอกาส 1% ที่จะสร้างมนุษย์ที่ต้องทนทุกข์ทรมานแสนสาหัส เป็นคำถามที่ Benatar เคยตั้งไว้ค่ะ บลูมองว่าแม้โอกาสความทุกข์จะแค่ 1% แต่ถ้าเหยื่อคือเด็กคนนั้น เค้าก็ต้องรับความทุกข์นั้นเต็มๆ โดยที่เค้าไม่ได้สมัครใจ

…เราอาจจะบอกว่าบางทีเค้าอาจจะสุขก็ได้ มัน 99% เลยนี่ 1% ลูกฉันไม่แจคพอตหรอก

บลูมองว่าคำตอบแบบนี้คือการเล่นการพนันด้วยชีวิตของคนอื่น ซึ่งนี่เรียกเหี้ยค่ะ ในทางกฎหมายและศีลธรรมทั่วไป เราจะไม่ยอมให้ใครเล่นการพนันด้วยชีวิตของเราแบบนี้หรอก

ความเต็มใจ (Will) และการควบคุม

มนุษย์เราชอบคิดว่าเราควบคุมชีวิตได้ แต่ความจริงคือเราควบคุมอะไรไม่ได้เลยในระยะยาว (เราควบคุมได้เพียงบางเงื่อนไขระยะนึง ไม่ใช่ผลลัพธ์สุดท้าย เช่น เลี้ยงลูกดี ฉีดวัคซีน ขับรถปลอดภัย) ม่มีพ่อแม่คนใดสามารถรับประกันได้ว่าลูกจะไม่เจ็บป่วย ไม่สูญเสีย ไม่ผิดหวัง หรือไม่ตายในท้ายที่สุด แม้แต่พ่อแม่ที่รวยที่สุด เก่งที่สุด ก็การันตีไม่ได้ว่าลูกจะไม่เป็นมะเร็ง หรือจะไม่ถูกรถชนตาย หรือจะไม่เสียใจในความรัก

การมีลูกในตรรกะแบบนี้เลยเหมือนการเซ็นสัญญาประกันภัยที่คุ้มครองความเสี่ยงทั้งหมด แต่ในความเป็นจริง ไม่มีบริษัทประกันภัยใดในโลกที่คุ้มครองความตายแบบไม่ทรมานได้

….แล้วความสุขล่ะ ความสุขมันก็คุ้มกับความเสี่ยงนั้นไหม?
บลูจะถามว่าแล้วใครเป็นคนตัดสินใจว่าคุ้ม? ประโยคนี้มาพ่นออกมาจากปากของเธอในฐานะพ่อแม่ ไม่ใช่เหยื่อ (ลูก) ที่จะต้องเจอความเสี่ยงนั้นใช่ไหม? ชีวิตคุ้มคือคนที่มีชีวิตอยู่แล้ว ไม่ใช่คนที่กำลังจะถูกทำให้เกิด

บลูถึงบอกว่าการที่พ่อแม่คิดว่าคุ้ม มันคือการที่พ่อแม่ใช้ความต้องการของตัวเอง อยากมีลูก อยากสืบสกุล อ้างความรัก อ้างว่ามีลูกแล้วชีวิตดีขึ้น อ้างศีลธรรม อยากเป็นพ่อแม่คน อยากมีครอบครัว อยากแบ่งปันความรัก

สารพัดข้ออ้างนั้นไม่มีข้อไหนเลยที่มาจากเจตจำนงของเด็ก ตลอดประวัติศาสตร์ของมนุษย์ ผู้ตัดสินใจคือพ่อแม่เสมอ มีแต่ความต้องการของตัวเองมาเป็นตัวตั้ง โดยไม่สนใจว่าเด็กรายนี้ (ซึ่งยังไม่มีตัวตน) จะต้องการรับความเสี่ยงที่พูดมาทั้งหมดไหม

ความสุขมันไม่ได้มีตัวตนในตัวเองค่ะ มันเป็นแค่การหายไปของความทุกข์ชั่วคราวเท่านั้น เช่น ความสุขของการนั่งลง มันคือการหายไปของความเมื่อยล้า แต่ถ้าเราไม่ได้ยืนเมื่อยมาก่อน เราจะไม่รู้สึกถึงความสุขของการนั่งเลย ความสุขจำนวนมากในชีวิตจึงมีลักษณะเป็นการลดภาวะขาดมากกว่าการได้รับสิ่งใหม่

ชีวิตคือของขวัญ แต่ของขวัญจะต้องมีผู้รับที่รู้สึกดีใจกับการได้รับของขวัญนั้นก่อน

เด็กที่ยังไม่เกิด ไม่มีตัวตนที่จะรู้สึกดีใจที่ได้เกิด และเมื่อเกิดมาแล้ว เค้ากลับต้องเผชิญกับความเสี่ยงที่จะเจ็บป่วย ตาย หรืออกหัก ซึ่งเป็นของแถมที่ไม่ได้ขอ บลูเลยมองว่าการที่สังคมยกย่องการมีลูก และชีวิตคือสิ่งศักดิ์สิทธิ มันไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางชีววิทยาแต่อย่างใด มันคือความเชื่อที่ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อความอยู่รอดทางจิตใจของเผ่าพันธุ์มนุษย์เอง เพราะถ้ามนุษย์ยอมรับว่าการมีชีวิตโดยรวมแล้วเป็นสิ่งที่ไร้สาระ มันไม่มีราคาหรือความหมายตั้งแต่แรก เราคงกัดลิ้นตายกันไปหมดแล้ว แต่ที่เราไม่เป็นแบบนั้นเพราะเราพยามยามกันเหลือเกินที่จะหาความหมายหาเป้าหมายมายัดใส่ตัวเอง ฉันคือสิ่งนี้ ฉันเกิดมาเพื่อสิ่งนั้น เพราะมีฉันถึงสร้างสิ่งนู้นได้ ซึ่งลูกก็เป็นหนึ่งในเครื่องมือในการบรรลุความใคร่นี้เช่นกัน

บลูอยากให้เราทุกคนแยกให้ออกค่ะ ระหว่างการมีชีวิตอยู่ (ซึ่งบลูไม่ได้บอกว่าควรจบ) กับ การให้กำเนิดชีวิตใหม่ (ซึ่งบลูบอกว่าควรพิจารณาอย่างหนัก)

บลูมองว่า การที่เรายอมรับความจริงที่ว่าการดำรงอยู่นั้นเต็มไปด้วยความทุกข์เชิงโครงสร้างไม่ได้หมายความว่าเราต้องใช้ชีวิตอย่างทุกข์ระทม แต่หมายความว่าเราควรหยุดสร้างภาระนั้นให้กับคนอื่นที่ไม่ได้ขอร้อง เหมือนกับที่เราอาจจะชอบกินช็อกโกแลต (การมีชีวิต) แต่นั่นไม่ใช่เหตุผลที่เราจะยัดช็อกโกแลตเข้าไปในปากของคนอื่นที่กำลังหลับอยู่โดยไม่ถามเค้าก่อน การที่บลูเลือกที่จะไม่ให้กำเนิดหรือมองว่าการไม่ให้กำเนิดเป็นสิ่งที่ดีกว่าในเชิงศีลธรรม เพราะบลูให้ความสำคัญกับสิทธิ์ในการไม่ถูกทำร้ายมากกว่าสิทธิ์ในการแสวงหาความสุข เพราะชีวิตมนุษย์เราไม่มีความจำเป็นต้องถูกสร้างขึ้นมาเพื่อแสวงหาความสุขเลยตั้งแต่แรก

ทั้งหมดที่เขียนมานี่ ทั้งบลูรวมถึงตัวคนเขียนหนังสือเล่มนี้เอง เขาไม่ได้ไล่คนที่มีชีวิตอยู่ไปตายนะคะ แต่บอกว่าคนที่ยังไม่เกิดไม่ควรถูกทำให้เกิด โดยใช้เหตุผลเรื่อง asymmetry argument ระหว่างความสุขกับความทุกข์เป็นแกนหลัก

ตรรกะแห่งความเหลื่อมล้ำ (The Asymmetry of Pleasure and Pain)

จากที่บลูเกริ่นไปว่า คนเขียนเขาเสนอว่าความสุขและความทุกข์นั้นไม่ได้มีความสำคัญเท่ากันในเชิงจริยธรรม

ลองดูตารางข้างล่างนี้ แนวนอนคือการเปรียบเทียบสองสถานการณ์

• Scenario A (X exists) = X ถูกทำให้เกิด

• Scenario B (X never exists) = X ไม่เคยถูกทำให้เกิด

จากนั้นแบ่งออกเป็น 4 ช่อง

1. Presence of pain (Bad) การมีความทุกข์ = แย่ ถ้า X เกิดขึ้น เขาจะต้องมีความทุกข์ ไม่ว่าจะมากหรือน้อย เช่น การเจ็บเข่าเวลากระแทกขอบโต๊ะ มันก็เป็นสถานะที่ไม่ดีซึ่งบุคคลที่ได้รับมันจะไม่อยากให้มันเกิดขึ้น ความทุกข์นี้ Benatar ถือว่าเป็นสิ่งไม่ดี ไม่มีข้อโต้แย้งอะไร

2. Presence of pleasure (Good) การมีความสุข = ดี ถ้า X เกิด เขาย่อมมีความสุขบางช่วงของชีวิต ความสุขเป็นสิ่งดี ไม่มีปัญหา เช่น การได้กินไอศครีมหรือได้เจอคนที่รักเป็นสิ่งที่เราชอบ แต่มันเป็นสิ่งที่ดีต่อเมื่อเรามีชีวิตอยู่แล้วเท่านั้น

3. Absence of pain (Good) การไม่มีความทุกข์ = ดี ถ้า X ไม่เคยเกิด ความทุกข์ทั้งหมดจะไม่เกิดขึ้นด้วย Benatar บอกว่านี่เป็นสิ่งที่ดีแม้ว่าจะไม่มีใครมานั่งดีใจก็ตาม เพราะความทุกข์ที่อาจเกิดขึ้นถูกป้องกันไว้ได้ (นี่คือช่องที่หลายคนสะดุด เพราะเขาใช้คำว่า Good ไม่ใช่ Not bad) เช่น หินก้อนหนึ่งไม่เคยเจ็บปวด เวลาเราหันไปมองมัน เราก็ไม่เคยรู้สึกอะไรกับหินก้อนนั้น และเราก็มองว่าสถานะของหินมันโอเคอยู่ในตัวของมันเองอยู่แล้ว เพราะมันไม่มีความทุกข์

4. Absence of pleasure (Not bad) การไม่มีความสุข = ไม่แย่ แต่ถ้า X ไม่เคยเกิด เขาก็ไม่ได้สัมผัสความสุข คนทั่วไปมักคิดว่า ไม่มีความสุข = แย่ คำถามคือแย่สำหรับใคร? ใครแย่? หรือแค่มโนไปเอง? คือไงคนทรงบอก? เพราะถ้าไม่มี X อยู่เลย ก็ไม่มีเจ้าของความสุขที่ถูกพราก ไม่มีใครผิดหวัง ไม่มีใครรู้สึกขาด ไม่มีผู้เสียหาย (ไม่มีใครถูกพรากสิทธิ์ คนละเรื่องกับการที่ใครบางคนที่มีตัวตนอยู่แล้วถูกพรากความสุขนั้นไป ถ้าคนคนหนึ่งมีชีวิตอยู่ แล้วเราไปพรากความสุขของเขา นั่นคือ Bad เพราะมีผู้เสียหายจริง) เช่น หินก้อนนั้นไม่เคยได้กินไอศครีม แต่เราไม่เคยคิดว่าหินเป็นเหยื่อหรือถูกพรากสิทธิ์ใดๆ เพราะมันไม่มีความต้องการที่จะกินไอศครีมตั้งแต่แรก ดังนั้นเขาจึงไม่เรียกว่า Bad แต่เรียกว่า Not bad

ความแตกต่างระหว่าง Good กับ Not bad คือหัวใจของทั้งแผนภาพ

• ไม่มีความทุกข์ = ดี (Good)

• ไม่มีความสุข = ไม่ใช่เรื่องแย่ (Not bad)

นี่คือเหตุผลที่ Benatar พยายามแยกผู้มีชีวิตแล้ว ออกจากผู้ที่ไม่เคยมีตัวตน และเตือนว่าอย่านำความปรารถนาของคนที่เกิดแล้ว เช่น ฉันอยากมีชีวิตต่อ ฉันมีความสุขที่ได้แดกนู่นนี่นั่น ฉันอยากเที่ยวรอบโลก ไปฉายทับผู้ที่ยังไม่เคยเกิด เพราะนั่นคือการสับสนระหว่างสองสถานะที่แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง

มนุษย์ในฐานะความผิดพลาดของวิวัฒนาการ (The Evolutionary Blunder)

ก่อนหน้ามีเกริ่นไปแล้วบ้าง ทีนี้เรามาเข้าสู่หัวใจของปัญหาทางภววิทยา (Ontological Problem) ของมนุษย์กัน ซึ่งบลูคิดว่านี่คือชั้นที่ลึกที่สุดของการถกเถียงเรื่องการให้กำเนิด

มนุษย์คือความผิดพลาดของวิวัฒนาการหมายถึงอะไร?

วิวัฒนาการไม่ได้ออกแบบให้มนุษย์มีความสุขค่ะ วิวัฒนาการออกแบบให้มนุษย์อยู่รอดและสืบพันธุ์เท่านั้น แต่พอเรามีสมองที่ฉลาดเกินไป เรากลับมองเห็นความจริงที่ว่าการอยู่รอดเพื่อสืบพันธุ์มันไม่มีความหมายอะไรเลย

ในธรรมชาติ สัตว์อื่นๆ เช่น ปลา หมา นก พวกมันใช้ชีวิตตามสัญชาตญาณโดยไม่ต้องตั้งคำถามว่าฉันมาทำไม หรือชีวิตฉันมีความหมายไหม พวกมันไม่รู้ว่าตัวเองจะตาย พวกมันจึงใช้ชีวิตอย่างไม่ทุกข์ทรมานจากความคิดนั้น แต่สมองมนุษย์ที่ใหญ่และซับซ้อนเกินความจำเป็น ทำให้เรามองเห็นความไม่เป็นธรรมของจักรวาลที่เราต้องหิว ต้องป่วย ต้องแก่ และต้องตาย โดยที่เราไม่ได้เลือกที่จะเกิดมา

บลูมองว่าวิวัฒนาการไม่ได้รักมนุษย์ มนุษย์มีจิตสำนึกที่มากเกินความจำเป็นที่จะใช้ชีวิตอย่างมีความสุข เหมือนแมว เหมือนผีเสื้อ เหมือนหมาที่ใช้ชีวิตหากินไปในแต่ละวัน ไม่มาประสาทแดกเรื่องหยุมหยิม เรื่องอดีต เรื่องอนาคต หลายคนคิดว่าการมีจิตสำนึกคือสิ่งที่ทำให้มนุษย์เหนือกว่าสัตว์ และเป็นของขวัญจากพระเจ้าหรือธรรมชาติ แต่ในมุมของ Zapffe และ Ligotti มันคือคำสาปค่ะ เพราะมันทำให้เราเห็นความตายที่รออยู่ข้างหน้า และความไร้ค่าไร้ความหมายของทุกสิ่งที่เราทำ

เพื่อไม่ให้เราเป็นบ้าหรือฆ่าตัวตายกันหมด มนุษย์จึงสรรหาสร้างกลไกป้องกันขึ้นมา 4 อย่าง คือ

1. Isolation (การแยกตัว) ปฏิเสธที่จะรับรู้ความทุกข์ของผู้อื่น เราหลับหูหลับตาต่อความทุกข์ของคนอื่น โดยเฉพาะคนที่อยู่ไกลตัว แล้วบอกตัวเองว่าชีวิตเราก็ไม่เลวร้ายอะไร เช่น เราอาจจะรู้ว่ามีเด็กในแอฟริกาตายเพราะเหตุผล 1234 แต่เราไม่รู้สึกทุกข์ตามไปด้วย เพราะถ้ารู้สึกหมด เราคงทำอะไรไม่ถูกหรือเป็นบ้า เราอาจจะรู้สึกสงสารแป๊บเดียว แล้วก็เปลี่ยนไปดูคอนเทนต์ตลกๆ ต่อ เพราะถ้าเราจมอยู่กับความทุกข์ของคนอื่นทั้งวัน เราจะใช้ชีวิตไม่ไหว

   การมีลูกคือการทำลาย Isolation ของลูกค่ะ เพราะเมื่อลูกเกิดมา เค้าจะไม่สามารถหลีกหนีจากการรับรู้ความทุกข์ของตัวเองและผู้อื่นได้อีกต่อไป เค้าจะต้องเผชิญกับความจริงที่โหดร้ายของโลก และต้องใช้กลไกนี้เพื่อเอาตัวรอดทางจิตใจ เราอาจบอกว่า เราจะสอนลูกเรื่องการมองโลกในแง่ดี การมองโลกในแง่ดี คือการโกหกตัวเองที่เป็นประโยชน์จริงค่ะ แต่ประเด็นของบลูคือเราไม่มีสิทธิ์ที่จะบังคับให้คนอื่นมาโกหกตัวเอง เพื่อให้เรารู้สึกสบายใจที่ได้เป็นพ่อแม่

2. Anchoring (การยึดเหนี่ยว) ยึดติดกับค่าสมมติ เช่น พระเจ้า, ชาติ, ครอบครัว เพื่อให้รู้สึกปลอดภัย เราสร้างสิ่งที่ยิ่งใหญ่กว่าตัวเราเองขึ้นมา (เช่น ศาสนา ความเชื่อ อุดมการณ์) แล้วยึดชีวิตของเราไว้กับมัน เพื่อไม่ให้รู้สึกว่าชีวิตเราไร้ค่า กลไกนี้คือการ ผูกเรือกับทุ่นค่ะ ถ้าเราไม่มีทุ่น เราจะลอยเคว้งคว้างในมหาสมุทรแห่งความไร้ความหมาย การยึดติดกับครอบครัวก็คือการบอกว่าฉันมีหน้าที่ต้องดูแลลูก ฉันมีความหมาย การยึดติดกับศาสนาคือการบอกว่าพระเจ้ามีแผนสำหรับฉัน นั่นเป็นเหตุผลที่คนจำนวนมากทนทำงานหนักและเครียดได้ เพราะคิดว่าสิ่งที่ทำคือเพื่อครอบครัว หรือเพื่อชาติ ถ้าเค้าไม่มีสิ่งเหล่านี้ยึดเหนี่ยว เค้าอาจจะรู้สึกว่าทำไปเพื่ออะไร

   การมีลูกคือการสร้างทุ่นให้กับตัวพ่อแม่เองค่ะ เพราะพ่อแม่หลายคนมีลูกเพื่อให้ชีวิตมีเป้าหมาย แต่ลูกลับต้องมาแบกรับหน้าที่เป็นทุ่นให้กับพ่อแม่ โดยที่ไม่เคยเลือกที่จะเกิดมา คนทั่วไปมักคิดว่าการมีลูกคือความรัก แต่บลูมองว่ามันอาจจะคือความต้องการของพ่อแม่ที่จะมีเหตุผลในการใช้ชีวิตมากกว่า หลายครั้งบลูได้ยินจำราคาญหูมากเลยว่า มีลูกแล้วตัวเองเป็นคนที่ดีขึ้น เนี่ยหายขี้เกียจเพราะลูกเลย เนี่ยเลิกบุหรี่ได้เพราะลูกเลย นี่คือการเอาเด็กมาเป็นเครื่องมือโดยรู้ตัวค่ะ ย้ำอีกทีว่ารู้ตัว และที่สำคัญลูกไม่ได้ขอให้ตัวเองมาทำหน้าที่นี้

3. Distraction (การเบี่ยงเบน) เราไม่ต้องคิดถึงความตายหรือความไร้สาระของชีวิต ถ้าเราเอาเวลาไปจมอยู่กับซีรีส์ เกม หรือการทำงานจนหัวหมุน กลไกนี้คือการเบี่ยงเบนความสนใจค่ะ สมองของเราไม่สามารถคิดเรื่องใหญ่ๆ ได้ในขณะที่กำลังคิดเรื่องเล็กๆ น้อยๆ เช่น การทำอาหาร ดูหนัง หรือเลื่อนโทรศัพท์ เวลาที่เราว่างและนั่งอยู่คนเดียว เรามักจะรู้สึกเหงา คิดไปเรื่อย หรือคิดถึงความตายโดยไม่รู้ตัว (เหมือนคุกขังเดี่ยว) แต่พอเราเปิด YouTube หรือเล่นเกม ความคิดเหล่านั้นก็หายไป นี่คือการใช้ Distraction ค่ะ

   ชีวิตคนเราส่วนใหญ่คือการวิ่งหนีความจริงโดยการทำให้ตัวเองยุ่ง ลูกที่เกิดมาก็จะต้องใช้เวลาทั้งชีวิตไปกับการเบี่ยงเบนตัวเองไม่ให้คิดถึงความตาย และนั่นเป็นวงจรที่น่าสมเพชที่พ่อแม่ส่งต่อไปให้ หลายคนอาจบอกว่าความบันเทิงก็คือความสุข ไม่ใช่การหนีอะไร แต่นะคะ ตั้งสติอีกครั้ง ความสุขจาก Distraction คือความสุขที่ผิวเผินและไม่ยั่งยืน มันเป็นยาแก้ปวดชนิดหนึ่ง ถ้าเราต้องพึ่งยาแก้ปวดตลอดชีวิตเพื่อไม่ให้เห็นความเจ็บปวดที่แท้จริง นั่นแสดงว่าโครงสร้างของชีวิตมึงมันมีปัญหา

4. Sublimation (การแปรรูป) เรานำความกลัวและความทุกข์ มาสร้างเป็นผลงานศิลปะ วรรณกรรม หรือความคิดเชิงปรัชญา เพื่อให้มันดูมีค่า กลไกนี้คือการเปลี่ยนขี้เป็นยา ค่ะ เช่น คนที่กลัวตายอาจจะเขียนกลอนเกี่ยวกับความตาย หรือแต่งเพลงที่สวยงามเกี่ยวกับความเจ็บปวด กวีเอกหลายคนแต่งบทกวีที่สวยงามจากความเศร้าโศก หรือศิลปินสร้างภาพวาดที่ตระการตาจากความเจ็บปวดในใจ แม้ Sublimation จะเป็นกลไกที่ สูงส่งที่สุด แต่บลูมองว่ามันก็ยังเป็นการแต่งแต้มความทุกข์ให้สวยงามเหมือนจับขี้ยัดใส่กระป๋องเท่านั้นเอง มันไม่ได้แก้ปัญหาที่ต้นเหตุเลย การมีลูกคือการสร้างปัญหาใหม่ๆ ที่ต้องมาถูกแปรรูปเป็นศิลปะต่อไปเรื่อยๆ โดยไม่มีวันจบ ซึ่งศิลปะและปรัชญาทำให้ชีวิตมีคุณค่าจริงไหม จริงค่ะ มันมีคุณค่าสำหรับคนที่ยังมีชีวิตอยู่ แต่สำหรับคนที่ยังไม่เกิด ไม่มีความต้องการที่จะมีคุณค่าใดๆ ทั้งสิ้น การสร้างชีวิตมาเพื่อแปรรูปความทุกข์เป็นศิลปะ อันนี้เรียกอุบาท

บลูมองว่าการมีลูกคือการส่งต่อภาระที่ต้องตื่นขึ้นมาทุกวันแล้วหาความหมายให้กับชีวิตที่ไร้ความหมาย ทำไมเราถึงต้องสร้างมนุษย์เพิ่มขึ้นอีกคนหนึ่ง เพื่อให้เค้ามาต้องใช้เวลา 80 ปี ในการหลอกตัวเองว่าชีวิตมีค่า โดยที่เค้าไม่ได้ขอร้อง?

…แต่มนุษย์บางคนก็มีความสุขจริงๆ และไม่รู้สึกด้วยว่าเขาต้องโกหกตัวเอง

อย่างที่บอกไปว่าความสุขคือการขาดความทุกข์ชั่วคราวค่ะ และมันไม่ใช่หลักประกันที่มั่นคง ถ้าเรารับประกันได้ว่าลูกของเราจะมีความสุขตลอดชีวิตโดยไม่เจ็บปวดเลย บลูอาจจะเปลี่ยนใจ แต่ในความเป็นจริง เราไม่สามารถรับประกันได้ และการที่เราเอาชีวิตของคนอื่นมาเสี่ยง โดยให้เหตุผลว่าบางทีมันอาจจะมีความสุขนั่นคือการพนันที่เหี้ยที่สุด

การเกิดคือหนี้ที่ต้องชดใช้ด้วยความตาย (The Debt of Existence)

เรากำลังส่งต่อของขวัญหรือส่งต่อหนี้ให้ลูกหลาน?

เฉลย Schopenhauer เปรียบการเกิดว่าไม่ใช่ของขวัญแต่คือหนี้ที่กู้ยืมมา

การเกิดไม่ใช่ของขวัญที่ได้มาฟรีๆ แต่มันคือการกู้เงินมาจากธนาคารแห่งความว่างเปล่า แล้วต้องจ่ายดอกเบี้ยเป็นความทุกข์ตลอดชีวิต และสุดท้ายต้องจ่ายเงินต้นคืนด้วยความตาย

บางคนอ่านประโยคข้างต้นแล้วอาจจะงง

คือ Schopenhauer มองว่าสภาวะเดิมของเราคือความไม่มีอะไร (Nothingness) ซึ่งเป็นสภาวะที่สงบ ไม่มีความต้องการ ไม่มีความเจ็บปวด ไม่มีความกลัว แต่ด้วยแรงขับทางเพศ (Sexual Drive) ซึ่งเป็นเครื่องมือของวิวัฒนาการ มันหลอกล่อให้เรามีเพศสัมพันธ์ด้วยความสุขชั่วขณะ ผลจากการหลอกล่อนั้นคือการดึงจิตสำนึกใหม่ (หรือดวงวิญญาณ หากใช้ภาษาชาวบ้าน) ออกจากความว่างเปล่า มาสู่โลกที่ต้องดิ้นรน

บลูอยากให้เราเห็นว่าความสุขทางเพศ กับผลลัพธ์ของการมีลูก มันเป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง ความสุขทางเพศเกิดขึ้นกับผู้ให้กำเนิด (พ่อแม่) และจบลงในไม่กี่นาที แต่ผลลัพธ์ของการมีลูกนั้นเกิดขึ้นกับผู้ถูกให้กำเนิด (ลูก) และกินเวลาตลอดชีวิตของเค้า นี่คือความไม่สมมาตรอีกระดับหนึ่งที่บลูคิดว่าเราควรตระหนักค่ะ
แต่คนมักจะพูดว่าการมีลูกคือปาฏิหาริย์ใช่ไหมล่ะคะ แต่บลูอยากถามกลับว่าปาฏิหาริย์สำหรับใคร? สำหรับพ่อแม่ที่รู้สึกตื่นเต้น? หรือสำหรับเด็กที่ต้องมาเผชิญกับความแก่ ความเจ็บและความตาย?

ความจริงคือ วิวัฒนาการมันไม่ได้สนใจว่าเราจะมีความสุขไหม แต่วิวัฒนาการสนใจแค่การสืบพันธุ์ค่ะ เพื่อให้แน่ใจว่าเราจะสืบพันธุ์ ธรรมชาติจึงทำให้การมีเพศสัมพันธ์เป็นเรื่องสนุกและน่าติดตาม

• ความใคร่เกิดขึ้นก่อนการตัดสินใจ

• การมีเพศสัมพันธ์เกิดขึ้นตามสัญชาตญาณ

• การตั้งครรภ์และให้กำเนิดคือผลลัพธ์ที่เราไม่ได้ตั้งใจเสมอไป

เหมือนกับเรากินทุเรียนแล้วความอร่อย/น้ำตาล/คาร์บมันทำให้เราติด แต่ผลลัพธ์ระยะยาวคือโรคเบาหวาน ธรรมชาติทำให้สิ่งที่ไม่ดีต่อระยะยาว อร่อยในระยะสั้น เพื่อให้เราทำมันต่อไป การตัดสินใจมีลูกส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากการใช้เหตุผลทางศีลธรรม แต่มันเกิดจากความเพลินเพลินชั่วขณะที่ถูกออกแบบมาแล้ว

การมีลูกก็เหมือนการชวนคนอื่นมาเล่นแชร์ลูกโซ่ เราสร้างลูกมาเพื่อดูแลเราในวัยชรา และเพื่อให้ชีวิตเรามีความหมาย แล้วลูกก็ต้องสร้างหลานมาดูแลตัวเองอีกที วนเวียนไปเรื่อยๆ

บลูใช้คำว่าแชร์ลูกโซ่ (Ponzi Scheme) เพราะมันมีลักษณะเหมือนกับการโกงทางการเงิน ในแชร์ลูกโซ่ คนรุ่นแรกได้เงินจากคนรุ่นหลัง คนรุ่นหลังต้องหาเหยื่อรายใหม่มาเรื่อยๆ เพื่อไม่ให้ระบบล่ม

ในเชิงชีวภาพ สังคมก็ทำแบบเดียวกันค่ะ …ผู้สูงอายุได้รับการดูแลจากคนรุ่นใหม่ คนรุ่นใหม่ต้องสร้างคนรุ่นต่อไปเพื่อดูแลตัวเองในอนาคต และ Predicament (สภาพปัญหาที่หลีกเลี่ยงไม่ได้) เช่น ความแก่ ความเจ็บป่วย ความตาย ถูกส่งต่อลงไปเรื่อยๆ โดยไม่มีทางออก

การมีลูกคือการสืบทอดหนี้ค่ะ หนี้ที่เราไม่เคยเลือกที่จะรับ แต่พอเรารับมาแล้ว เราก็รู้สึกว่าต้องส่งต่อไปให้คนอื่นเพื่อให้ตัวเองรอด

..แต่มนุษย์เป็นสัตว์สังคม เราเลี้ยงดูกันและกัน นี่คือธรรมชาติไม่ใช่หรอ?

ใช่ค่ะ มันคือธรรมชาติ แต่ธรรมชาติไม่ได้หมายถึงศีลธรรมเสมอไป การที่สิ่งหนึ่งเกิดขึ้นตามธรรมชาติ ไม่ได้แปลว่ามันเป็นสิ่งที่ถูกต้อง การข่มขืนก็เกิดขึ้นตามธรรมชาติในสัตว์บางชนิด แต่มันไม่ใช่สิ่งที่ถูกต้องในเชิงศีลธรรม

ชีวิตที่มีความหมาย คุ้มค่ากับความเจ็บปวด

บางคนบอกว่าถ้าชีวิตมีความหมาย เจ็บปวดหน่อยก็คุ้ม

บลูมองว่าความหมายเป็นสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นเอง (Subjective) แต่ความเจ็บปวดเป็นความจริงทางกายภาพ (Objective) ความเจ็บปวดไม่ว่าเธอจะเชื่อในอะไร มันเจ็บเสมอ เจ็บคือเจ็บ ไม่เจ็บคือไม่เจ็บ เจ็บนิดหน่อยคือเจ็บนิดหน่อย แต่ความหมายจะเปลี่ยนไปเรื่อยๆ ตามวัฒนธรรม เวลา และบุคคล

เช่น คนในยุคกลางอาจจะมองว่าการตายเพื่อศาสนามีความหมายสูงสุด แต่คนยุคใหม่อาจจะมองว่านั่นคือความคลั่งไคล้ ถ้าความหมายเปลี่ยนไปตามยุคตามสมัย มันจะไปรับประกันอะไรได้ว่าความหมายที่เรามอบให้ลูกจะคงอยู่ตลอดชีวิตของเค้า?

การที่เราบอกว่าชีวิตที่มีความหมายคุ้มค่ากับความเจ็บปวด คือการที่เรากำหนดคุณค่าให้กับชีวิตของคนอื่น โดยที่คนอื่นไม่ได้มีโอกาสเลือกที่จะเห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วย

…แต่เราทุกคนต่างก็สร้างความหมายให้ตัวเองได้ ลูกก็จะสร้างได้เหมือนกัน เราสอนเขาได้หนิ

ลูกสามารถสร้างความหมายให้ตัวเองได้ หลังจากที่เค้าเกิดมาแล้วค่ะ ย้ำอักครั้งว่าหลังจากที่เค้าเกิดมาแล้ว แต่นั่นเป็นภาระที่เค้าไม่ได้ขอ การที่เราบอกว่าเค้าสร้างเองได้ก็เหมือนการบังคับให้คนอื่นเล่นเกม แล้วบอกลูกว่า เนี่ย เธอเล่นเกมส์นี้เองก็สนุกได้เหมือนกันนะ แต่ถ้าเธอไม่เล่นเลย เธอก็ไม่ต้องเสียเวลาและเสี่ยงต่อความรู้สึกพ่ายแพ้ขณะเล่นเกมส์นี้ไง …อื้อ 55555

ถ้าชีวิตมันแย่ขนาดนั้น ทำไมเราไม่ตายไปซะล่ะ?

บลูขอแยกให้ชัดเจนว่าการไม่อยากเกิด กับการอยากตายเป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง

• การไม่อยากเกิด = เราไม่ต้องการเริ่มต้นเกมนี้เลยตั้งแต่แรก

• การอยากตาย = เราเริ่มเล่นเกมนี้แล้ว แต่เราเหนื่อยและอยากออกจากเกม

  
  สมมติเราถูกบังคับให้ไปดูหนังเรื่องหนึ่งที่ยาว 3 ชั่วโมง

• การไม่อยากเกิด = เราไม่อยากเข้าโรงหนังตั้งแต่แรก เพราะเราไม่ได้เลือกหนังเรื่องนี้

• การอยากตาย = เราเข้าโรงหนังไปแล้ว แต่หนังมันแย่มากจนเราอยากเดินออกมากลางคัน

การเดินออกจากโรงหนัง (ฆ่าตัวตาย) มีต้นทุนมหาศาลค่ะ เราต้องเผชิญกับความกลัว (กลัวความเจ็บปวด กลัวความตาย) เราต้องเผชิญกับความเจ็บปวดทางกาย (ถ้าใช้วิธีที่เจ็บปวด) เราต้องเผชิญกับความเศร้าโศกของคนที่ยังอยู่ (ครอบครัว เพื่อน)

การฆ่าตัวตายคือการหลบหนีที่ยากและแพง ส่วนการไม่เกิดคือการไม่ต้องเข้าสู่สนามรบเลย

…หลายคนมักมีความคิดเหี้ยๆ ที่ว่า ถ้าคุณไม่ชอบชีวิต คุณก็ตายไปเลยสิ ถ้าชีวิตคุณไม่มีความสุขขนาดนั้น คุณก็มีสิทธิ์ที่จะจบมัน

แต่บลูมองว่าคำพูดนี้คือการปิดประเด็น และเป็นการซัดทอดแบบอุบาทๆ เพราะมันไม่ยอมรับว่าการมีชีวิตอยู่กับความทุกข์และการเลือกที่จะไม่สร้างความทุกข์ให้คนอื่นนั้นเป็นคนละเรื่อง

และบลูไม่ได้บอกว่าเราไม่มีสิทธิ์จบชีวิตของตัวเองค่ะ บลูแค่ชี้ให้เห็นว่าต้นทุนในการจบมันสูงมาก และไม่มีใครควรถูกบังคับให้เลือกทางเลือกระหว่างทนทุกข์ไปตลอดชีวิต กับตายอย่างเจ็บปวด ซึ่งนี่คือทางเลือกที่ฟังดูหดหู่มากที่ชีวิตมอบให้เรา

เราไม่สามารถป้องกันไม่ให้ใครสักคนตายได้ แต่เราสามารถป้องกันไม่ให้ใครสักคนต้องเกิดและเผชิญกับความตายได้ ถ้าเราไม่กู้หนี้นี้ตั้งแต่แรก (ไม่เกิด) เราก็ไม่ต้องจ่ายดอกเบี้ย (ความทุกข์) และไม่ต้องจ่ายเงินต้น (ความตาย) การไม่ให้กำเนิดคือการตัดวงจรของหนี้ก้อนนี้ ไม่ใช่การทำให้หนี้ที่มีอยู่แล้วหายไป

ใครได้ประโยชน์จากเรื่องเล่าที่ว่าชีวิตคือสิ่งศักดิ์สิทธิ์?

มีคนบางกลุ่มที่ได้ผลประโยชน์จากการที่เรายังเชื่อว่าชีวิตมีค่าและต้องมีลูกอยู่เรื่อยๆ เหมือนกับบริษัทน้ำมันที่ได้ประโยชน์จากการที่เรายังใช้น้ำมันอยู่ ถ้าเรามองชีวิตคือสิ่งศักดิ์สิทธิ์เป็นผลิตภัณฑ์ชิ้นหนึ่ง เราจะเห็นว่ามันถูกขายให้กับเราผ่านทุกช่องทางของสังคม ตั้งแต่โรงเรียน ศาสนา สื่อ โฆษณา จนถึงกฎหมาย แต่ใครล่ะเป็นผู้ผลิตผลิตภัณฑ์นี้? ใครเป็นผู้จัดจำหน่าย? ใครเป็นผู้ทำกำไรจากมัน? ใครกันที่อยากให้เราเชื่อว่าการมีลูกคือความดีงาม?

เฉลย

1. รัฐ อำนาจการเมือง ทุนนิยม ต้องการเบี้ยสำหรับกองทัพและแรงงานในระบบเศรษฐกิจ บลูขอให้เราลองคิดตามนะคะ ว่าหน่วยงานใดบ้างที่รณรงค์ให้มีลูกมากที่สุด? เช่น รัฐออกนโยบายลดหย่อนภาษีให้คนมีลูก และกระตุ้นให้เกิดอัตราการเกิด กองทัพต้องการทหารใหม่ๆ เพื่อปกป้องประเทศ หรือบุกประเทศอื่น นายทุนต้องการแรงงานใหม่ๆ เพื่อมาทำงานในโรงงาน รับจ้างขั้นต่ำ และจ่ายภาษี ในระบบเศรษฐกิจที่ขับเคลื่อนด้วยทุนนิยม มนุษย์คือทรัพยากรค่ะ ถ้าคนเกิดน้อย แรงงานขาดแคลน ค่าแรงจะสูงขึ้น กำไรของนายทุนจะลดลง ถ้าคนเกิดน้อย จำนวนผู้เสียภาษีลดลง งบประมาณของรัฐจะขาดดุล ดังนั้น รัฐและนายทุนจึงมีผลประโยชน์ร่วมกันที่จะทำให้เรามีลูกเยอะๆ ไม่ว่าสภาพจิตใจหรือคุณภาพชีวิตของเด็กจะแย่แค่ไหนก็ตาม การที่รัฐสนับสนุนการมีลูก มันไม่ใช่เพราะรัฐรักเด็กค่ะ แต่มันคือการที่รัฐต้องการเด็ก เพื่อให้ระบบของรัฐดำเนินต่อไปได้ ถ้ารัฐอยากช่วยเด็กจริงๆ รัฐก็ควรจะลงทุนกับเด็กที่เกิดมาแล้วให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีที่สุด โดยไม่ต้องไปบังคับหรือกระตุ้นให้คนมีลูกเพิ่มขึ้นด้วยซ้ำ

2. ศาสนา ต้องการผู้สืบทอดความเชื่อเพื่อรักษาอำนาจของสถาบัน ศาสนาต้องการให้เรามีลูกเยอะๆ เพราะลูกของเราจะกลายเป็นผู้ศรัทธารุ่นต่อไป แล้วอำนาจของศาสนาจะได้อยู่รอด ศาสนาทุกศาสนาล้วนมีคำสอนที่ส่งเสริมการมีลูกและการสืบพันธุ์ ศาสนาคริสต์ จงมีลูกดกและทวีมากขึ้น ศาสนาอิสลาม การมีลูกคือการปฏิบัติตามพระประสงค์ของอัลลอฮ์ ศาสนาพุทธ แม้จะไม่เคร่งครัดเรื่องการมีลูก แต่สังคมพุทธก็ยกย่องคนที่สืบสกุล สถาบันศาสนาต้องการผู้สืบทอดค่ะ ถ้าคนรุ่นใหม่เกิดน้อย ผู้คนในโบสถ์หรือมัสยิดก็จะน้อยลง เงินบริจาคก็จะน้อยลง ถ้าคนรุ่นใหม่ไม่เชื่อในพระเจ้า ศาสนาก็จะหายไป ดังนั้น ศาสนาจึงต้องทำให้การมีลูกเป็นหน้าที่ทางศีลธรรม และบาปที่จะไม่ทำ การที่ศาสนาสอนให้มีลูก ไม่ใช่เพราะพระเจ้าต้องการให้มนุษย์มีความสุข แต่เพราะสถาบันศาสนาต้องการความอยู่รอดของตัวเอง ถ้าการมีลูกคือพรจากพระเจ้า ถ้าพระเจ้าทรงดีและทรงเมตตา ทำไมพระองค์ถึงสร้างโลกที่มีความทุกข์ทรมานมหาศาล และบังคับให้มนุษย์ต้องสืบพันธุ์เพื่อให้ความทุกข์นั้นดำเนินต่อไป? หรือว่าพระเจ้าต้องการให้มนุษย์สืบพันธุ์ เพราะพระองค์ต้องการให้มีคนนมัสการพระองค์มากขึ้น? ถ้าอย่างนั้น พระเจ้าก็ไม่ได้ต่างจากเผด็จการที่ต้องการฐานเสียง

3. กลไกทางชีวภาพ ต้องการเพียงการสำเนาตัวมันเองต่อไป โดยไม่สนใจว่าร่างพาหะจะทุกข์ทรมานแค่ไหน ยีนของเรา (DNA) ไม่ได้รักเรา ยีนแค่อยากสำเนาตัวเองไปเรื่อยๆ ไม่ว่าตัวเราจะเจ็บปวดแค่ไหน นักชีววิทยาวิวัฒนาการอย่าง ริชาร์ด ดอว์กินส์ (Richard Dawkins) เคยบอกว่าเราคือยานพาหนะของยีน (Survival Machines) ยีนไม่สนใจว่าผู้หญิงจะเจ็บท้องคลอดหรือไม่ ยีนไม่สนใจว่าเด็กจะเผชิญกับความยากจนหรือไม่ ยีนสนใจแค่การส่งต่อตัวเองไปสู่รุ่นต่อไป ลองนึกถึงไวรัสที่ใช้เซลล์ของเราเป็นเครื่องจักรในการผลิตไวรัสตัวใหม่ๆ ไวรัสไม่สนใจว่าเซลล์นั้นจะตายหรือไม่ ไวรัสแค่ต้องการเพิ่มจำนวน มนุษย์ก็เหมือนกันค่ะ เราคือเซลล์พาหะที่ถูกใช้โดยยีนเพื่อผลิตมนุษย์คนใหม่ โดยที่ยีนไม่สนใจว่าชีวิตของเราจะมีความหมายหรือมีความสุขไหม นัยยะที่บลูอยากให้เราเห็นคือ แรงขับทางเพศ (Libido) และความรักที่มีต่อลูก ถูกออกแบบโดยวิวัฒนาการให้เราสืบพันธุ์โดยไม่ตั้งคำถาม ความรักของพ่อแม่คือกลลวงทางชีวภาพ เพื่อให้เราดูแลลูกจนโต ความใคร่คือรางวัลหลอกเพื่อให้เรามีเพศสัมพันธ์กัน

การวิพากษ์การเกิดมักถูก Pathologize หรือทำให้กลายเป็นอาการป่วยทางจิต

เวลามีคนบอกว่าการมีลูกมันไม่ดี คนนั้นมักจะถูกหาว่าเป็นคนซึมเศร้า บ้า หรือคิดมากเกินไป นี่คือกลไกการควบคุมทางสังคม (Social Control Mechanism) ค่ะ ถ้ามีใครตั้งคำถามกับความเชื่อหลักของสังคม (เช่น การมีลูกคือสิ่งดี) สังคมจะต้องหาทางทำให้เสียชื่อเสียงผู้ตั้งคำถามนั้น วิธีง่ายๆ คือการป้ายสีว่าเขาเป็นโรคซึมเศร้า หรือเขาคิดมากเกินไป หรือเขาเป็นพวกชอบมองโลกในแง่ร้าย

• ในยุคกลาง ถ้าใครตั้งคำถามกับศาสนจักร เค้าจะถูกเรียกว่านอกรีตและถูกเผาทั้งเป็น

• ในยุคปัจจุบันถ้าใครวิจารณ์การให้กำเนิดบางส่วนมักถูกตีความว่ามีปัญหาสุขภาพจิต แทนที่จะมีการตอบโต้ข้อโต้แย้งของเขาโดยตรง

แม้วิธีการจะแตกต่างกัน แต่ทั้งสองกรณีสะท้อนกลไกหนึ่งที่คล้ายกัน คือการลดทอนความน่าเชื่อถือของผู้เห็นต่าง การทำให้ผู้เห็นต่างกลายเป็น ผู้ป่วยเป็นวิธีที่แนบเนียนและมีประสิทธิภาพมากกว่าการใช้ความรุนแรง เราไม่ต้องไปจับคนที่วิจารณ์การมีลูกเข้าคุก แค่เราบอกว่าเค้าป่วย ทุกคนก็จะไม่เชื่อฟังเค้า และเค้าก็จะถูกโดดเดี่ยวทางสังคม

คนทั่วไปมักคิดว่าการวินิจฉัยโรคซึมเศร้าเป็นเรื่องทางการแพทย์ที่บริสุทธิ์ แต่บลูอยากให้เราเห็นว่าการวินิจฉัยยังถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมืองได้เสมอ

• ในยุคโซเวียต ผู้เห็นต่างถูกวินิจฉัยว่าเป็นโรคจิตเภท

• ในยุคทุนนิยม ผู้ที่ตั้งคำถามกับระบบถูกวินิจฉัยว่าเป็นโรคซึมเศร้า

บลูไม่ได้แค่เกลียดการมีลูก แต่บลูกำลังต่อสู้กับทุกอำนาจที่พยายามบังคับให้มนุษย์สืบพันธุ์เพื่อผลประโยชน์ของพวกเขา บลูมองว่าทุกอำนาจที่เราได้กล่าวไปข้างต้น (รัฐ ทุน ศาสนา และยีน) กำลังสมคบคิดกันเพื่อทำให้มนุษย์เชื่อว่าชีวิตคือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ และการมีลูกคือหน้าที่

• รัฐได้ประโยชน์จากประชากร/ทหาร

• นายทุนได้ประโยชน์จากแรงงาน

• ศาสนาได้ประโยชน์จากผู้ศรัทธา

• ยีนถูกคัดเลือกผ่านการสืบพันธุ์ ไม่มีเจตจำนงจริง ๆ ในชีววิทยา

แต่ไม่มีใครถามว่าลูกต้องการอะไร ถ้าเราลองลบเรื่องเล่าเรื่องชีวิตคือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ออกไป เราจะเหลืออะไรบ้าง? …เราจะเหลือความจริงที่ว่า ชีวิตคือกระบวนการที่ต้องดิ้นรนเพื่อเอาตัวรอด แล้วก็ตาย การสร้างชีวิตใหม่คือการสร้างภาระให้ใครอีกคนหนึ่งมาแบกรับสิ่งนี้โดยไม่ได้เลือก
บลูเลือกที่จะไม่สร้างภาระนั้นให้ใคร เพราะบลูเชื่อว่าทุกอำนาจที่ได้ประโยชน์จากการมีลูกนั้นไม่ได้รักลูก พวกมันรักแค่ผลประโยชน์ที่ได้จากลูก และนี่คือเหตุผลที่บลูเชื่อว่าการไม่ให้กำเนิดคือความรักที่แท้จริง เพราะมันคือการปฏิเสธที่ลูกจะตกไปเป็นเครื่องมือของอำนาจใดๆ ทั้งสิ้นค่ะ :)

                     [ SACRED / BEYOND HUMAN ]
                   ศักดิ์สิทธิ์ / เหนือมนุษย์ / ไร้เรือนร่างจริง
                                 │
                             GODDESSES
                    ยกระดับจนแตะต้องไม่ได้ / ตัดเรื่องเพศ
                                 │
                                 │
   [ INSIDE INSTITUTION ] ───────┼─────── [ OUTSIDE INSTITUTION ]
       สถาบันครอบครัว/ระเบียบ       │        นอกระบบศีลธรรมหลัก
                                 │
             WIVES               │             WHORES
          ถูกควบคุมเพศเพื่อสืบสกุล     │      ใช้ระบายความใคร่แต่ไร้สิทธิ
                                 │
                                 │
                              SLAVES
                      ถูกครอบครอง/ลดทอนเป็นวัตถุ
                                 │
                   [ PROFANE / OBJECTIFIED ]
                    ต่ำศักดิ์ / วัตถุทางเพศและแรงงาน

ถ้ามองผ่านทฤษฎีสัญศาสตร์และมานุษยวิทยา (เช่น งานของ Claude Lévi Strauss หรือ Gayle Rubin) จะเห็นสอดคล้องกับเล่มนี้เลยว่าสังคมโบราณมองผู้หญิงเป็นเพียงสินค้าที่หมุนเวียนระหว่างผู้ชายด้วยกัน

• เมีย พันธมิตรทางการเมืองและทรัพย์สินระหว่างพ่อกับสามี คำนี้คือหมวดของการควบคุมความใคร่ของผู้ชายให้อยู่ในระบบสถาบัน ร่างกายของเมียไม่ได้มีไว้เพื่อตอบสนองความปรารถนาของตัวเองเท่านั้น แต่มีไว้เพื่อรับประกันความถูกต้องของสายเลือดตามกฎหมายของผู้ชายด้วย (Paternal Legitimacy)

• โสเภณี = พื้นที่ปลดปล่อยความเงี่ยนที่ทะลักออกจากระบบครอบครัว สังคมชายเป็นใหญ่รู้ว่าตัวเองยับยั้งชั่งใจไม่ได้ จึงสร้างหมวดหมู่นี้ขึ้นมารองรับ เพื่อไม่ให้โครงสร้างครอบครัว (เมีย) สั่นคลอน แต่ในขณะเดียวกันก็ลงโทษโสเภณีด้วยการถอดสิทธิทางสังคมและตราหน้าว่ามลทิน

• ทาส = ผู้หญิงที่ถูกลดทอนเป็นวัตถุ ร่างกายและแรงงานถูกครอบครองสมบูรณ์ ไร้สิทธิ ไร้เสียง ไม่ต้องจ่ายแม้กระทั่งคุณค่าทางสังคมหรือคำนิยามความเป็นมนุษย์ให้ และไม่มีแม้แต่ชื่อในหน้าประวัติศาสตร์

• เทพี = ฟังดูเหมือนได้รับเกียรติสูงสุด แต่แท้จริงแล้วคือการผลักให้อยู่เหนือมนุษย์จนแตะต้องไม่ได้ เพื่อจะได้ไม่ต้องปฏิบัติต่อเธอในฐานะผู้หญิงที่มีตัวตน มีความปรารถนา หรือมีเลือดเนื้อจริงๆ จนกลายเป็นสัญลักษณ์บริสุทธิ์ที่ผู้ชายใช้บูชา เช่น เทพีอย่าง Athena ต้องเป็นพรหมจารีหรือสวมเกราะแบบผู้ชาย เพื่อตัดเรื่องเพศออกไปถึงจะได้รับความเคารพจากสังคมชาย

จะเห็นว่าไม่มีหมวดหมู่ไหนเลยที่อนุญาตให้ผู้หญิงเป็นผู้กระทำที่นิยามของตัวเองขึ้นมาได้ ตัวตนของพวกเธอทั้งหมดจึงถูกสร้างขึ้นจากสายตาของผู้ชาย และความหวาดกลัวความปรารถนาของผู้ชายทั้งสิ้น

คั่นนิดนึง คือคนเขียน ซาร่าเธอไม่ได้บอกว่าผู้หญิงคือ 4 สิ่งนี้จริงๆ หรือผู้หญิงเป็นได้แค่ 4 อย่างนี้ แต่เธอกำลังบอกว่านี่คือกรอบแว่นตาที่ผู้ชายในยุคคลาสสิกใช้มองและขีดฆ่าตัวตนของผู้หญิงค่ะ

จากในเล่ม (ยังอ่านไม่หมด) แต่บลูลองรวบยอดลิสคำถามแล้วโยนให้แชทช่วยจัดหมวดหมู่ มันจะได้ประมาณ 6-8 หมวดหลัก แบบนี้

1. สิทธิการนิยามความรู้และวิทยาการ (ภูมิปัญญา vs วิทยาศาสตร์ / แม่มด vs ผู้รักษา)

2. เศรษฐศาสตร์การสืบพันธุ์และแรงงานที่ไร้ราคา (แรงงานบ้าน / มดลูก / สายเลือดและมรดก)

3. การจัดระเบียบทางสังคมและสถาบันรัฐ (การยึดครองเรือนร่าง / สปาร์ตา / รัฐทหารนิยม)

4. หมวดหมู่ทางเพศและพรหมจรรย์ (เมีย โสเภณี ทาส / ทรัพย์สินของครอบครัว)

5. มายาคติ ศาสนา และเทววิทยา (Pandora, Eve vs เทพีขึ้นหิ้ง)

6. ประวัติศาสตร์วิทยาและการรื้อถอนเสียงของผู้ชนะ (ใครเขียนประวัติศาสตร์ / เสียงของทาสหญิง)

ทีนี้มาดูประเด็นที่น่าสนใจในเล่มกัน (นี่เอาไปเขียนต่อยาวๆ ได้ทั้งปีเลยนะเนี่ย)

1. สังคมโบราณจงใจสร้างความแตกแยกในหมู่ผู้หญิง เพื่อให้ควบคุมผู้หญิงได้ง่ายขึ้นใช่ไหม?

2. ทำไม เพราะอะไรความรู้ของผู้หญิงถึงถูกเรียกว่าแค่ภูมิปัญญาชาวบ้านแต่ความรู้ของผู้ชายกลับถูกเรียกว่าวิชาการ ปรัชญาหรือวิทยาศาสตร์?

3. ในยุคนั้นความรักของผู้หญิงถูกมองว่าเป็นเรื่องของหัวใจ หรือเป็นแค่เรื่องการแต่งงานเพื่อผลประโยชน์ของครอบครัว?

4. มีพื้นที่ไหนในยุคนั้นไหมที่ผู้หญิงสามารถเป็นตัวของตัวเองได้ โดยไม่ต้องถูกเรียกในฐานะลูกของใคร เมียของใคร หรือแม่ของใคร?

5. ในตอนนั้น ผู้หญิงได้รับอนุญาตให้มีความรู้สึก หรือมีความปรารถนาของตัวเองได้ไหม?

6. ใครเป็นคนกำหนดว่า ความรู้แบบไหนคือวิทยาศาสตร์ และความรู้แบบไหนคือเรื่องงมงาย/ไสยศาสตร์?

7. การเผาแม่มดทั้งเป็นในอดีต คือการทำลายผู้หญิงเป็นรายคน หรือคือการตั้งใจล้างอำนาจและระบบความรู้ดั้งเดิมของผู้หญิง?

8. ทำไมงานบ้านและการเลี้ยงลูกจึงถูกมองว่าเป็นหน้าที่ตามธรรมชาติของผู้หญิง ทั้งที่เป็นงานที่ต้องใช้แรงงานเหมือนงานอื่น?

9. ทำไมเรื่องธรรมชาติในร่างกายผู้หญิง อย่างประจำเดือนถึงถูกทำให้กลายเป็นเรื่องน่ากลัว เป็นของมลทิน หรือเป็นสิ่งที่ต้องซ่อนในหลายวัฒนธรรม?

10. สิทธิและอิสรภาพของหญิงชาวสปาร์ตา ถือเป็นสิทธิที่พวกเธอมีจริงๆ หรือเป็นแค่ผลพลอยได้ที่รัฐทหารมอบให้เพื่อประโยชน์ของรัฐ?

11. ทำไมรัฐในตอนนั้นถึงพยายามเข้ามาใช้อำนาจควบคุมการตั้งครรภ์และการสืบพันธุ์ ของผู้หญิงมากกว่าเรื่องอื่น และสิ่งนี้คือจุดกำเนิดของการสร้างรัฐ?

12. ร่างกายของผู้หญิงเริ่มถูกมองว่าเป็นสิทธิส่วนบุคคลตั้งแต่เมื่อไร หรือเดิมทีมันเคยถูกมองว่าเป็นทรัพย์สินของครอบครัวและรัฐมาโดยตลอด?

13. ทำไมในสังคมโบราณ ผู้หญิงที่มีสติปัญญาและความรู้ความสามารถ ถึงมักถูกยอมรับแค่ตอนที่พวกเธออยู่นอกกรอบศีลธรรม (เช่น คณิกาชั้นสูง)?

14. การแปะป้ายผู้หญิงเป็นหมวดหมู่ต่างๆ (เช่น เมีย, โสเภณี, แม่มด, เทพี) สะท้อนว่าสังคมโบราณประเมินคุณค่าของผู้หญิงจากเรื่องเพศและการครอบครองของผู้ชายใช่ไหม?

15. จากป้ายที่คนโบราณแปะไว้ ประวัติศาสตร์เคยเหลือพื้นที่ให้ผู้หญิงได้ยืนในฐานะมนุษย์คนนึงโดยไม่มีสถานะเหล่านี้ติดตัวบ้างไหม?

16. ถ้าเราเลิกใช้คำว่า เมีย, โสเภณี หรือแม่มด เราจะเหลือคำไหนอีกบ้างที่ใช้พูดถึงผู้หญิง?

17. ทำไมเรื่องเล่าโบราณมักสอนให้เราจำภาพผู้หญิงที่นำความพินาศมาให้ (เช่น แพนโดรา อีฟ) มากกว่าเรื่องเล่าของเทพีผู้สร้างโลกหรือผู้ปกป้อง?

18. เมื่อผู้หญิงคนเดียวกันถูกเปลี่ยนภาพจำจากหมอพื้นบ้านให้กลายเป็นแม่มด คำถามคือใครกันแน่ที่เป็นคนเปลี่ยนคำเรียกพวกนี้?

19. การบังคับเรื่องความบริสุทธิ์/พรหมจรรย์ของผู้หญิง จริงๆ แล้วทำไปเพื่อศีลธรรม หรือทำเพื่อผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและการตกทอดมรดก?

20. ทำไมเสียงและชีวิตของทาสหญิงถึงหายไปจากประวัติศาสตร์เกือบทั้งหมด และการหายไปนี้กระทบต่อการศึกษาเรื่องผู้หญิงยังไง?

21. การยกย่องผู้หญิงให้เป็นเทพีคือการมอบอำนาจให้จริงๆ หรือเป็นการผลักผู้หญิงไปไว้บนหิ้งเพื่อตัดขาดพวกเธอออกจากโลกความเป็นจริง?

22. เทพเจ้าผู้ชายในความเชื่อโบราณ ได้รับอำนาจมาจากการสร้างสรรค์สิ่งใหม่ หรือได้มาจากการชนะสงครามและการสยบให้ผู้อื่นจำยอม?

23. ถ้าศาสนาคือเรื่องของอำนาจ การเปลี่ยนความเชื่อจากเทพีหญิงมาเป็นเทพเจ้าชาย ถือเป็นการปฏิวัติทางการเมืองในยุคนั้นใช่ไหม?

24. สังคมโบราณใช้กฎเกณฑ์ศีลธรรมมาคุมร่างกายและเรื่องเพศของผู้หญิง แตกต่างจากที่ใช้กับผู้ชายยังไง?

25. อำนาจในการอธิบายว่าผู้หญิงคืออะไรตกอยู่ในมือของใคร และผู้หญิงเคยมีโอกาสได้อธิบายตัวตนด้วยตัวเองบ้างไหม?

26. หากสถาบันครอบครัวในยุคนั้นเกิดขึ้นเพื่อควบคุมเรื่องเพศและการสืบสายเลือด ครอบครัวถือเป็นเครื่องมือทางเศรษฐกิจมากกว่าเครื่องมือทางสังคมใช่ไหม?

27. ทีนี้เราจะสามารถอ่านประวัติศาสตร์ยุคโบราณที่เขียนโดยผู้ชายย้อนกลับเพื่อค้นหาตัวตนจริงๆ ของผู้หญิงในอดีตได้ยังไง?

28. ประวัติศาสตร์ที่ไม่มีเสียงและมุมมองของผู้หญิงเลย ยังสามารถเรียกว่าประวัติศาสตร์ของมนุษย์ทุกคนได้อยู่อีกไหม?

29. สังคมชายเป็นใหญ่คือสาเหตุของการเกิดรัฐ หรือรัฐต่างหากที่ต้องการระบบชายเป็นใหญ่เพื่อให้ตัวเองยังอยู่ต่อได้?

คำถามสุดท้ายนี่น่าขยี้มาก เพราะสองประโยคนั้นดูคล้ายกัน แค่ความหมายจริงๆ ต่างกันมหาศาล

• ถ้าแบบแรกจริง หมายความว่าความเป็นชายคือจุดเริ่มต้นของอำนาจทางการเมือง

• แต่ถ้าแบบหลังจริง หมายความว่ารัฐสามารถใช้โครงสร้างแบบไหนก็ได้ เพียงแต่ระบบชายเป็นใหญ่ตอบโจทย์ที่สุดสำหรับการจัดเก็บภาษี การสืบมรดก การเกณฑ์แรงงาน และการสร้างกองทัพ

รัฐในฐานะสถาบันตกลงมันต้องการควบคุมอะไรในตัวคนกัน ถึงได้เลือกจัดระเบียบเพศและครอบครัวในรูปแบบอุบาทๆ แบบนี้? ซึ่งนี่เป็นคำถามที่เชื่อม Pomeroy ไปถึงงานของนักคิดเช่น Gerda Lerner, Claude Levi Strauss, Foucault และคนอื่นๆ ได้น่าสนใจ (เชื่อว่าแต่ละคนก็ให้คำตอบต่างกันอย่างสิ้นเชิง ถ้าพวกเขาได้นั่งร่วมโต๊ะคุยเรื่องนี้กันคงมันส์แน่ๆ..)

และหลายข้อเองยังเป็นคำถามที่วงการ Gender Studies, Classical Studies, Anthropology และ Critical Theory ถกเถียงกันอยู่จนถึงปัจจุบัน ซึ่งคำถามพวกนี้บลูคิดว่าสามารถต่อยอดเป็นหัวข้อวิจัยได้เลยนะ เช่น

• ถ้าผู้หญิงถูกนิยามผ่านความสัมพันธ์กับผู้ชาย แล้วผู้ชายถูกนิยามผ่านความสัมพันธ์กับอะไร? หรือจริง ๆ แล้วผู้ชายถูกนิยามผ่านอำนาจส่วนผู้หญิงถูกนิยามผ่านหน้าที่?

• ทำไมสังคมจึงกลัวผู้หญิงที่ไม่อยู่ภายใต้การครอบครองมากกว่าผู้หญิงที่มีอำนาจ? เทพีอย่าง Athena หรือ Artemis ยังถูกยอมรับได้ เพราะพลังของพวกเธอถูกบรรจุอยู่ในจักรวาลที่มีระเบียบ แต่ผู้หญิงธรรมดาที่ไม่ขึ้นกับพ่อ สามี หรือลูก กลับถูกมองว่าน่าหวาดระแวง

• ทำไมสังคมจึงสร้างผู้หญิงที่ดีขึ้นได้ก็ต่อเมื่อสร้างผู้หญิงที่เลวไว้เป็นคู่ตรงข้ามด้วย? ภรรยาที่ดีจะมีความหมายไม่ได้เลยหรอ หากไม่มีโสเภณีหรือหญิงสำส่อนเป็นภาพตรงข้ามให้เปรียบเทียบ?

• ทำไมผู้หญิงจึงถูกแบ่งประเภทตามการใช้ร่างกาย แต่ผู้ชายกลับถูกแบ่งตามการใช้แรงงาน อาชีพ หรืออำนาจทางการเมือง?

• ถ้าพรหมจรรย์คือมาตรฐานของการรับรองสายเลือด แล้วทำไมตอนนั้นถึงไม่มีมาตรฐานพรหมจรรย์สำหรับผู้ชายแบบนี้ในระดับเดียวกัน? ความไม่แฟร์นี้กำลังปกป้องศีลธรรม หรือกำลังปกป้องสิทธิในการถือครองทรัพย์สิน?

• ถ้ารัฐสนใจแค่การปั๊มเด็กสืบสายเลือด ความรักในการแต่งงานเป็นสิ่งจำเป็นจริงไหม หรือเป็นแค่เรื่องเล่าที่เกิดขึ้นภายหลัง?

• ถ้าร่างกายของผู้หญิงถือเป็นทรัพย์สินของครอบครัว การแต่งงานคือพิธีกรรมแห่งความรัก หรือพิธีกรรมแห่งการโอนกรรมสิทธิ์กันแน่?

ซึ่งคำถามพวกนี้แหละที่จะโยงไปถึงงานของ Claude Lévi Strauss ที่เสนอว่าผู้หญิงในหลายสังคมทำหน้าที่เป็นของแลกเปลี่ยระหว่างกลุ่มเครือญาตมากกว่าจะเป็นผู้แลกเปลี่ยนเอง

แต่อีกประเด็นนึงที่บลูว่าน่าสนใจมากคือ เรื่องภาษา….ทำไมคำว่าผู้หญิงสำส่อน/ผู้หญิงร่าน/อีตัว ถึงยังมีอยู่ แต่คำที่มีน้ำหนักเท่ากัน (ผู้ชายสำส่อน/ผู้ชายร่าน) สำหรับผู้ชายกลับฟังดูอ่อนกว่ามาก เหมือนไม่รู้สึกเลยว่าโดนด่าอยู่? หรือแม้แต่พวกคำด่าที่รุนแรงจำนวนมากในหลายภาษาถึงผูกกับเพศหญิง/ความเป็นแม่ (เช่น แม่เย็ด เย็ดแม่ มาเทอฟักเกอร์ Bitch Slut Whore แม่มึงเป็นกะหรี่ อีลูกกะหรี่ กลับไปดูดนมแม่มึงซะ) มากกว่าความเป็นพ่อ (เราไม่เคยได้ยินใช่ไหมคะว่าฟาเทอร์ฟักเกอร์ พ่อเย็ด พ่อมึงเป็นกะหรี่)?

ซึ่งถ้าอ่านเล่มนี้คู่กับ Foucault จะเห็นว่าภาษาไม่ได้สะท้อนอำนาจเฉย ๆ แต่มันผลิตอำนาจขึ้นมาเองด้วย + ในสมัยนั้น (หรือสมัยนี้) การด่าผู้หญิงก็เหมือนการได้ด่าเจ้าของ (ผู้ชาย) ทางอ้อม คือในสังคมตอนนั้น ผู้หญิงถูกมองเป็นทรัพย์สินของผู้ชาย (พ่อหรือสามี) ใช่ไหมคะ ทีนี้การได้ด่าแม่ น้องสาว หรือเมียของผู้ชายคนนั้น มันเลยเป็นวิธีการด่าเพื่อทำลายศักดิ์ศรีของผู้ชายคนนั้นผ่านการหยามทรัพย์สินที่เขาคิดว่าสำคัญที่สุดของเขา + สังคมตอนนั้นมันมีความกังวลเรื่องการส่งต่อมรดกและการสืบสายเลือดเหมือนที่เราเห็นบ่อยกันในหนัง (สมัยนั้นไม่มียาคุมหรือถุงยาง) การได้ด่าว่าแม่มึงเป็นกะหรี่หรืออีลูกกะหรี่ อีกนัยนึงมันก็คือการตั้งคำถามต่อความถูกต้องของสายเลือดของผู้ชายคนนั้นค่ะว่า มึงแน่ใจได้ยังไง ว่านั่นลูกแท้ๆ ของมึง เมียมึงอาจจะนอนกับคนอื่นก็ได้ (สิ่งนี้มันกระทบถึงสิทธิในทรัพย์สินและการเป็นส่วนหนึ่งของตระกูลโดยตรง) เป็นต้นค่ะ

เพื่อให้ครอบคลุมขอย้อนไปถึงยุคก่อนจะมีระบบปิตาด้วย ไม่งั้นจะมีคำถามตลอดเส้นทางว่า หรือผู้หญิงโง่ตั้งแต่ก่อนมีระบบการยึดครองสมบูรณ์แบบ (Totalitarian Control) แล้วรึเปล่า

โอเค ยุคก่อนที่บลูหมายถึง คือยุคที่มี

1. กลุ่มสังคมเกษตรที่ตั้งถิ่นฐาน (มีการบูชาเทพีแห่งความอุดมสมบูรณ์ เช่น พระแม่ โลก มดลูก การกำเนิด พืชผล)

2. กลุ่มที่สังคมเลี้ยงสัตว์เร่ร่อนบนทุ่งหญ้า (โดยเฉพาะกลุ่มที่ใช้ม้าและรถศึก มีโครงสร้างแบบนักรบ ชายเป็นใหญ่ และบูชาเทพเจ้าบนท้องฟ้า ฟ้าร้อง สายฟ้า สงคราม)

ซึ่งเมื่อกลุ่มหลังขยายอำนาจเข้ามา ก็เกิดการผสมปนเปหรือแทนที่ศาสนาเดิม จนทำให้เทพเจ้าชายกลายเป็นผู้ปกครองจักรวาล ขณะที่เทพีหลายองค์ถูกลดบทบาท หรือถูกทำให้เป็นภรรยาของเทพชาย

ตรงนี้แหละค่ะ ที่บลูหมายถึง จุดเปลี่ยนที่ยิ่งใหญ่ที่สุดจุดหนึ่ง เราอาจจะมีความรู้สึกที่ว่า เอ้าตอนนั้นทำไมไม่สู้? ทำไมยอมง่ายจัง? ไม่มีผู้ชายในชนเผ่าเดิมเหรอ? หรือโดนต้มจนตามเกมไม่ทันจริงๆ? งั้นกลุ่มสังคมเกษตรที่ตั้งถิ่นฐานที่บูชาพระแม่ต่างๆ นั่นก็ซื่อบื้อนะสิ?

…เป็นคำถามที่สมเหตุสมผลมากถ้าเรามองจากมาตรฐานโลกยุคปัจจุบัน

แต่ถ้าเราย้อนกลับไปดูกลศาสตร์ทางประวัติศาสตร์และชีววิทยาในยุคสำริด เราจะพบว่ามันไม่ใช่เรื่องของความโง่หรือฉลาด แต่เป็นเรื่องของความเหลื่อมล้ำทางเทคโนโลยีสงครามและการล่มสลายทางกายภาพ

ประเด็นที่ว่าทำไมกลุ่มเกษตรกรรมเดิมถึงต้านไม่อยู่ ทำไมภาษา/อุดมการณ์ถึงยึดครองได้ทั่วโลก มันเกิดจาก

1. ความเหลื่อมล้ำทางเทคโนโลยีสงคราม

ที่บลูพูดถึงกลุ่มเร่ร่อนบนทุ่งหญ้า (Nomadic Pastoralists) พวกเขามีชื่อเรียกในทางโบราณคดีว่าชาวอินโดยูโรเปียน (Indo Europeans หรือ ชนเผ่ายัมนาเลีย / Yamnaya Culture) ในขณะที่หมู่บ้านเกษตรกรรมเดิม (Old Europe / matriarchal agricultural societies) พวกเขามีผู้ชายค่ะ ไม่ใช่บูชาพระแม่แล้วจะเท่ากับในหมู่บ้านนี้ไม่มีผู้ชายเลย แต่ผู้ชายในสังคมเกษตรกรรม แบบชายเกษตรกรที่ถือคราดจับจอบ สังคมของเขาสร้างบ้านแบบไม่มีกำแพงเมือง เพราะเขาอยู่กันอย่างสงบอยู่แล้ว บูชาแม่พระธรณีและผลผลิต เน้นความเคารพธรรมชาติ การแบ่งปัน และการผลิตอาหาร ไม่ได้ออกแบบสังคมมาเพื่อการทำสงครามล้างเผ่าพันธุ์ ไม่ได้มีกองทัพประจำการ

ตัดภาพมาที่ชนเผ่าทุ่งหญ้าเร่ร่อนที่มีโครงสร้างแบบนักรบ ชายเป็นใหญ่ และบูชาเทพเจ้าบนท้องฟ้า ฟ้าร้อง สายฟ้า สงคราม) พวกเขามีม้า, รถศึก, และอาวุธโลหะสำริด/เหล็ก วิถีชีวิต ชายในชนเผ่านี้ไม่ได้ทำแปลงเกษตร แต่ล่าสัตว์ ล่าดินแดน และอยู่บนหลังม้าตลอดชีวิต พวกเขาคือเครื่องจักรสังหารอาชีพ ที่โตมาในโครงสร้างสังคมที่ฝึกมาเพื่อฆ่าโดยเฉพาะ

เมื่อชายเกษตรกรเจอคนที่ฝึกการรบยุทธวิธีทหาร และการสังหารมาทั้งชีวิตพุ่งเข้าใส่ ต่อให้ในหมู่บ้านจะมีผู้ชายกี่คนๆ มันก็เหมือนเอาชาวบ้านถือมีดทำครัวไปยืนสู้กับกองทัพที่มีรถถัง ต่อให้สู้จนตัวตาย ก็ถูกบดขยี้ในเวลาอันรวดเร็วค่ะ ไม่ใช่เพราะโง่หรือไม่สู้ แต่เพราะศักยภาพทางอาวุธมันต่างกันคนละชั้นตั้งแต่แรก

2.รูปแบบการตั้งถิ่นฐานที่เป็นเป้านิ่ง

หมู่บ้านเกษตรกรรมคือเป้านิ่ง ชุมชนที่บูชาพระแม่ธรณีผูกติดอยู่กับที่ดิน พืชผล และบ้านเรือน พวกเขาหนีไม่ได้ เพราะถ้าหนีก็คืออดตาย หนีก็คือเริ่มต้นใหม่ ไปปลูกผักส้รางบ้านใหม่ ดังนั้นการปกป้องที่ดินจึงทำได้ยากมากเมื่อถูกโจมตีแบบไม่ทันตั้งตัว ส่วนกลุ่มเร่ร่อนคล่องตัวสูง คือกลุ่มนักรบที่ใช้ชีวิตเพื่อเข้าตี ฆ่า ฟัน แทง ปล้น เผา และถอยได้อย่างรวดเร็ว หากสู้ไม่ได้ก็ย้ายที่ตั้งแค่นั้น ไปหาเหยื่อใหม่ ซึ่งการรบแบบนี้ทำให้ฝ่ายตั้งรับอย่างหมู่บ้านเกษตรกรรมช้ำจนระบบสังคมพังจากภายในได้ง่ายๆ เลย

3. การล้างเผ่าพันธุ์ผู้ชายเดิม และการลักพาตัวสตรี

ทำไมโครงสร้างเดิมถึงต่อต้านไม่ได้ในระยะยาว? หลักฐานทางพันธุศาสตร์ (Archaeogenetics) ในยุคปัจจุบันพบความจริงอย่างนึงที่ชวนอ้วกมากค่ะ เพราะเมื่อชนเผ่าเร่ร่อนชายเป็นใหญ่บุกยึดหมู่บ้านเกษตรกรรม สิ่งที่พวกเขาทำคือการสังหารผู้ชายท้องถิ่นเดิมเกือบทั้งหมด (อาจจะเป็นเหตุผลว่าทำไมผู้ชายที่ควบคุมความรุนแรงได้ ผู้ชายที่ไม่ฆ่าข่มขืนถึงหายวับไปส่วนนึง เอ้ะหรือหายหมด) ผลการตรวจ DNA ของประชากรยุโรปและเอเชียยุคสำริดพบว่า โครโมโซม Y (ซึ่งถ่ายทอดจากพ่อสู่ลูกชายเท่านั้น) ของชนเผ่าเดิม หายไปจากสายพันธุ์เกือบหมดสิ้น (นี่คือสัญญาณที่ชัดเจนว่าเป็นกลุ่มชายผู้อพยพที่ขยายเผ่าพันธุ์และเข้ามามีบทบาทแทนที่ประชากรชายท้องถิ่นเดิม) ในขณะที่ DNA ฝั่งแม่ (Mitochondrial DNA) จากกลุ่มเกษตรกรรมเดิมยังคงอยู่ นั่นหมายความว่าชายผู้ปกครองกลุ่มใหม่ฆ่าผู้ชายเดิมทิ้ง แล้วยึดสตรีในหมู่บ้านมาเป็นภรรยา/ทาส เมื่อผู้ชายเดิมถูกฆ่าตายหมดสิ้น ชนเผ่าท้องถิ่นก็ไม่มีกองกำลังเหลือสู้ ผู้หญิงและเด็กที่รอดชีวิตจึงตกอยู่ในภาวะจำยอมและถูกกลืนชาติพันธุ์ไปโดยปริมาณและกำลังบังคับ

ไปหาข้อมูลเพิ่มมา เอาจริงเรื่องนี้นักวิชาการเองก็มีการตั้งข้อสังเกตว่าเหตุการณ์ในยุคแรกเริ่มของประวัติศาสตร์นี้มีลักษณะที่เข้าข่ายเหตุการณ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ (genocidal moments) เนื่องจากกลุ่มประชากรท้องถิ่นสูญเสียความสามารถในการสืบทอดทางเศรษฐกิจ วัฒนธรรม และชีววิทยา มีการเสนอว่าพื้นที่ที่เกิดการกลืนชาติพันธุ์อาจกว้างกว่าที่เคยคิด และการตีความข้อมูลทางพันธุกรรมเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่ครอบคลุมภาพรวมทั้งหมด แต่โดยรวมแล้วฉันทามติทางวิชาการยังสอดคล้องกับบทสรุปที่บลูได้นำเสนอไปข้างต้นค่ะ

4. ภาษา สัญลักษณ์ และศาสนา ไม่ได้ควบคุมด้วยการหลอก แต่เข้าควบคุมหลังแพ้สงคราม

ทำไมภาษาที่กลุ่มเร่ร่อนใช้มันถึงชควบคุมได้? กลุ่มสังคมเกษตรโง่จนตามไม่ทันเลยเหรอ?

ต้องบอกว่าภาษาและตำนานไม่ได้ถูกนำมาใช้หลอกให้คนยอมจำนนตั้งแต่แรกค่ะ แต่มันถูกใช้ สถาปนาระเบียบใหม่หลังจากชนะสงครามแล้ว คือรบจบถึงเพิ่งมาใช้

ขั้นตอนมาคืองี้

1. หลังกลุ่มเร่ร่อนเข้าโจมตีเสร็จสับ ผู้ชายและนักรบของหมู่บ้านเดิมถูกสังหาร กลุ่มผู้ชนะเข้ายึดครอง ต่อให้ยังมีชายฉกรรจ์และผู้นำของฝ่ายแพ้ไม่ได้ตายจากการรบ พวกเขาก็มักถูกสังหารทั้งหมดภายหลัง ผู้ที่เหลือรอดคือผู้หญิงและเด็กเท่านั้น

2. ฆ่าเขาเสร็จแล้วไงต่อ ตามสเตปค่ะ ก็บังคับแต่งงานและการผสมกลืน (Assimilate) กับหญิงท้องถิ่น เผลอๆ มันคือการข่มขืนด้วยซ้ำ

3. หลังผู้ชนะยึดครองที่ดินและเอาสตรีของฝ่ายแพ้มาเป็นภรรยา/ทาส เมื่อเวลาผ่านไป เด็กยุคถัดมาจึงเติบโตขึ้นมาโดยมีพ่อเป็นนักรบผู้นำ และมีแม่ที่ต้องยอมสยบเพื่อความอยู่รอดของลูก (ตรงนี้แหละความชิบหายครั้งที่ 2)

4. กวีและนักเล่าเรื่องของฝ่ายชนะจึงเริ่มเล่าตำนานใหม่ เช่น เทพซุส (เทพแห่งท้องฟ้า) มาแต่งงานกับเทพีองค์เดิมของท้องถิ่น หรือมหาเทพสังหารปิศาจ/มังกร (ซึ่งเดิมคือเทพีแห่งธรรมชาติ) เพื่อให้เด็กมารุ่นหลังเชื่อว่า ผู้ปกครองคนใหม่ (กลุ่มเร่ร่อน) คือความถูกต้องตามธรรมชาติตั้งแต่แรก

มันเลยไม่ใช่การตามเกมไม่ทัน คนท้องถิ่นโง่ แต่มันคือกระบวนการกลืนชาติ กลืนภาษา และกลืนความเชื่อ (Cultural Assimilation) ผ่านความรุนแรงและการสืบพันธุ์หลายชั่วอายุคน จนความทรงจำเดิมถูกลบหายไป

ทีนี้ลองนึกภาพเด็กที่เกิดมาในรุ่นถัดไปค่ะ

• พ่อ คือนักรบผู้ถืออาวุธ ถือสิทธิ์ขาดในชีวิตและความตาย

• แม่ คือคนที่ถูกยึดมา ไร้อำนาจ และต้องสยบยอมเพื่อรักษาชีวิตลูกไว้

• ภาษาและศาสนา ที่ถูกสอนในชุมชนใหม่ คือการบอกว่าเทพเจ้าสายฟ้า (Zeus/Thor/Indra) เป็นผู้สยบปิศาจ/เทพีองค์เดิม

เด็กที่โตขึ้นมาในโครงสร้างแบบนี้จะรับเอาความเชื่อใหม่ไปโดยสมบูรณ์ ภาษาของผู้ชนะจะกลายเป็นภาษาทางการ ใครไม่ใช้ภาษานี้จะไม่มีสิทธิ์มีเสียงในสังคม เมื่อเวลาผ่านไป 2-3 เจเนอเรชัน ประวัติศาสตร์เดิมก็ถูกลืมเลือน และความคิดแบบชายเป็นใหญ่ก็กลายเป็นเรื่องปกติธรรมดาไปโดยปริมาณ

5. ทำไมมันถึงเกิดขึ้นเหมือนกันทั่วโลก?

เหมือนการนัดหมายเลยเนอะ แต่ไม่ใช่ สาเหตุที่แบบแผนนี้เกิดขึ้นคล้ายกันในหลายอารยธรรม (ยุโรป เมโสโปเตเมีย อินเดีย ฯลฯ) ไม่ใช่เพราะมนุษย์ทั่วโลกโง่เหมือนกัน แต่เพราะตรรกะแห่งอำนาจทางกายภาพมันเหมือนกันทั่วโลก + มันคือกฎการคัดเลือกทางธรรมชาติของสังคม (Social Darwinism)

เมื่อมนุษย์เริ่มเปลี่ยนผ่านจากการล่าสัตว์หาของป่า มาเป็นการสะสมส่วนเกิน (Surplus) จากการเกษตรและการเลี้ยงสัตว์ สิ่งใดที่มีการสะสม สิ่งนั้นจะกลายเป็นเป้าหมายของการแย่งชิง เมื่อเกิดการแย่งชิง กลุ่มคนที่พัฒนาองค์ความรู้ด้านความรุนแรงและอาวุธย่อมเป็นฝ่ายชนะกลุ่มคนที่พัฒนาองค์ความรู้ด้านการเพาะปลูก เมื่อฝ่ายชนะครอบครองทรัพยากร พวกเขาก็สร้างกฎหมาย ภาษา และศาสนาเพื่อแช่แข็งอำนาจนั้นไว้ให้ลูกหลานตัวเองปกครองต่อได้อย่างยาวนาน

ทีนี้เราจะเห็นแล้วว่าสังคมเกษตรกรรมเดิมที่เน้นความร่วมมือ บทบาทเพศหญิงสูง และบูชาธรรมชาติ แม้จะสงบสุขและงดงาม แต่มีจุดอ่อนวิกฤต (Systemic Vulnerability) คือไม่มีระบบทหารและความเด็ดขาดในการทำสงคราม

เมื่อโลกเข้าสู่ยุคที่ทรัพยากรเริ่มขาดแคลน สังคมที่ก้าวร้าว มุ่งเน้นการขยายดินแดน มีลำดับขั้นอำนาจชัดเจน และฝึกคนเป็นนักรบ (ซึ่งก็คือสังคมปิตาธิปไตยเร่ร่อน) จะเป็นฝ่ายชนะและรอดชีวิตในสงครามเสมอ สังคมไหนไม่ปรับตัวเป็นปิตาธิปไตย สังคมนั้นจะถูกกลืนและลบหายไปจากแผนที่โลก เหลือไว้เพียงสังคมผู้ชนะที่ใช้โครงสร้างชายเป็นใหญ่เหมือนๆ กันทั่วโลกนั่นเองค่ะ

ดังนั้นแล้วคนโบราณสังคมเกษตรกรรมเดิมเขาไม่ได้โง่หรือเขาตามเกมไม่ทัน แต่เขาถูกขยี้ด้วยกำลังทหาร ถูกฆ่าตัดตอนทางสายพันธุ์ (ยีน Y) และถูกบังคับให้กลืนกลายทางวัฒนธรรม เรื่องเล่าที่เปลี่ยนให้เทพีกลายเป็นแค่ภรรยาของเทพชาย ไม่ได้เกิดจากการโต้เถียงชนะในสภา แต่มันคือวรรณกรรมของผู้ชนะที่ถูกเขียนขึ้นหลังจากล้างเผ่าพันธุ์และยึดครองดินแดนสำเร็จแล้วต่างหาก

กลไกที่ปิตาธิปไตยใช้ควบคุมผู้หญิงตลอดหลายพันปี

กลไกนี้มันถูกวางไว้แน่นหนาถึง 4 ชั้นด้วยกัน (อาจจะมีมากกว่านี้ แต่เอาเป็นว่าคร่าวๆ ละกัน) ที่ต่อให้ฉลาดแค่ไหนก็หาทางออกได้ยากมาก

1. ผู้หญิงถูกตัดขาดจากทรัพยากรและการศึกษา

การที่ใครจะกล้าตั้งคำถามหรือลุกขึ้นสู้ คนเราจำเป็นต้องมีความรู้และทรัพยากร ถ้าไม่มีวัตถุดิบเหล่านี้แกจะเอาอะไรไปฟาด ซึ่งระบบตัดสิ่งเหล่านี้ออกไปตั้งแต่ต้น

• ผู้หญิงห้ามเรียนหนังสือ หรืออ่านออกเขียนได้ เมื่อผู้หญิงอ่านไม่ออก เขียนไม่ได้ ผู้หญิงก็ไม่มีทางเข้าถึงบันทึก ประวัติศาสตร์ กฎหมาย หรือความคิดเชิงวิพากษ์ ได้แต่รับฟังสิ่งที่ผู้ชายเล่าให้ฟังเท่านั้น (แบบเดียวกับที่บางกลุ่มศาสนาหรือระเบียบสังคมสุดโต่งทำอยู่แม้กระทั่งในปัจจุบัน) ไม่ใช่เพราะเขามองว่าผู้หญิงไร้ความสามารถ แต่เพราะหวาดกลัวสติปัญญาของผู้หญิง ถ้าผู้หญิไม่เคยรู้ว่านอกกำแพงบ้านมีโลกแบบไหน ไม่เคยอ่านหนังสือเพื่อรู้ว่ากฎหมายมันถูกเขียนขึ้นมายังไง ผู้หญิจะไม่มีวัตถุดิบทางความคิดมาตั้งคำถามกับสิ่งที่เจอ เมื่อผู้หญิถูกทำให้ไม่รู้ ก็เป็นเรื่องง่ายมากที่จะถูกชี้นำ

• ผู้หญิงไม่มีสิทธิ์มีที่ดิน ไม่มีสิทธิ์เปิดบัญชี หรือมีเงินเป็นของตัวเอง หากคิดจะหนีหรือขัดขืน คำถามแรกคือคืนนี้จะนอนที่ไหน และจะเอาอะไรกิน? ความอดอยากคือเครื่องมือสยบชั้นดี (ตอนนี้ก็ยังมีการใช้ เช่น ให้ผู้หญิงลาออกจากงานมาอยู่บ้านเลี้ยงลูก ไม่มีเงินเดือน ออกปากมีเสียงได้ แต่ถ้าคนหาเงินไม่พอใจเมื่อไรก็เตะออกจากบ้านได้สบายๆ วันนี้เป็นครอบครัว พรุ่งนี้เป็น single mom) เมื่อไร้ซึ่งเครื่องมือในการหาเลี้ยงชีพ การตั้งคำถาม หรือการแข็งข้อ จึงจะจบที่ความอดอยากและการตาย

2. ตัวต่อตัว... ปัจจัยทางกายภาพและความรุนแรง

ในยุคที่ยังไม่มีกฎหมายความเท่าเทียม อำนาจตัดสินกันด้วยกำลังกายภาพ ชายครองอำนาจผ่านอาวุธ กองกำลัง และความรุนแรง หากผู้หญิงคนไหนลุกขึ้นมาปฏิเสธ การลงโทษไม่ใช่แค่การโต้เถียง แต่คือการถูกทำร้ายร่างกาย ถูกข่มขืน ถูกเผา ถูกฝังทั้งเป็น หรือถูกฆ่า โดยที่ไม่มีตำรวจหรือกฎหมายที่ไหนมาปกป้อง

3. การตัวจับเป็นตัวประกันด้วยลูกและเรือนร่าง

ตอนนั้นมันไม่มีการคุมกำเนิด ผู้หญิงต้องเผชิญกับการตั้งครรภ์และการคลอดลูกซ้ำๆ ตั้งแต่วัยเยาว์ การตั้งครรภ์และเลี้ยงลูกทำให้ร่างกายของผู้หญิงตกอยู่ในภาวะเปราะบาง และต้องพึ่งพาการคุ้มครอง และอาหารจากผู้อื่น ไม่นับรวมคนที่ป่วยตายหลังคลอด ตายขณะคลอดอีก และด้วยสัญชาตญาณความเป็นแม่ ระบบรู้ดีว่าผู้หญิงยอมตายได้เพื่อลูก รักลูกมาก รักเหนือสิ่งอื่นใด หากผู้หญิงขัดขืน โครงสร้างอำนาจไม่ได้ลงโทษแค่ตัวเธอ แต่พรากลูกไปจากเธอ หรือกักกันให้ลูกของเธออดตายด้วย นี่คือการจับจุดอ่อนทางอารมณ์ที่ทรงพลังที่สุด ถ้าผู้หญิงออกมามีปากมีเสียง แข็งข้อ ตั้งคำถาม เขาไม่ต้องจัดการเจ้าตัว แต่จะจัดการลูกๆ เพื่อให้ผู้หญิงคนนั้นหุบปาก

4. การตัดขาดพันธมิตร

โครงสร้างอำนาจเดิมนั้นเชี่ยวชาญมากในการทำให้ผู้หญิงอยู่กันอย่างกระจัดกระจาย คือมันได้จับผู้หญิงไปอยู่ในบ้านของผู้ชาย (patriarchal exogamy) หลังแต่งงาน ตัดขาดจากตระกูลเดิมและเพื่อนฝูง (ซึ่งตอนนี้ก็ยังมี ผ่านมาพันปีไม่เรียนรู้อะไรเลย) ใช้ค่านิยมผู้หญิงต้องแข่งกันเองเพื่อเรียกร้องความสนใจจากผู้ชาย (เช่น เรื่องเมียหลวง เมียน้อย) ทำให้ผู้หญิงมองกันเองเป็นศัตรู แทนที่จะรวมตัวกันตั้งคำถามต่อปีศาจหมูที่กำลังยื้อแย่งกันอยู่

5. ชั้นที่ร้ายกาจที่สุด การล้างสมองและสร้างตราบาปฝังหัว

สิ่งที่ทำให้การควบคุมนี้อยู่ได้เป็นพันปี ไม่ใช่แค่การใช้อาวุธขู่ แต่คือการทำให้ผู้หญิงเห็นดีเห็นงามและช่วยคุมขังตัวเอง

ตั้งแต่เกิด ผู้หญิงจะถูกกรอกหูด้วยศาสนา ตำนาน นิทาน เรื่องเล่า อย่างแพนโดร่า อีฟ หรือเรื่องเล่าแบบวันทองถูกสั่งสอนซ้ำๆ ว่า ความอยากรู้อยากเห็นของเธอจะนำหายนะมาสู่คนที่เธอรัก เมื่อความอยากเรียนรู้ของผู้หญิงถูกตีกรอบว่าเป็นบาป/ความซวย ผู้หญิงจึงถูกฝึกให้สั่งตัวเองให้เงียบลงด้วยตัวเอง เพราะไม่อยากกลายเป็นตัวร้ายในสายตาครอบครัวและสังคม

ด้วยวัฒนธรรมตั้งแต่เกิดที่สอนว่าการเป็นผู้หญิงที่ดีคือการเป็นผู้หญิงที่สยบยอมว่านอนสอนง่ายเหมือนหมา การอยากรู้อยากเห็นคือบาป และถ้าโลกนี้พัง มันก็เป็นเพราะความดื้อรั้นของผู้หญิงเองนั่นแหละ เมื่อถูกปลูกฝังซ้ำๆ ทุกวัน ผู้หญิงยุคก่อนจึงไม่ได้รู้สึกว่าตัวเองถูกกดขี่ แต่มองว่านี่คือธรรมชาติ หรือเจตจำนงของเทพเจ้า ใครก็ตามที่คิดต่างจะถูกเพื่อนผู้หญิงด้วยกันเองมองว่าเป็นกาลกิณีและช่วยกันกีดกันออกไป

ถ้าเอาเรื่องเพศออกไป มนุษย์ทุกคนไม่ว่าจะฉลาดแค่ไหน เมื่อถูกบีบให้เลือกระหว่างยอมสยบเพื่อมีชีวิตรอด กับการตั้งคำถามแล้วต้องอดตายหรือถูกลอยแพ สมองและ Instinct ของเราจะเลือกการมีชีวิตรอดก่อนเสมอ

ผู้หญิงไม่ได้ถูกควบคุมง่ายเพราะโง่แต่เพราะพวกเธอถูกระบบตัดขาสองข้าง (ไม่มีเงิน/ไม่มีความรู้) ผูกมือไว้ข้างหลัง (มีลูกต้องดูแล) แล้วเอาปืนจ่อหัว (ความรุนแรงและศาสนา) ต่างหาก มันคือการเอาชีวิตรอดในสภาพแวดล้อมที่โหดร้ายที่สุดเท่าที่มนุษย์เคยประดิษฐ์ขึ้นมาเลย ผู้หญิงถูกขังอยู่ในระบบกรงขังไร้ทางออกที่ถูกออกแบบโดยกษัตริย์ นักบุญ นักกฎหมาย และนักเล่าเรื่องที่ผู้ชายเป็นคนเขียนมานานนับพันปี

หลักฐานที่ยืนยันว่าผู้หญิงไม่ได้โง่ คือความพยายามอย่างล้นเหลือของผู้มีอำนาจทุกยุคสมัยที่ต้องออกกฎหมาย พิธีกรรม และคำสาปมากมายมาคอยกดไว้... เพราะถ้าผู้หญิงโง่และควบคุมง่ายจริงๆ สังคมปิตาธิปไตยคงไม่ต้องลงทุนสร้างตำนานข่มขู่และกฎเหล็กมาคุมขังพวกเธอไว้มากมายขนาดนี้หรอกค่ะ

ไม่ว่าจะจากเรื่อง Pandora / Medusa / Callisto / Jocasta / อิซานามิ / Da Ji / Bao Si / Ahalya /Tiamat / Gullveig / Hatshepsut / แม่มดซาเลม หรือแม้แต่วันทองบ้านเรา และอื่นๆ อีกมากมาย ซึ่งถ้าเรานับรวมตำนานพื้นบ้าน, นิทานกริมม์, นิทานชาวบ้านท้องถิ่น, วรรณคดี, และประวัติศาสตร์การล่าแม่มดทั่วโลกคือมันมีเป็นแสนเรื่องเลยพี่ อ่านหมดนี่รับประกันอาการจิตตก เป็นบ้า และหัวร้อนได้เลย

บลูยกตัวอย่างสั้นๆ บางอันนะ

• นางไอ่คำ (ไทย/อีสาน) ชีสวยจนกระรอกเผือก(พญานาค)หลงรัก สวยจนเกิดสงคราม สุดท้ายเมืองจมน้ำจมดิน สุดท้ายกลายเป็นความผิดของนางไอ่ นางไอ่คำถูกมองว่าเป็นเสนียดต้นเหตุแห่งอาเพศ (อห ที่ไม่ได้แปลว่าโอ้โห) คล้ายกับต๋าจี่ / หยางกุ้ยเฟย / ซีซือ (จีน) วาทกรรมหงส์ล้มเมือง / เฮเลนแห่งทรอย เป็นต้น

• ลิลิธ เมียคนแรกของอดัม ไม่ใช่เอวา (Eve) ลิลิธนางไม่ยอมนอนใต้ร่างอดัม นางต้องการความเท่าเทียม เมื่ออดัมงอแง Lilith เลยเปล่งนามแท้จริงของพระเจ้า (ซึ่งถือเป็นการใช้อาคมขั้นสูงสุดที่ไม่มีใครกล้าทำ) เพื่อส่งตัวเองโบยบินออกจากสวนเอเดน ละทิ้งชีวิตสุขสบายไปสู่ดินแดนรกร้าง ซึ่งวรรณกรรมและเทววิทยาเลือกสร้างภาพจำสตรี 2 คนนี้ 2 แบบเพื่อควบคุมสังคม 1.Lilith มีความขบถ มีอาคม อิสระ กลายเป็นปีศาจ, เสนียด, ตัวนำพาความซวย, สัญลักษณ์ของภัยพิบัติที่ต้องหลีกเลี่ยง 2. Eve ยอมจำนน เกิดจากซี่โครงของชาย แม้ต่อมา Eve จะถูกโทษเรื่องผลไม้ แต่ Eve ก็ยังถูกวางไว้ในฐานะแม่ของมนุษยชาติที่ยอมอยู่ใต้ปกครองของผู้ชายอยู่ดี

• Ahalya จากมหากาพย์รามายณะ นางถูกเทพอินทราหลอกลวงและข่มขืน แต่กลับถูกสามีสาปให้กลายเป็นก้อนหิน (ในบางฉบับสาปให้เป็นร่างไร้ตัวตน ลอยอยู่ในอากาศกินแต่ลม) ต้องอดทนทนทุกข์ทรมานอยู่ในป่าเป็นเวลาหลายพันปี จนกว่าพระราม (อวตารของพระวิษณุ) จะเดินทางผ่านมาเหยียบหรือสัมผัส หินนั้นจึงจะคืนร่างและล้างมลทินได้

• Tiamat พระแม่ผู้สร้างสรรพสิ่ง ถูกเทพชายนำโดยมาร์ดุกฆ่า และฉีกร่างนางออกเป็นสองท่อน ท่อนหนึ่งนำไปสร้างเป็นท้องฟ้า อีกท่อนหนึ่งนำไปสร้างเป็นแผ่นดิน น้ำตาของนางกลายเป็นแม่น้ำไทกริสและยูเฟรติส

• Hatshepsut จากอียิปต์โบราณ ฮัตเชปซุตเป็นฟาโรห์หญิงที่บริหารบ้านเมืองเจริญรุ่งเรือง แต่หลังตายกลับถูกลบชื่อ ตราหน้าว่าเป็นสิ่งผิดธรรมชาติ เป็นมลทินที่ทำให้ระเบียบ Ma'at เสื่อมถอย มีการทุบรูปสลักนางทิ้งเพื่อรักษาระเบียบกษัตริย์ชาย ชื่อของนางถูกขูดออก เพราะในคติอียิปต์ การลบชื่อคือการทำลายดวงวิญญาณ (Ren) และล้างอาคม/พลังไม่ให้คงตัวตนอยู่ในภพนี้และภพหน้า ทำเหมือนกับว่าผู้หญิงคนนี้ไม่เคยมีตัวตนอยู่

• Iara จากตำนานพื้นบ้านบราซิล นักรบหญิงที่ป้องกันตัวจากการถูกพี่ชายฆ่า แต่เธอได้รับโทษโดยการถูกโยนลงน้ำจนกลายเป็นนางเงือกล่อลวงผู้ชาย

• Capacocha Rituals (อันนี้โคตรเหี้ย) เด็กชายและเด็กสาวจะถูกพาเดินเท้าเป็นระยะทางหลายร้อยกิโลเมตรจากเมืองหลวง Cusco ขึ้นสู่ยอดเขาสูงที่มีหิมะปกคลุม (เพื่อจะให้ใกล้ชิดกับพระเจ้ามากที่สุด) ตลอดทางและก่อนสิ้นใจ เด็กจะถูกให้ดื่มเหล้า Chicha เคี้ยวใบโคคา เสพยามากๆ ก่อนเพื่อให้อยู่ในสภาวะมึนงง ทนต่อความหนาวเย็นได้ เมื่อถึงยอดเขา พวกเขาจะถูกตีที่หัว รัดคอ หรือถูกปล่อยให้แช่แข็ง และฝังทั้งเป็นท่ามกลางเครื่องเซ่นสังเวยทองคำและทองแดง พวกนี้มีหลักฐานทางโบราณคดีที่พิสูจน์ว่าในโลกจริง ไม่ใช่แค่นิทาน มนุษย์เคยใช้คติความเชื่อนี้ในการนำเด็กไปสังเวยชีวิตจริง เพื่อให้พวกเขาเป็นแพะรับบาปและภาระแห่งความพินาศจากพลังของธรรมชาติ หนำซ้ำตัวพ่อแม่เด็กเองก็มีความเชื่อว่าเด็กที่ได้รับการบูชายัญ เมื่อตายจะได้ไปอยู่กับพระเจ้าอีก...

รวมพิธีกรรมบูชายันอื่นๆ ตำนานแม่มดทั่วทุกมุม ผี อสุรกาย ที่เกิดจากผู้หญิงถูกทำร้าย ถูกข่มขืน ถูกฆ่าอย่างอยุติธรรม (เช่น แม่นาคของไทย, ปอนตีอานักของมาเลเซีย, ผีสาวโสดเกาหลี) จะเห็นว่าภาพจำมันมักไม่ค่อยถูกจดจำในฐานะเหยื่อที่น่าสงสาร แต่ถูกทำให้กลายเป็นผีเฮี้ยนที่คนต้องกลัวและต้องหาพระ/หมอผีผู้ชายมาปราบซะมากกว่า

ก็ว่า ทำไมพูดถึงผีต้องผมยาว สีดำ ชุดขาว ตลอดเลย ไม่ค่อยนึกถึงผีผมสั้น หัวโล้น มีหนวด มีลูกกระเดือกไรงี้ เพราะภาพจำผีผมยาวชุดขาวนั้นมันสะท้อนสภาพของศพหญิงสาวสมัยนั้นที่ถูกทำร้าย ถูกข่มขืน ถูกฆ่าหมกป่า ถูกโยนลงน้ำตายในชุดนอน/ผ้าแถบดิบสีขาว ผมยาวยุ่งรุ่ยร่ายเพราะมันไม่ได้ถูกแต่งศพตามพิธีกรรม มันคือยูนิฟอร์มของผู้ถูกกระทำนั่นแหละค่ะ + จำไม่ได้แล้วว่าฟังจากช่องไหน แต่ถามผู้คุมเรือนจำตัวเป็นๆ เลยนี่แหละ เกี่ยวกับจำนวนคดีฆ่าข่มขืน เขาบอกว่าจริงๆ แล้วในปัจจุบันอะ สถิติเรื่องนี้มันมีน้อยกว่าอดีตนะ

…ตอนนั้นฟังคือเหม่อเลย เพราะข่าวผู้หญิงโดนข่มขืนมันมีทุกวันเลยนะคุณพี่ นี่น้อยลงแล้วใช่ไหมคะ แล้วสมัยก่อนนี่ผู้หญิงเขาใช้ชีวิตกันยังไงนะ เดินเรียงแถวมาหน้ากระดาน 10 คน เคยโดนข่มขืนไปแล้ว 9 คนงี้หรอ อห อย่างงี้ถึงสถิติจะพยายามบอกว่าโลกปลอดภัยขึ้น แต่ความระแวงในการเดินกลับบ้านตอนกลางคืนของผู้หญิงในยุคนี้เทียบเมื่อหลายร้อยปีก่อนก็อาจจะไม่ได้ต่างกันมากเลยนะสิ

การที่สังคมโบราณสั่งให้ผู้หญิงกักตัวอยู่แต่ในบ้าน (เช่น วัฒนธรรมปักผ้าอยู่เรือน) ไม่ให้ออกไปไหนมาไหนคนเดียว ส่วนหนึ่งอ้างว่าเพื่อความปลอดภัย แต่จริงๆ มันคือการยอมรับกลายๆ ไปแล้วไหมล่ะว่าพื้นที่สาธารณะมันอันตรายสำหรับผู้หญิง และสังคมทั้งตอนนั้น (และตอนนี้) ไม่มีปัญญาควบคุมพฤติกรรมสันดานและความรุนแรงของผู้ชายได้ จึงใช้วิธีขังผู้หญิงไว้แทน ผู้หญิงจะอยู่ได้ต้องมีผู้ชายคอยคุ้มกะลาหัว ผู้หญิงในอดีตเดี่ยวๆ หญิงหม้าย หญิงตัวคนเดียวที่มีทรัพย์สิน หญิงที่ไม่ยอมแต่งงานอยู่ยากมาก การแต่งงานหรือการมีพ่อ พี่ชาย สามีคอยคุ้มครอง คือการมีชีวิตรอดเพื่อไม่ให้ชายอื่นมองว่าเป็นของไร้เจ้าของที่จะย่ำยี กดขี่ ล่วงละเมิด หรือถูกแย่งชิงที่ดินได้ นี่ไม่นับรวมเรื่องการถูกตราหน้าอีก

ระหว่างอ่านข้อมูลแล้วมีความรู้สึกอยากจะอ้วก แต่บลูเชื่อว่ามันคือรูปแบบที่เกิดขึ้นซ้ำๆ เพื่อจุดประสงค์บางอย่างค่ะ ทีนี้เราจะไปดูว่าไอ้เจ้าจุดประสงค์นี้มันคืออะไร

ตำนานคือสถานที่เกิดเหตุ ไม่ใช่สวนสวรรค์ที่เทพหญิงชายนั่งจิบวายกัน

ก่อนจะไปดูเนื้อเรื่องในตำนานว่าเกิดอะไรขึ้นกับผู้หญิงบ้าง เราต้องเปลี่ยนความคิดใหม่ อย่าคิดว่าตำนานคือเรื่องเล่าในอุดมคติหรือนิทานสอนใจ แต่มองว่ามันคือที่เกิดเหตุ(อาชญากรรมเละแหละ)ที่ผ่านการปั้นเสริมเติมแต่งมาแล้ว เหมือนตอนเราเดินเข้าไปในพิพิธภัณฑ์ที่เก็บซากโบราณนั่นแหละค่ะ เราจะไม่ได้ไปดูแค่ความสวยงามของหิน โอ้ว ชิ้นนี้เริ่ดมาก อยากได้ไปประดับหัวเตียงจัง แต่เราจะมาถามกันต่อว่า ไอ้ของชิ้นนี้เนี่ยใครเป็นคนสร้าง? แล้วใครเป็นคนทุบ? มันบิ่นได้ยังไง? มันสมบูรณ์มาถึงตอนนี้ได้ยังไง? แล้วคนที่เหลือรอดมาเขียนประวัติศาสตร์ของของชิ้นนี้เขาเล่าต่อว่ายังไง?

มาเริ่มกันเลยค่ะ

ในยุคแรกเริ่มของมนุษยชาติ มนุษย์เราไม่ได้นับถือพระเจ้าผู้ชายแบบที่กลุ่มลุงๆ หนวดยาว เสื้อคลุมขาว นั่งบนสวรรค์หยิบกล้องส่องทางไกลมาเฝ้าดูมนุษย์กำลังปลูกแครอทนะคะ แต่มนุษย์ตอนนั้นกลับนับถือพระแม่หรือพลังของผู้หญิงที่เป็นตัวแทนของธรรมชาติ แม่พระองค์นี้ไม่ได้เป็นแค่คนดีที่คอยให้กำเนิด แต่เธอมีทั้งพลังสร้างชีวิตและพลังทำลายชีวิต (ความตาย) รวมอยู่ในองค์เดียวกัน

ซึ่งเจ้าสัญลักษณ์ของพลังชีวิตและความตายที่รวมเป็นหนึ่งเดียวนี่แหละค่ะคือหัวใจสำคัญ เพราะในความคิดแบบคติพ่อเป็นใหญ่ (Patriarchy) เราจะแยกความดีกับความชั่วออกจากกันอย่างชัดเจน พระเจ้าเป็นความดี มารเป็นความชั่ว แต่ในความคิดเก่าแก่ของพระแม่ไม่มีการแยกแบบนั้น เธอเป็นทั้งความโหดร้ายและอ่อนโยน (ซึ่งนั่นมันอันตรายเกินไปสำหรับระบบที่จะควบคุมในภายหลัง ให้นึกถึงธรรมชาติที่ทั้งทำให้พืชพันธุ์ของเรางอกงามมีกินได้ แต่ก็ส่งพายุคลื่นสึนามิมาทำลายบ้านเราได้นั่นแหละค่ะ นี่คือแนวคิดแบบเดิมที่ผู้หญิงถูกมองว่าเป็นศูนย์กลางของจักรวาลที่น่าเกรงขาม)

แล้วต่อมาเช้าวันนึง จู่ๆ ก็มีกลุ่มพวกนักรบ (หรือสังคมที่ให้ความสำคัญกับความเป็นชาย) บุกรุกรานเข้ามา กลุ่มนี้ไม่ได้เข้ามาใช้แค่ดาบหอกฆ่าฟันทุบตีนะ แต่ใช้การเล่าเรื่องและการตั้งชื่อเพื่อเปลี่ยนภาพของพระแม่จากผู้ให้กำเนิดให้กลายเป็นแม่มดตัวปัญหาแทน (บลูจำไม่ได้แล้วว่าอ่านเจอจากเล่มไหน แต่มันเป็นหนึ่งในข้อถกเถียงคลาสสิกของโบราณคดีและมานุษยวิทยานี่แหละ ที่ว่าแต่สมัยก่อนรูปแบบการดำเนินชีวิตมันจะมี 1.กลุ่มสังคมเกษตรที่ตั้งถิ่นฐาน (มีการบูชาเทพีแห่งความอุดมสมบูรณ์ เช่น พระแม่ โลก มดลูก การกำเนิด พืชผล) กับ 2. กลุ่มที่สังคมเลี้ยงสัตว์เร่ร่อนบนทุ่งหญ้า (โดยเฉพาะกลุ่มที่ใช้ม้าและรถศึก มีโครงสร้างแบบนักรบ ชายเป็นใหญ่ และบูชาเทพเจ้าบนท้องฟ้า ฟ้าร้อง สายฟ้า สงคราม) ซึ่งเมื่อกลุ่มหลังขยายอำนาจเข้ามาตามที่เกริ่นไป ก็เกิดการผสมปนเปหรือแทนที่ศาสนาเดิม จนทำให้เทพเจ้าชายกลายเป็นผู้ปกครองจักรวาล ขณะที่เทพีหลายองค์ถูกลดบทบาท หรือถูกทำให้เป็นภรรยาของเทพชาย)

ความชิบหายเริ่มจากตรงนี้แหละ

การเมืองตอนนั้นเลยไม่ได้เกิดขึ้นแค่ในรัฐสภา แต่มันเกิดขึ้นในภาษาด้วย เวลาที่เราพูดคำว่าคำสาปหรือบาป มันเป็นการติดป้ายให้พลังของผู้หญิงเป็นสิ่งที่ต้องกำจัด เช่น

• Medusa เดิมในบางการตีความอาจเกี่ยวข้องกับเทพีและอำนาจในการปกป้อง แต่ในเรื่องเล่าที่แพร่หลายกลับกลายเป็นปีศาจที่ต้องถูกสังหาร

• Pandora ถูกทำให้เป็นต้นเหตุของความทุกข์ทั้งปวง คล้ายกับการวางกรอบว่าผู้หญิงคือผู้เปิดประตูแห่งหายนะ

• ส่วน แม่มดในยุโรปยุคหลัง ความรู้เรื่องสมุนไพร การทำคลอด หรือพิธีกรรมพื้นบ้าน ถูกตีความใหม่ว่าเป็นเวทมนตร์ของปีศาจ

เห็นไหมคะ ว่าภาษาเหล่านี้ถูกใช้เพื่อทำให้พลังบางประเภทของผู้หญิง เช่น อำนาจทางเพศ ความสามารถในการให้กำเนิด ความรู้ด้านการรักษา หรือความเป็นอิสระ กลายเป็นสิ่งที่น่ากลัวและต้องควบคุม

ดังนั้น ทุกครั้งที่เราอ่านหรือฟังเรื่องราวในตำนานที่เกี่ยวกับผู้หญิงโดนสาป (อีกแล้ว) ให้รู้ไว้ว่านั่นคือร่องรอยของการฆาตกรรมทางสัญลักษณ์ หลักฐานที่ผู้ชนะจงใจไม่ลบออก แต่เลือกทิ้งไว้เพื่อยืนยันชัยชนะของตัวเอง เหมือนเป็นการประกาศศักดาให้ทุกคนเห็นว่า นี่แหละผลของคนที่ขัดขืนเรา ค่ะ

• อ่านถึงตรงนี้ อาจมีคนแย้งว่า …เออ ในอดีตมันก็โหดร้ายกันทุกฝ่ายแหละ ไม่ใช่แค่ผู้หญิงโดน ผู้ชายก็โดนสาปเหมือนกันนะ ในหลายศาสนา ผู้ชายก็เป็นผู้ถูกเรียกว่าเป็นคนบาปนะ

ใช่ค่ะ แต่ประเด็นของบลูไม่ใช่การนับจำนวนผู้ถูกสาป แต่มันคือฟังก์ชันของคำสาปนั้น ในเมื่อผู้ชายที่ถูกสาปมักเป็นคำสาปเพื่อชูฮีโร่ (Hero's Journey) แบบที่ได้ชัยชนะในตอนจบ เช่น การท้าทายเทพเจ้า การดื้อ หรือทำภารกิจที่ยิ่งใหญ่ โลกจำในฐานะผู้แข็งแกร่ง ผู้กล้าที่เผชิญหน้ากับโชคชะตา ที่เน้นย้ำศักดิ์ศรีและความยิ่งใหญ่ของเพศชายว่าแม้แต่เทพเจ้าก็ยังต้องลงมาสยบ …ขณะที่ของผู้หญิงเกิดจากการมีเจตจำนงเสรี อยากรู้ อยากเห็น ปฏิเสธชาย หรือกระทั่งเป็นเหยื่อของการถูกล่วงละเมิด ปลายทางของผู้หญิงกลับถูกสาป, ถูกทำลาย, กลายเป็นอสุรกาย, หรือตายเพื่อสั่งสอนให้ผู้หญิงรุ่นหลังจงสยบยอมและอยู่นอกพื้นที่อำนาจ ใช้เพื่อสร้างความชอบธรรมให้กับการกดขี่ระบบโครงสร้างทั้งหมด ยิ่งสร้างความชอบธรรมให้ระบบกดทับว่าผู้หญิงปกครองตัวเองไม่ได้ และนำมาซึ่งหายนะ มันจึงต่างกันค่ะ

• ..และบางคนที่อ่านมาเยอะจะรู้สึกว่า เอ จริงๆ ตำนานของชาวกรีกมันมีหลายเวอร์ชั่นนะ บางเวอร์ชั่นก็ไม่ได้กดขี่ผู้หญิงขนาดนั้นหนิ?

ใช่ค่ะ และนั่นยิ่งตอกย้ำประเด็นของบลูเลย เพราะการมีหลายเวอร์ชั่นก็คือการต่อสู้ทางการเมืองนั่นแหละว่าใครจะได้เป็นผู้เล่าเรื่องหลัก แต่ก็นะ กลับมาปัจจุบัน เราคิดว่าเวอร์ชั่นที่เราจำได้จนถึงทุกวันนี้มันเป็นเวอร์ชั่นไหนล่ะ? ไม่ใช่เวอร์ชั่นที่หลายคนตั้งคำถามกันหรอกหรอว่าทำไมเทพเจ้าบางองค์ทำตัวอัปปรีย์จัง :)

แพนโดร่า ของขวัญที่ถูกแปลให้เป็นคำสาป

ก่อนที่เราจะตัดสินแพนโดร่าว่าซนหรือโง่ เราต้องเข้าใจก่อนว่าเรื่องนี้ถูกแต่งขึ้นมาเพื่อ ทดสอบเซลสมองของผู้ฟังค่ะ 55555 มันคือการสร้างสถานการณ์จำลองว่า ถ้าเกิดผู้หญิงมีอำนาจในการเลือกจะเกิดอะไรขึ้น? แล้วคำตอบที่เฮสิโอด (กวีนักเล่าเรื่องชายในยุคนั้น) อยากได้ดันคือ….เกิดหายนะ

เราทุกคนรู้จักเรื่องนี้ดีใช่ไหมคะ? แพนโดร่า ผู้หญิงคนแรกที่ถูกสร้างขึ้นมา เธอได้รับกล่องวิเศษ (หรือไห) พร้อมคำสั่งห้ามเปิด แต่เพราะความอยากรู้ เธอจึงเปิดออกมา แล้วความชั่วร้ายทั้งหลายก็หนีออกมาหมด เหลือไว้แค่ความหวังก้นกล่อง

บลูคิดว่านี่คือการสร้างแพะรับบาปที่แยบยลแนบเนียนที่สุดในประวัติศาสตร์มนุษย์ มันคือการยิงปืนนัดเดียวได้นกสองตัว โดยเฉพาะกับสังคมที่ต้องการรักษาระเบียบ (แบบผู้ชายเป็นใหญ่) เรื่องนี้ทำให้การที่ผู้หญิงคนนึงที่ต้องการเรียนรู้ อยากเปิด อยากเห็น หรือมีเจตจำนงเสรี (Free Will) ของตัวเอง ถูกตีตราทันทีว่าเป็นความโง่หรือความดื้อรั้นที่นำไปสู่หายนะ เพื่อสอนให้ผู้หญิงในยุคนั้นเชื่อฟัง และอยู่ภายใต้การควบคุม

และเรื่องนี้ยังสามารถนำมาใช้อธิบายได้ในตอนนั้นด้วยว่าทำไมโลกมันเลวร้ายจัง เต็มไปด้วยโรคระบาด มีแต่ความทุกข์ ความอดอยาก สงคราม และความตาย (ซึ่งจริงๆ เป็นผลมาจากธรรมชาติและการบริหารอำนาจที่ห่วยแตกของชนชั้นนำ) และคนไม่ว่าจะยุคสมัยไหนจำเป็นต้องมีตัวร้ายไว้โทษ หรือเพื่อฟอกขาวให้ผู้มีอำนาจ ไม่ให้โครงสร้างอำนาจต้องรับผิดชอบ เขาเลยกลับชี้หน้าไปที่เจตจำนงเสรีของผู้หญิงแล้วบอกว่า เพราะมึงนั่นแหละ!

ต้องบอกว่าสิ่งที่ปิตาธิปไตยหวาดกลัวที่สุด คือกลัวผู้หญิงที่มีเจตจำนงเสรี และมีความอยากรู้อยากเห็น (เพราะความอยากรู้คือจุดเริ่มต้นของการตั้งคำถามต่อระเบียบเดิม) การตีกรอบให้ความอยากเรียนรู้เท่ากับจุดเริ่มต้นของหายนะ จึงเป็นการสร้างตราบาปเพื่อฝึกให้ผู้หญิงสั่งให้ตัวเองเงียบเสียงต่อความอยากรู้อยากเห็นของตัวเองลง (เพื่อทำลายภัยคุกคามทางปัญญา) …เราเห็นไหมคะว่าบางศาสนาห้ามผู้หญิงอ่านออกเขียนได้ ไม่ให้ผู้หญิงเรียนหนังสือด้วยซ้ำ ไม่ใช่เพราะเขามองว่าผู้หญิงไร้ความสามารถ แต่เพราะกลัวสติปัญญาของผู้หญิง ต่างหาก

ขอเม้าคั่นหน่อย ในวัฒนธรรมกรีกโบราณ ไห Pithos ไม่ได้ใช้แค่เก็บเมล็ดพันธุ์นะ แต่ยังใช้เป็นโถใส่อัฐิสุสาน และใช้เป็นมดลูกจำลองด้วยค่ะ ในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ การที่กวีชายนั่นยัดความชั่วร้ายเลวทรามของโลกลงไปในไหที่เป็นภาพแทนของผู้หญิง จึงเป็นการบิดเบือนสัญลักษณ์ของมดลูก (การให้ชีวิตและปัญญา) ให้กลายเป็นสัญลักษณ์ของความพินาศและความตายอย่างสมบูรณ์แบบ

พฤติกรรมยิงปืนนัดเดียวได้นกสองตัวแบบนี้ที่จริงมันไม่ได้เกิดขึ้นแค่กับแพนโดร่า แต่เราจะเห็นเมดูซ่าที่ถูกข่มขืนในวิหารแล้วกลับถูกลงโทษให้กลายเป็นอสุรกาย หรือคัสแซนดรา (Cassandra) ที่ปฏิเสธเทพเจ้าแล้วถูกสาปให้พูดความจริงแต่ไม่มีใครเชื่อ ทุกตัวละครหญิงที่มีอำนาจ มีความคิด หรือมีความตั้งใจของตัวเอง จะต้องถูกเขียนบทให้กลายเป็นอสุรกาย เป็นคนบ้า หรือเป็นต้นเหตุของความทุกข์เสมอค่ะ

ถ้าตัดภาพมาปัจจุบัน ลองสมมติว่าเราเป็นผู้จัดการบริษัท แล้วบริษัทเจ๊ง เราต้องหาใครสักคนมารับผิดชอบต่อหน้าพนักงานใช่ไหมคะ? ถ้าเราโทษระบบเศรษฐกิจมันดูซับซ้อนเกินไป ดูเราเป็นคนอ้างนู่นอ้างนี่ แต่ถ้าเราบอกว่าน้องฝึกงานใหม่นั่นแหละที่พึ่งเข้าทำงานเขาเป็นคนที่ลบไฟล์สำคัญทิ้ง คนทั้งบริษัทจะจำเรื่องนี้ไปตลอดกาลเพราะจับต้องได้ และเห็นเป็นชิ้นเป็นอันอยู่ทนโท่ และจดจ่ออยู่ที่ความผิดของน้องใหม่ แถมจะไม่ถามด้วยว่าเพราะระบบเซฟเวอร์ของบริษัทมันห่วยแตกมาตั้งแต่แรกแล้วหรือเปล่า 5555

…แพนโดร่าก็คือน้องใหม่ที่ถูกกล่าวหาว่าทำโลกพังนั่นแหละค่ะ เพื่อให้ทุกคนลืมถามว่าแล้ว อ้าว แล้วอีตัวไหนมันเป็นคนสร้างกล่องบัดซบนี้ขึ้นมาแต่แรก?

เกร็ดเล็กเกร็ดน้อย ชื่อ แพน-โด-ร่า (Pan-Dora) ในภาษากรีกโบราณมันไม่ได้แปลว่าคนขี้สงสัย แต่แปลว่าผู้ให้ทั้งหมด หรือผู้ที่มีทุกสิ่ง (Pan = ทั้งหมด, Dora = ของขวัญ) ซึ่งแต่เดิมมันคือชื่อเล่นของพระแม่ธรณีที่คอยประทานพืชผลแก่ชีวิตมนุษย์ แต่เฮสิโอดกวีชายนั่นแหละกลับดัดแปลงรากศัพท์คำว่า Dora ในบริบทใหม่ โดยตีความว่าเธอคือคนที่ได้รับของขวัญ (พิษร้าย) มาจากเหล่าเทพเจ้าทุกคนเพื่อนำมามอบเป็นกับดักให้แก่มนุษย์ การสร้างแพนโดร่าให้ภายนอกดูงดงาม ตกแต่งด้วยอาภรณ์และเครื่องประดับตระการตา แต่ภายในกลับบรรจุจิตวิญญาณแห่งการหลอกลวง (ตามคำสั่งของซุสที่ให้เฮอร์เมสใส่เข้าไป) คือการสร้างวาทกรรมตีกรอบว่าความงามและสติปัญญาของเพศหญิงคือสิ่งที่ไว้ใจไม่ได้และนำไปสู่ความพินาศ นี่คือร่องรอยประวัติศาสตร์ของการเปลี่ยนผ่านจากสังคมที่เคารพพลังแห่งธรรมชาติ/เพศหญิง (Matriarchal elements) ไปสู่ปิตาธิปไตยแบบเข้มข้น (Patriarchy) ในยุคกรีกโบราณ การจะกลืนความเชื่อเดิมได้แนบเนียนที่สุดค่ะ

เราเห็นอะไรซ่อนอยู่ไหม

ใช่ค่ะ มันคือการแย่งชิงตำแหน่ง เหมือนมีอาจารย์ใหญ่คนเดิม (พระแม่ธรณี) ที่นักเรียนรัก แต่พออาจารย์ใหญ่คนใหม่ (ผู้ชาย) มา เขาไม่สามารถไล่อาจารย์ใหญ่คนเก่าออกได้ตรงๆ เพราะนักเรียนจะต่อต้าน เขาจึงต้องเปลี่ยนชื่ออาจารย์ใหญ่คนเก่าให้กลายเป็นอาจารย์ xxx ใส่สีตีไข่ไปเลย เพื่อให้เด็กๆ (มนุษย์) รู้สึกขยาด ไม่อยากไปเรียนด้วย แล้วหันไปศรัทธาอาจารย์ใหญ่คนใหม่แทน

ซึ่งการบิดเบือนสัญลักษณ์นี้ไม่ได้หยุดอยู่แค่ในยุคกรีกโบราณ แต่มันถูกรีเมกและอัปเกรดต่อในยุคเรอเนสซองส์เพื่อรองรับโครงสร้างอำนาจของคริสตจักรด้วย

สิ่งนี้เกิดขึ้นในศตวรรษที่ 16 แต่เมื่อ Erasmus แปลตำนานนี้เป็นภาษาละติน เขาใช้คำว่า Pyxis (กล่อง/หีบ) แทนคำว่า ไห (Pithos) เพื่อให้สอดคล้องกับเรื่องอีฟในคัมภีร์ไบเบิล ซึ่งนอกจากจะเป็นการแปลผิดเพราะความคล้ายของคำแล้ว มันยังบรรลุวัตถุประสงค์ทางอุดมการณ์อย่างแนบเนียน เพราะเจ้าไหเมื่อกลายเป็นกล่องแล้ว มันได้ตัดขาดความเชื่อมโยงกับมดลูก ธรรมชาติ และความอุดมสมบูรณ์ไปโดยสิ้นเชิง แล้วไปสร้างความสอดคล้องกับเรื่องผลไม้ข้อห้ามของอีฟ (หรือเอวาหรือ Eve ตามแต่จะเรียก) แทน

กล่อง Pyxis ทำให้วัตถุนั้นกลายเป็นของขวัญ/สิ่งของพกพาที่เปิดง่าย จับต้องง่าย เหมือนการยื่นผลไม้ให้กัน ทำให้แพนโดร่ากลายเป็นภาพสะท้อนของ Eve ที่หยิบผลไม้แห่งความรู้ในสวนเอเดนอย่างสมบูรณ์แบบ การเปิดกล่องจึงเน้นย้ำเรื่องกิเลสและความอยากรู้อยากเห็นส่วนบุคคลของผู้หญิงให้กลายเป็นตราบาปเดี่ยวๆ ได้ชัดเจนยิ่งขึ้นค่ะ

การสมคิดร่วมกันข้ามศตวรรษ

จะเห็นว่าเฮสิโอดเป็นคนเริ่มด้วยการยัดความชั่วลงไปในไห Pithos ของพระแม่ธรณี ส่วน Erasmus ในอีกสองพันปีต่อมา คือคนที่ช่วยสลักชื่อของขวัญมรณะลงบนกล่อง Pyxis เพื่อให้เข้ากับวาทกรรมคริสตศาสนายุคกลาง

มันคือการทำงานร่วมกันของ กวีชาย + นักแปลชาย + โครงสร้างอำนาจชายเป็นใหญ่ ที่ค่อยๆ กลืนและทำลายสัญลักษณ์เดิมของเพศหญิง จนจากผู้ให้ชีวิตกลายเป็นยัยตัวร้าย ยัยแม่มด ยัยโง่ ยัยคนที่โดนสาป ยัยคนที่โดนคิล ยัยคนที่โดนขับไล่ อย่างที่เราเคยได้ยิน เคยได้อ่าน หรือเคยได้ดูผ่านหนังกันค่ะ

การเชื่อมโยงความกระหายใคร่รู้ของผู้หญิงเข้ากับบาปกำเนิดนี้ เราจะเห็นว่า ไม่ว่าจะเป็นตำนานกรีกโบราณผ่านแพนโดร่า หรือคัมภีร์ศาสนาผ่านอีฟ Objective เดียวกันที่ถูกออกแบบมาอย่างประณีตคือการผลิตซ้ำความกลัวเพื่อให้ผู้หญิงสยบยอมต่อระเบียบสังคม + จำกัดบทบาทผู้หญิงให้อยู่แต่ในบ้าน คนที่ได้ประโยชน์เต็มๆ ในตอนนั้นคือสถาบันศาสนาและนักปรัชญาชายที่ได้ผูกขาดสิทธิ์ในการเรียนรู้และตีความความจริง โดยเขาได้อ้างว่าหากปล่อยให้ผู้หญิงแสวงหาความรู้ โลกจะพินาศอีกครั้ง (เห็นได้ในหลายศาสนา วัฒนธรรมทั่วทวีป) ส่วนในระบบระเบียบครัวเรือน เขาก็ได้ตีกรอบให้ผู้หญิงอยู่ในพื้นที่ส่วนตัว ตัดขาดจากพื้นที่สาธารณะ และการเมือง โดยอ้างว่าเป็นการปกป้องโลกจากความขี้สงสัย ผู้หญิงได้ถูกขังในนามของความรักและความปลอดภัยให้อยู่แต่ในบ้าน มักถูกห่อหุ้มด้วยวาทกรรมเรื่องการปกป้อง เพราะผู้หญิงนั้นอ่อนแอ และผู้หญิงอ่อนแอย่อมล่อแหลมต่อการถูกปิศาจ/ความชั่วร้ายล่อลวง (เช่นเดียวกับที่แพนโดร่าและเอวาหรืออีฟโดน) เป็นต้น

เมดูซ่า ความงามปะทะกับความอำมหิตของอำนาจ

ภาพของเมดูซ่าที่เราเห็นกันทุกวันนี้ (เป็นสัตว์ประหลาดผมงู + มีพลังจากสายตาที่ทำให้คนกลายเป็นหินเพียงแค่สบ) ทำไมต้องเป็นแบบนั้น เฉลย มันคือภาพฉายของความกลัวของผู้ชายค่ะ มันเป็นสัญลักษณ์แห่งความอันตรายที่ผู้ชายในยุคนั้นปั้นขึ้น และในเวลาเดียวกันมันได้สะท้อนว่านี่แหละหน้าตาของผู้หญิงที่มีพลัง

ลองนึกถึงเวลาเราดูหนัง/โดนคนอื่นเล่าให้ฟังจนจำได้ว่าเมดูซ่าเป็นปีศาจร้ายสิคะ จริงๆ แล้วถ้าอ่านเวอร์ชั่นของกวีชื่อโอวิด (ซึ่งเป็นนักเล่าเรื่องที่ค่อนข้างจะเข้าข้างเหยื่อ) จะรู้ว่าเรื่องมันเริ่มต้นจากเมดูซ่าเป็นสาวสวยมากคนหนึ่ง แล้วเจ้าเทพทะเลโพไซดอนก็มาข่มขืนเธอในวิหารของเทพีอาธีน่า หลายคนที่รู้จักตำนานนี้จำไม่ได้ด้วยซ้ำว่าพระเอกของเรื่องนี้คือโพไซดอน เราจำแต่ฉากเมดูซ่ากับอาธีน่า แต่ไม่เคยถามว่าแล้วไอ้โพไซดอนน่ะมันหายหัวไปไหนของมันวะ? ทำไมมันไม่โดนสาป? นี่คือการหันเหความสนใจอย่างมีชั้นเชิง เพราะสังคมไม่ชอบจับผิดคนมีอำนาจ แต่ชอบจับผิดคนที่อ่อนแอกว่า

คนส่วนใหญ่มักเข้าใจว่าเมดูซ่าถูกสาปเพราะความหยิ่งหรือการท้าทายเทพเจ้า (คิดว่าเพราะเธออวดสวย) แต่นั่นคือการบิดเบือน ความผิดของเมดูซ่าคือการถูกกระทำชำเราในสถานที่ต้องห้าม แล้วกลับกลายเป็นว่าเธอต้องรับผิดชอบ เพราะสถานที่นั้นมันศักดิ์สิทธิ์มากกว่าตัวเธอ

ซึ่งแทนที่อาธีน่าที่เป็นถึงเทพีผู้หญิง พอเกิดเรื่องนี้ขึ้น เธอกลับไม่ลงโทษโพไซดอน เจ้าผู้ชายที่ข่มขืนเมดูซ่าในวิหารของตัวเอง เธอกลับสาปเมดูซ่า นั่นเพราะโพไซดอนมีอำนาจเหนือกว่าเธอในเชิงโครงสร้างเทพเจ้า

บลูมองว่าอาธีน่าในจุดนี้คือตัวแทนของ Internalized Misogyny (การเกลียดผู้หญิงที่ถูกฝังหัว) เธอเลือกปกป้องระบบชายเป็นใหญ่โดยการทำลายผู้หญิงด้วยกัน ซึ่งการเมืองเรื่องเพศมันเลยไม่ได้อยู่แค่ระหว่างชายกับหญิง แต่มันอยู่ในตัวผู้หญิงด้วย ถ้าผู้หญิงที่อยู่ในระบบอำนาจต้องเลือกระหว่างปกป้องผู้หญิงด้วยกันกับปกป้องโครงสร้างที่ให้อำนาจตัวเอง ผู้หญิงที่อยู่ในตำแหน่งมักเลือกอย่างหลัง เพราะการปกป้องผู้หญิงด้วยกันอาจทำให้เธอเสียตำแหน่งไป

ตือบลูไม่ได้จะด่าอาธีน่าว่าอีนรกแตกนี่ แต่อยากให้เราเห็นว่าอำนาจมันเลวร้ายขนาดไหน แม้แต่ในวิหารของเทพีผู้รอบรู้ (อาธีน่าคือเทพีแห่งปัญญา) ความอยุติธรรมก็ยังเกิดขึ้นได้ เพราะปัญญาในระบบชายเป็นใหญ่มันก็จะถูกใช้เพื่อปกป้องระบบนั้นเองค่ะ

• อ่านถึงตรงนี้ บางคนอาจโต้แย้งว่า จริงๆ คำสาปของเมดูซ่ามันก็ดูดีนะ มันคือพลังในการป้องกันตัวเพื่อไม่ให้ชายใดกล้าเข้ามาทำร้ายเธอได้อีกไง

ขอหายใจเข้าลึกๆ …คือบลูคิดว่าตรรกะนี้เป็นการมองที่โง่บัดซบเกินไป เพราะสุดท้ายเธอก็ต้องอยู่อย่างโดดเดี่ยว (เพราะทุกคนที่เจอเธอต้องตาย) มันคือการขับไล่เธอออกจากสังคม ซึ่งมันเป็นการลงโทษที่โหดร้ายยิ่งกว่าความตายด้วยซ้ำ (เพราะมนุษย์เราเป็นสัตว์สังคม) หนำซ้ำยังถูกเพอร์ซีอุสตัดหัวเพื่อติดบนโล่อีก

จุดจบของเมดูซ่าก็คือการถูกทำให้กลายเป็นสิ่งของ หัวของเธอไม่ใช่ศพที่ควรได้รับการเคารพ แต่มันถูกเอาไปใช้ประโยชน์เป็นอาวุธให้กับเพอร์ซีอุส มันเหมือนการเอาหนังสิงโตที่เราฆ่ามาเป็นพรมปูพื้น เพื่อแสดงว่าเราเก่งกว่าเจ้าสิงโตตัวนี้ ถ้าสิงโตมันเก่งจริงหนังของมันไม่มาแผ่บนพื้นบ้านกูหรอก นั่นหมายความว่าเมดูซ่าถูกย้ำอีกครั้งว่าเธอมีค่าแค่ตอนที่ตายแล้วและถูกใช้เป็นเครื่องมือของผู้ชาย

ถ้าอ่านมาถึงตรงนี้จะเห็นว่าเมดูซ่าถูกข่มขืน ถูกสาป ถูกไล่ให้ไปอยู่เกาะร้าง ถูกตามล่า ถูกตัดหัว แล้วก็ถูกเอาไปประดับโล่ของคนอื่น เธอไม่มีวันได้พักเลยแม้แต่ตอนตาย ครั้งหน้าเวลาเราเห็นรูปเมดูซ่าตามงานศิลปะ ลองมองในสายตาที่ว่านี่คือหลุมศพของหญิงสาวคนหนึ่งที่ไม่มีใครบอกชื่อเธอได้เลย และถ้าเราเป็นใครสักคนที่เคยโดนทำร้ายแล้วถูกสังคมตราหน้าว่าเป็นตัวปัญหาให้เราจำไว้ว่า... เราอาจไม่ได้เป็นเมดูซ่าไปซะทีเดียว เราแค่ถูกบังคับให้ใส่หน้ากากของเธอ โดยคนที่อยากเอาเราไปติดบนโล่เท่านั้นเอง

เฮร่า ข้อสอบของคนเป็นเมีย

มาถึงคุณนายเฮร่า (Hera) เทพีแห่งการสมรสแล้ว ผู้ซึ่งถูกสังคมจารึกไว้ในฐานะเมียขี้หึงตัวแม่ที่จองล้างจองผลาญเมียน้อยของซุสแห่งเขาโอลิมปัส ซึ่งแต่เดิมทีเธอคือมหาเทพีที่ยิ่งใหญ่เลยนะ ก่อนจะถูกลดระดับลงมาเป็นเพียงแค่เมีย

และก่อนที่เราจะไปตัดสินเฮร่าในฐานะเมียขี้หึงที่คอยไล่ฆ่าลูกเมียน้อยของผัว แถมยังแค้นผู้หญิงคนนั้นคนนู้นเรื่อยไป เราต้องเข้าใจก่อนว่าโอลิมปัสคือคฤหาสที่ไม่มีประตูหนีไฟค่ะ

ลองนึกถึงคฤหาสน์หลังใหญ่ที่ผู้หญิงคนหนึ่งถูกบังคับให้เป็นคุณนาย แต่ผัว…โอเค …แต่สามีของเธอคือผู้มีอำนาจสูงสุดที่สามารถทำอะไรก็ได้ตามใจชอบ โดยที่ไม่มีกฎข้อไหนห้าม และที่สำคัญเธอไม่สามารถหย่าได้ เพราะสถานะของเธอถูกมอบมงให้เป็นสัญลักษณ์แห่งการแต่งงานไปเรียบร้อยแล้ว

เฮร่าถูกวางตัวให้เป็นตัวแทนของสถาบัน ไม่ใช่ตัวแทนของความเป็นมนุษย์ ถ้าสถาบันพัง (การแต่งงานสิ้นสุด) เธอก็จะไม่มีตัวตนอีกต่อไป นี่คือการกักขังที่ละเอียดอ่อนมาก ยิ่งพอเราอ่านลึกๆ กลับพบว่าเฮร่าแต่เดิมไม่ใช่ภรรยาตามที่บลูเกริ่นไปตอนนั้น แต่เป็นเทพีสูงสุดองค์หนึ่งที่มีอำนาจและความยิ่งใหญ่ในตัวเอง (เดิมเฮร่าคือเจ้าของอำนาจแห่งการให้กำเนิดและความอุดมสมบูรณ์คล้ายพระแม่ธรณี) ก่อนที่ระบบชายเป็นใหญ่จะเข้ามาปลดเธอลงมาให้เหลือแค่สถานะคู่สมรสหรือเมีย

ให้นึกถึงนักกีฬาหญิงที่เก่งที่สุดในโลกคนหนึ่ง พอเธอแต่งงานกับนักกีฬาชายหรืออาชีพใดก็ตามที่ดังกว่า สื่อก็จะเริ่มเรียกเธอว่าภรรยาของนักกีฬาคนนั้น เศรษฐีคนนี้ และนำเสนอเรื่องราวของเธอผ่านสามีเท่านั้น ความสำเร็จที่เธอทำไว้ก่อนหน้านี้ก็จะถูกลืมสิ้น เช่นเดียวกับเฮร่า ความยิ่งใหญ่ของเธอในฐานะเทพีถูกลบออกไป เหลือไว้แค่ผู้หญิงที่ต้องทนอยู่กับสามีเจ้าชู้

จุดนึงที่คนเข้าใจผิดคือ คนส่วนใหญ่มักเข้าใจว่าเฮร่าเป็นหึงเพราะรักซุสมาก หรือเป็นผู้หญิงมีปม แต่นั่นคือการทำให้เรื่องใหญ่กลายเป็นเรื่องส่วนตัวค่ะ บลูอยากให้เราเห็นว่าเฮร่าไม่ได้หึงเพราะรัก แต่เธอโกรธ เพราะการกระทำของซุสเป็นการทำลายสถานะของเธอต่อหน้าสาธารณชน การนอกใจของซุสไม่ได้เป็นแค่เรื่องบนเตียง แต่มันคือการดูหมิ่นสถาบันที่เฮร่าเป็นผู้ดูแล

ความบ้าคลั่งและการจองเวรของเฮร่าถูกทำให้เป็น Pathologize (การทำให้เป็นโรค เช่น เมื่อผู้หญิงถูกกดขี่และตอบสนองด้วยความเดือดดาล สังคมจะไม่ถามว่าเธอเจออะไรมา แต่จะถามว่ามึงป่วยหรอ) ของการถูกกดขี่ค่ะ เมื่ออำนาจของเธอถูกริบและตัวตนถูกผูกติดอยู่กับการแต่งงานที่ไร้ความซื่อสัตย์ พลังงานของเธอจึงปะทุออกมาในรูปของความรุนแรง เหมือนหนูทดลองที่ถูกขังในกรงแล้วถูกปิ๊บไฟตลอดเวลา มันจะเริ่มกัดกรงและทำลายทุกอย่างที่ขวางหน้า

และการที่เฮร่าลงโทษเมียน้อยแทนที่จะลงโทษซุส มันไม่ใช่ความผิดพลาดทางตรรกะ แต่เป็นผลลัพธ์ของระบบ เพราะในระบบที่สามีมีอำนาจสูงสุด การต่อต้านสามีโดยตรงหมายถึงการทำลายทั้งระบบและตัวเธอเอง ดังนั้นวิธีเดียวที่จะระบายความแค้นได้คือการจัดการกับหลักฐาน (เมียน้อยและลูกนอกสมรส) ที่คอยย้ำว่าเธอไร้อำนาจ

คล้ายกับเคสผู้หญิงในสังคมสมัยก่อนที่สามีมีเมียน้อย เธอจะไม่สามารถฟ้องหย่าได้ (เพราะสังคมจะตราหน้าว่าเธอไร้ค่า ไปทำอะไรมาสามีไม่เอา เพราะ 1234 มั้งสามีเลยมีเมียน้อย บลาๆ) แต่เธอสามารถทำร้ายเมียน้อยคนนั้นได้ด้วยการนินทาหรือทำร้ายร่างกาย เพราะการลงโทษเมียน้อยไม่ใช่การท้าทายอำนาจของสามีโดยตรง แต่มันคือการระบายอารมณ์ในช่องทางที่สังคมยอมรับได้ …เฮร่าก็เหมือนผู้หญิงเหล่านั้น เธอไม่ได้บ้า เธอแค่เลือกทางรอดเพียงทางเดียวในคฤหาสที่ไม่มีประตูหนีไฟ

อ่านมาถึงตรงนี้สงสัยไหมว่าแล้วใครได้ประโยชน์จากการที่เฮร่าถูกพรรณนาว่าเป็นเมียบ้าๆ บอๆ?

ก็พวกที่อยากให้ผู้หญิงทุกคนเงียบไงคะ เพราะพอเราเห็นภาพเฮร่า เราจะรู้สึกว่าถ้าผู้หญิงเรียกร้องอะไรก็จะกลายเป็นเฮร่า แล้วเราจะได้ไม่กล้าเรียกร้อง นี่คือกลยุทธ์ที่เรียกว่าทำลายชื่อเสียงของผู้แจ้งเบาะแสค่ะ เหมือนเวลาในองค์กรมีผู้หญิงคนหนึ่งลุกขึ้นมาพูดเรื่องความไม่เท่าเทียม แล้วคนในองค์กรจะเริ่มนินทาว่าเธอกุเรื่องเรียกร้องความสนใจ เธอเป็นแค่คนอารมณ์ขึ้นๆลงๆ เธอมีปมเรื่องสามีไม่ทำการบ้าน บลาๆ โดยไม่สนใจเนื้อหาที่เธอพูดเลย

เฮร่าไม่ได้เป็นศัตรูของผู้หญิง เธอเป็นเหยื่อไม่ต่างจากหลายๆ เคสข้างบนที่บลูเล่ามา เฮร่าเป็นเหยื่อที่ถูกทำให้กลายเป็นปีศาจผีบ้า เพื่อข่มขู่ผู้หญิงคนอื่นๆ ในอนาคต ถ้าเฮร่าเงียบ เธอก็คือผู้หญิงที่ไร้อำนาจ ถ้าเฮร่าโวยวาย เธอก็คือเมียขี้หึงที่บ้า เฮร่าจะถูกวิจารณ์ไม่ว่าเธอจะทำอะไร เพราะระบบต้องการให้เฮร่าเป็นแพะอยู่แล้ว

ถ้าตัดกลับมาปัจจุบัน เราได้อะไรจากเรื่องนี้ บลูอยากให้มองงี้ คือเวลาเราเห็นใครถูกเรียกว่าเมียขี้หึง หรือนี่มันเมีย/แม่ที่คุมสามีเกินไป อย่าเพิ่งตัดสินเขาคนนั้นว่าประสาทแดก แต่ให้มองไปที่ระบบของความสัมพันธ์นั้นก่อนว่า มันมีช่องทางให้ผู้หญิงได้ต่อรองหรือได้มีทางเลือกอื่นไหม? และถ้าเราเป็นคนนึงที่กำลังเจอสถานการณ์แบบเฮร่า บลูขอบอกเลยค่ะว่า... เราไม่จำเป็นต้องเป็นคุณนายของบ้านนั้น ถ้ามันหมายถึงการถูกกักขัง เรามีสิทธิ์ที่จะเลือกออกมาสร้างบ้านของเราเองโดยมีตัวเองเป็นเจ้าของค่ะ

ตำนานคือห้องผ่าตัดที่มีแต่มีด แต่ดันไม่มีวิสัญญี

สังเกตไหมคะว่าในตำนานโอลิมปัสแทบไม่มีเรื่องราวของความสัมพันธ์ที่เท่าเทียมระหว่างเทพชายหญิงเลย เหมือนเรากำลังยืนมองสนามรบที่จบลงแล้ว ตอนนี้เราเดินเข้าไปในพื้นที่นั้น พื้นที่เก่าแก่ที่เคยเปื้อนเรื่องอุบาทๆ มากมาย แต่ตอนนี้ทุกอย่างถูกทำความสะอาดและตกแต่งให้สวยงาม แล้วมีไกด์นำเที่ยวบอกเราว่านี่คือสถานที่ศักดิ์สิทธิ์นะ

ถ้าเราอ่านมาถึงตรงนี้ก็คงรู้ดีว่านี่มันพื้นที่นี้มันถูกออกแบบมาเพื่อสับผู้หญิงทุกคนออกเป็นชิ้นๆ ทางสัญลักษณ์ เพื่อไม่ให้มีผู้หญิงคนไหนที่เป็นมนุษย์เต็มคน (Whole Person) ได้เลย ในตำนานกรีก เราไม่เห็นเทพผู้หญิงองค์ไหนที่มีอำนาจครบเครื่องแบบเทพผู้ชาย (ซุสมีทั้งอำนาจการเมือง การทหาร เรื่องเพศ และการลงโทษ) แต่เทพผู้หญิงจะถูกแบ่งเป็นชิ้นส่วน อาธีน่าได้แค่สมอง (ปัญญา) แต่ไม่มีเรื่องเซ็กส์ (เธอเป็นพรหมจารี) / อะโฟรไดตได้เรื่องเซ็กส์กับความสวยงาม แต่ไม่มีอำนาจทางการเมือง / เฮร่าได้แค่สถานะภรรยา แต่ไม่มีอำนาจในตัวเอง

บลูมองว่านี่คือการ Dismemberment (การแยกส่วนแบบตัดแขนตัดขา) ของผู้หญิง ไม่ให้ผู้หญิงคนไหนมีอำนาจที่สมบูรณ์ในตัวเองได้ ถูกห้ามไม่ให้ครบเครื่อง เพื่อที่ซุส (ผู้ชาย) จะได้เป็นคนเดียวที่มองเห็นภาพรวมและมีอำนาจเด็ดขาด

คนทั่วไปมักเข้าใจว่าอาธีน่าเป็นสตรีนิยม เพราะเธอเก่งและไม่ยุ่งเรื่องเพศ แต่นั่นคือการเข้าใจผิด อาธีน่าคือผู้หญิงที่ถูกตัดตอนทางเพศทั้งทางกายและสัญลักษณ์ เพื่อให้เธอเป็นผู้หญิงที่ปลอดภัยสำหรับระบบชายเป็นใหญ่ เธอเกิดจากหัวของซุส (ไม่มีมดลูก ไม่มีแม่) เธอเป็นผู้หญิงที่ถูกตัดขาดจากความเป็นผู้หญิงเดิม เธอสนับสนุนการตัดสินโทษออเรสเตส (คดีที่แม่ฆ่าพ่อ) โดยให้เหตุผลว่าพ่อสำคัญกว่าแม่ = เธอกลายเป็นปากเสียงของระบบไปแล้ว

ในมุมมองของบลู คำสาปที่ผู้หญิงโดนในตำนาน หลายครั้งคือบทลงโทษของการมีตัวตน (Subjectivity หรือการเป็นประธานของชีวิตตัวเอง แปลหยาบก็คือ กูแค่เป็นตัวของตัวเอง) ค่ะ ใครก็ตามที่พยายามจะมีอิสระทางความคิด (อารัคเน่), มีอำนาจเหนือความตาย (เมเดีย), หรือแม้แต่มีความสวยงามเกินหน้าเกินตา (ไซคี) จะต้องถูกจัดการให้กลายเป็นสัตว์ประหลาด เป็นสัตว์ หรือเป็นวัตถุ

บลูไม่ได้เขียนเรื่องพวกนี้เพื่อให้เราเศร้าหรือเกลียดผู้ชาย แต่บลูต้องการให้เราเห็นในระดับที่เชื่อมโยงหลายศาสตร์ว่าภาษาที่เราใช้พูดถึงผู้หญิงในทุกวันนี้ (แม้แต่ภาษาไทย) มันยังมีพิษของตำนานเหล่านี้อยู่

1. มองในมุมภาษาศาสตร์ คำว่า อีตัว แม่มด กาหรี่ ล้วนมีรากศัพท์ที่เชื่อมโยงกับผู้หญิงที่กล้าแสดงออก

2. มุมประวัติศาสตร์ การเผาหมดแพในยุคกลางคือการสืบทอดตรรกะเดียวกับการสาปเมดูซ่า

3. มุมจิตวิทยาสังคม เรายังคงมีคำว่าเมียขี้หึงใช้เรียกผู้หญิงที่เรียกร้องความซื่อสัตย์ โดยไม่เคยมีคำว่าสามีขี้หึงในเชิงดูถูกเท่ากัน

4. มุมมองทางกฎหมายและตุลาการ ในคดีข่มขืนเหยื่อมักถูกถามว่า เธอใส่ชุดอะไร? ทำไมเธอไปไหนมาไหนคนเดียว? เธอมีประวัติคบใครมาบ้าง? ทำไมเธอไม่ต่อสู้? ทำไมไม่กรี๊ด?

5. มุมมองทางสื่อและโซเชียลมีเดีย ผู้หญิงที่ถูกแคนเซิล ถูกแบนมักจะโดนหนักกว่าและนานกว่าผู้ชายในความผิดเดียวกัน

ยกตัวอย่างให้เห็นร่องรอยในภาษาไทย
เราเคยสังเกตไหมคะว่าเวลาเราพูดถึงผู้หญิงที่เก่งและกล้าแสดงออก เรามักจะมีคำว่า ผู้หญิงเก่งได้แต่อย่าเก่งเกินหน้าผู้ชาย (????????) นี่คือร่องรอยของอาธีน่าที่ถูกตัดตอนทางเพศ และอะโฟรไดที่ถูกจำกัดแค่เรื่องเซ็กส์ ยังคงอยู่ในลมหายใจของเราทุกวัน

• ผู้หญิงที่เก่งงานแต่ไม่แต่งงาน ถูกมองว่าไม่มีความสุข

• ผู้หญิงที่น่ารักแต่ไม่เก่ง ถูกมองว่าสวยใสไร้สมอง

• ผู้หญิงที่เก่งและสวย ถูกมองว่าน่ากลัวมารยาเยอะ

จะเห็นว่าไม่มีผู้หญิงคนไหนชนะในเกมนี้ได้ เพราะเกมมันถูกออกแบบมาให้ชนะไม่ได้ตั้งแต่ต้น ดังนั้นเราอย่าไปเชื่อคำว่าผู้หญิงต้องเลือกทางใดทางหนึ่งนะคะ คือเป็นส้นตีนอะไรจะเลือกทุกทางไม่ได้ถ้าฉันเก่งล่ะ จริงไหม

บลูขอให้เพื่อนๆ ตั้งคำถามกับทุกครั้งที่มีคนพยายามจัดหมวดหมู่เรา (ว่าเราเป็นแบบไหน) เพราะการจัดหมวดหมู่นั่นแหละคือสิ่งที่กำลังจะแยกเราออกจากความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ เราคือคนเดียวที่จะบอกได้ว่าเราควรมีอะไรบ้างในชีวิตนี้ ไม่ใช่ซุส ไม่ใช่เฮสิโอด และไม่ใช่ใครอื่นค่ะ

บลูไม่ได้อ่านทั้งเล่มนะ แต่เจอบทนึงที่น่าสนใจมาก ว่าด้วย From Myth to Dataism (จากตำนานสู่ลัทธิข้อมูล พอมีคำว่าตำนานปุ้ปหูผึ่งทันที 5555) ในบทที่ 9 บทนี้พออ่านแล้วรู้สึกเหมือนตัวเองกำลังเดินเข้าไปในพรมแดนแห่งการสูญสิ้นอธิปไตย (อำนาจสูงสุดของมนุษย์ในการตัดสินใจตัวเอง) ของมนุษย์ เหมือนเรากำลังอยู่ในจุดอันตรายของการเปลี่ยนแปลงทางอัตถิภาวะที่กำลังจะสูญเสียอะไรบางอย่างที่สำคัญที่สุดไป

ลองนึกว่าเดี๋ยวนี้ความรู้ของเรามันถูกทำให้กลายเป็นสินค้า มีราคา แลกเปลี่ยนเป็นเงินได้ เช่น คอร์สออนไลน์, ข้อมูลส่วนตัวที่ถูกขาย, งานวิจัยที่ต้องมีผลกระทบทางเศรษฐกิจ (แต่ก่อนความรู้ไม่ได้ถูกใช้รูปแบบนี้ซะทีเดียว) และมันถูกทำให้เป็นชุดเครื่องจักร ความรู้ถูกทำให้เป็นกระบวนการอัตโนมัติ ไม่ต้องใช้จินตนาการ แค่ป้อนข้อมูลบางชุดเข้าไปเข้าไปแล้วนอนรอผลลัพธ์ (ซึ่งบลูไม่ได้หมายความว่าความรู้กลายเป็นเครื่องจักรนะ แต่บอกว่าถูกทำให้กลายเป็น เพราะมันมีใครบางคนหรือบางระบบเป็นผู้กระทำ)

บลูมองว่าสิ่งที่ฮันกำลังทำ คือการยืนท้าวเอวแล้วชี้ให้เห็นว่าพวกแกๆๆ และแก ไม่ได้เก่งหรือฉลาดขึ้นในยุค Big Data แบบนี้หรอกนะ แกคิดว่าแกมีข้อมูลมากกว่า แล้วแกฉลาดกว่าคนอื่นเขาหรอ ห้ะ? พวกแกเป็นแค่เศษเสี้ยวตัวแปรจิ๋วที่ถูกใช้เพื่อให้สมการทำงานในสมการใหญ่ของระบบอำนาจบางอย่าง (มันไม่มีเจ้าของตัวเดียว มันคือโครงสร้างที่ทุกคนช่วยกันสร้างโดยไม่รู้ตัว) เท่านั้นแหละ จะบอกอะไรให้ แกไม่ได้เป็นผู้เล่นด้วยซ้ำ แกเป็นส่วนประกอบของเกมที่ใครบางคนออกแบบไว้ต่างหากล่ะ (สะบัดบ้อบ)

เมื่อความรู้คือการเล่น (Myth & The Agonistic Spirit)

ก่อนอื่น บลูอยากให้เราลบภาพจำว่านักปรัชญายุคโบราณคือกลุ่มคนแก่ที่นั่งเถียงกันอย่างเคร่งเครียดใต้ต้นแอปเปิ้ลเพื่อหาความจริงเพียงแท้หนึ่งเดียวออกไปก่อนค่ะ ในบทที่ 9 ฮันชี้ให้เห็นว่าดั้งเดิมแล้วการถ่ายทอดความรู้คือเกม (Play)

Play ( myth / riddle / eros ) > Work ( enlightenment / efficiency ) > Data ( calculation / pornographic transparency )

อันนี้คือแผนที่การเดินทางของความหมายนะคะ ไม่ใช่ลำดับเวลาตายตัว แต่เป็นการเลื่อนขั้นของวิธีคิด

บลูจะลองแกะทีละขั้นนะคะ เพื่อให้เราเข้าใจตรงกันก่อนอ่านต่อ

1. Play (Myth / Riddle / Eros)

• Myth (ตำนาน) คือกรอบเรื่องเล่าที่ทำให้โลกเข้าใจได้ โดยไม่ต้องพิสูจน์ด้วยตรรกะ มันคือภาษาของชุมชนก่อนวิทยาศาสตร์

• Riddle (ปริศนา) คือรูปแบบแรกของปัญญา มันไม่ใช่คำถามที่รอคำตอบตายตัว แต่เป็นเกมท้าทาย ที่ผู้เล่นต้องตีความ สัญลักษณ์ไม่มีความหมายเดียว มันมีหลายชั้น

• Eros (แรงปรารถนา) คือพลังดึงดูดที่ทำให้เราอยากรู้ อยากเชื่อมต่อ อยากเล่น มันมีชีวิต มีจังหวะ มีความลับ
  พอรวมกันแล้ว Play คือสภาวะที่ความรู้ยังไม่ถูกบังคับให้มีประโยชน์ มันเป็นพิธีกรรม เป็นสังคม เป็นความบันเทิงของจิตวิญญาณ

2. Work (Enlightenment / Efficiency)

• Enlightenment (ยุคเรืองปัญญา) คือช่วงที่ Kant บอกว่าจงกล้าใช้เหตุผลของตัวเอง ซึ่งฟังดูดี แต่ในทางปฏิบัติ มันบังคับให้จินตนาการต้องรับใช้เหตุผล ความคิดที่ฟุ้งซ่านหรือไร้ประโยชน์ถูกมองว่าเป็นแค่เด็กน้อย

• Efficiency (ประสิทธิภาพ) คือเกณฑ์ใหม่ของความจริง คำถามไม่ใช่สนุกไหม แต่คือใช้ได้ไหม ความรู้ต้องแปลงเป็นผลผลิตได้
  พอรวมกันแล้ว Work คือ การทำให้การเล่นกลายเป็นงาน ความคิดถูกจัดระเบียบ เข้าแถว ผลิตซ้ำได้ ความรื่นรมย์ถูกแทนที่ด้วยวินัยค่ะ

3. Data (Calculation / Pornographic Transparency)

• Calculation (การคำนวณ) ความรู้ต้องประมวลผลได้ อัลกอริทึมไม่ต้องการความหมาย ขอแค่ตัวเลข

• Pornographic Transparency (ความโปร่งใสแบบอนาจาร) คำนี้สำคัญมาก คนเขียนเขาไม่ได้บอกว่าโปร่งใสเป็นสิ่งไม่ดี แต่หมายถึงการเปิดเผยที่ไร้ความลึก เหมือนหนังโป๊ที่ให้เห็นทุกอย่างแต่ไม่เหลืออะไรให้จินตนาการ ความจริงในยุค Data ถูกเปลื้องผ้าจนไม่มีม่านของความลับเหลืออยู่
  พอรวมกันแล้ว Data คือการเล่นที่ตายแล้ว เพราะไม่มีปริศนา ไม่มี Eros มีเพียงการไหลของข้อมูลที่ไร้ชีวิต

ในยุคกรีกโบราณ ปรัชญาเริ่มต้นจากการทายปริศนาในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ (Riddle solving เช่น การถามของสฟิงซ์ในตำนาน หรือการทายคำพยากรณ์ที่ Delphi นิยามตามที่บลูเข้าใจมันคือความจริงไม่ใช่สิ่งที่ค้นพบโดยคนเดียว แต่มันเกิดขึ้นในพื้นที่ร่วมระหว่างคนถาม คนตอบ และเทพเจ้า (หรือสิ่งที่อยู่เหนือเหตุผล) และบางคำตอบอาจฟังดูขัดแย้งกันได้) สิ่งนี้มันคือการต่อสู้เชิงสัญลักษณ์ (Agonistic character) ที่นักคิดจะท้าทายกันเหมือนนักกีฬา (ในบริบทนี้การแข่งขันไม่ใช่ฟีลแบบฉันต้องทำลายฝ่ายตรงข้าม แต่เพื่อยกระดับเกมร่วมกัน เหมือนนักมวยที่ซ้อมกัน ใครเก่งกว่าไม่สำคัญเท่าการที่ทั้งคู่ทำให้เกมนั้นมันดูมีชีวิตชีวา นักปรัชญาในยุคนั้นก็ไม่เถียงเพื่อให้อีกฝ่ายแพ้หรือดูโง่ แต่เถียงเพื่อให้ความจริงเกิดจากการปะทะ เหมือนเหล็กปะทะกับหินทำให้เกิดประกายไฟนั่นแหละค่ะ) ความรู้ในยุคนั้นเราจะเห็นว่ามันมีไว้เพื่อความรื่นรมย์ในการเล่น และสร้างชุมชนผ่านพิธีกรรม ความรู้ไม่ได้ถูกถามว่า ฉันคุยกับแกเรื่องนี้แล้วเอาไปทำอะไรได้ ความเพลิดเพลินตอนนั้นการได้ใช้ปัญญาอย่างอิสระ ไม่ต่างจากการเต้นรำร้องเพลง การเล่นปริศนาหรือการโต้วาทีในที่สาธารณะ มันคือพิธีที่คนทั้งเมืองมาร่วมดู มันหล่อหลอมความรู้สึกว่าเราเป็นพวกเดียวกัน เพราะเราเข้าใจสัญลักษณ์ร่วมกัน บลูคิดว่านี่คือช่วงเวลาที่มนุษย์มีอธิปไตย (Sovereignty) สูงสุด เพราะเราไม่ได้ตกเป็นทาสของความหมายหรือผลผลิตใดๆ เราแค่เล่นกับสัญลักษณ์ขำๆ จอยๆ ค่ะ เล่นโดยไม่ต้องอธิบายตัวเอง เหมือนสิ่งที่เด็กทำได้ตามธรรมชาติ ไม่มีความเครียดว่าจะต้องถูกหรือผิด มันคือการสำรวจเหมือนเด็กต่อบล็อก ตอนล้มก็หัวเราะ ตอนตั้งได้ก็ดีใจ เราไม่ถูกบังคับให้สร้างผลลัพธ์ที่จับต้องได้ ความคิดสามารถหมุนไปเรื่อย ๆ โดยไม่ต้องออกมาเป็นหนังสือ หรือเป็นนวัตกรรม หรือเป็นรายได้ ไม่ได้ตกเป็นทาสของผลผลิตแต่อย่างใด เราไม่จำเป็นต้องให้ทุกอย่างมีความหมายในทันที ไม่ต้องตีความให้จบ ไม่ต้องสรุปเป็นบทเรียน เราสามารถอยู่กับความกำกวมได้ ไม่ได้ตกเป็นทาสของความหมาย (นี่เป็นเหตุผลที่บลูรักบทนี้มาก อยากขยี้ซ้ำๆๆๆสุดๆ555 เหมือนที่คุยกับหมาสนุกกว่าคน เพราะหมาบลูยังเดาใจไม่ได้ มันไม่มีการคำนวณล่วงหน้า ไม่มีอัลกอริทึมที่บอกว่าเจ้าหมาพันธุ์นี้จะตอบสนองแบบนี้ 90% มันมีความไม่แน่นอนที่ทำให้การอยู่ร่วมกันยังคงเป็นเกมไม่ใช่งาน แต่กับคนนี่แค่อ้าปากมองจากดาวอังคารก็รู้เจตนา เหมือนที่ฮันบอก สิ่งมีชีวิตที่อนาจาร ไม่มีความลับเหลือให้ค้นหา เหมือนกำลังยืนดูข้อมูลที่พูดได้ สักแต่จะตอบอะไรตามที่สังคมคาดหวัง พูดตามเทรนด์ คิดตามอัลกอริทึมที่ฟีดมา แต่หมาไม่สนใจระบบ มันไม่รู้ว่าควรทำตัวยังไงให้เป็นที่ยอมรับของสังคมหมาหรือสังคมคน มันแค่เป็นโดยไม่ต้องพิสูจน์ตัวเอง)

สรุปนะคะ

ความรู้เริ่มต้นจากเกมที่มีชีวิต มันเต็มไปด้วยปริศนา แรงปรารถนา และการแข่งขันเชิงกีฬา ที่ไม่มีใครเป็นเจ้าของความจริงแต่เพียงผู้เดียว แต่เมื่อมนุษย์เริ่มให้ค่ากับประสิทธิภาพ และ ผลผลิต เกมนั้นก็กลายเป็นงาน ความคิดถูกบังคับให้มีระเบียบ มีประโยชน์ และสุดท้ายในยุคข้อมูล เกมก็ตายสนิท กลายเป็นการคำนวณที่โปร่งใสจนน่าเบื่อ มนุษย์กลายเป็นแค่ตัวแปรเหมือนที่บลูเทียบหมากับคนนั่นแหละค่ะ ดังนั้นอธิปไตยที่หายไปที่คนเขียนหมายถึง คือสิทธิที่จะเล่นอย่างไม่ต้องมีเหตุผล และนี่คือสิ่งที่ฮันอยากให้เรากลับไปหาค่ะ

จุดเปลี่ยนเกิดขึ้นเมื่อความจริงกลายเป็นงาน (The Enlightenment & Work)

คำว่า งาน (Work) ในที่นี้ไม่ใช่แค่การทำงานหาเงินนะคะ แต่บลูกำลังหมายถึงกิจกรรมที่ถูกบังคับให้มีเป้าหมาย ส่วน The Enlightenment (ยุคเรืองปัญญา) เป็นยุคที่มนุษย์เชื่อว่าเหตุผลจะนำพาไปสู่อิสรภาพ แต่ฮันกลับเอานิ้วจิ้มหน้าผากเราแล้วบอกว่า มันคือการเปลี่ยนคุกเก่าให้เป็นคุกใหม่ต่างหากล่ะ จากคุกของศาสนามาเป็นคุกของตรรกะที่บังคับให้ทุกอย่างต้องมีเหตุผลรองรับ (จิ๊ปาก)

ฮันคลี่กับดักให้เราเห็นว่าความจริงที่เราเทิดทูนกันนักหนานี่แหละ คือตัวทำลายจิตวิญญาณแห่งการละเล่น คือเขาไม่ได้บอกตรงๆ ว่าความจริงเป็นสิ่งไม่ดี แต่เขาทำให้เราค่อยๆ เห็นว่า การไล่ล่าความจริงมันทำให้เราเสียอะไรบางอย่างไปโดยไม่รู้ตัว เพราะถ้าดูตามนิยามของคนเดี๋ยวนี้จะเห็นว่าความเชื่อจะเป็น ความจริงต้องมีเพียงหนึ่งเดียว หรือความจริงต้องชัดเจน ต้องพิสูจน์ได้

จากนั้นฮันโยงเส้นความคิดยาวเกือบ 2,000 ปี เพื่อบอกว่านี่ไม่ใช่เรื่องของยุคใดยุคหนึ่ง เพราะตั้งแต่ Plato (คนแรกที่แยกความจริงออกจากโลกแห่งประสาทสัมผัส) จนถึง Kant (ทำให้ความจริงต้องผ่านระบบเหตุผลที่ตายตัว) ในโลกของเพลโตและคานท์ การเล่น = ไม่มีเหตุผล = ไม่มีวุฒิภาวะ = ต้องถูกขัดเกลาให้เป็นผู้ใหญ่ การเล่นถูกทำให้กลายเป็นเรื่องไร้สาระ และถูกแทนที่ด้วยงานแห่งการค้นหาความจริง

คานท์พยายามทำให้การเล่นของจินตนาการต้องรับใช้ความเข้าใจเพื่อให้ได้มาซึ่งความรู้ (อ่านแล้วงงไหมคะ 555 แปลอังกฤษเป็นไทย และขอแปลไทยเป็นไทยอีกรอบ จินตนาการในทัศนะของคานท์คือพลังที่เชื่อมระหว่างประสาทสัมผัสกับเหตุผล มันสามารถโลดแล่นได้ สร้างภาพได้ สร้างเรื่องราวได้โดยไม่มีข้อจำกัด คานท์มองว่ามันอันตราย เพราะถ้าไม่ควบคุมเขามองว่ามันจะสร้างภาพลวงตา คือแทนที่จินตนาการจะสร้างโลกของตัวเอง มันต้องถูกจำกัดให้อยู่ภายใต้กรอบของเหตุผล ในมุมมองของเขาจินตนาการที่ดีคือจินตนาการที่ผลิตภาพที่ชัดเจนและมีประโยชน์ เพื่อให้ความเข้าใจนั้นนำไปใช้ได้ ดังนั้นความรู้ที่ไม่แน่นอนเลยไม่ใช่ความรู้ ความคิดที่ไม่ได้นำไปสู่ความรู้ก็ไม่ต่างจากขยะทางปัญญา (แรงจัง) คานท์ไม่ได้ฆ่าจินตนาการ แค่เขาใส่ปลอกคอให้มันแล้วบอกว่าแกจะวิ่งไปซ้ายขวาหน้าหลังได้ก็ต่อเมื่อฉันสั่งเท่านั้น)

และตรงนี้เอง เมื่อความคิดกลายเป็นงาน ต้องมีเป้าหมาย ต้องได้ผลลัพธ์ ต้องถูกตรวจสอบ มนุษย์ก็เริ่มสูญเสียความรื่นรมย์ เสียความปีติที่เกิดจากการใช้ปัญญาอย่างอิสระ มนุษย์ในยุคเรืองปัญญาจึงเป็นมนุษย์ที่ (ดูเหมือนจะ) ฉลาดขึ้น แต่มีความสุขในการคิดน้อยลง เหมือนนักกีฬาที่เก่งขึ้น แต่เล่นเพื่อเงิน ไม่ใช่เพื่อความรักในเกมอีกต่อไป

บลูมองว่านี่คือการสร้างโครงสร้างอำนาจแบบอัตวิสัยที่เน้นการผลิตที่มองว่าทุกอย่างในโลกต้องถูกทำให้ชัดเจนและเป็นประโยชน์ มนุษย์ยุคใหม่บอกว่าโลกมันจะมีความหมายก็ต่อเมื่อฉันให้ความหมายมัน (ด้วยเหตุผลของฉัน) + โครงสร้างอำนาจ ส่วนนี้เองก็ใช้กำหนดว่าอะไรคือความรู้ที่ถูกต้อง ซึ่งมันให้อำนาจกับผู้ที่กำหนดว่าอะไรคือประโยชน์ (เช่น นักวิทยาศาสตร์ รัฐบาล ตลาด) และมันยึดอำนาจการเล่นออกจากคนธรรมดา เพราะการเล่นมันไม่เกิดประโยชน์ กับดักของฮันคือเราภูมิใจที่ตัวเองมีเหตุผล แต่ไม่รู้ว่าตัวเองกำลังถูกบังคับให้มีเหตุผลในแบบที่คนอื่นกำหนดค่ะ

ศาสนาใหม่ลัทธิข้อมูล (Dataism) และความจริงที่อนาจาร

ศาสนาเก่า เราบอกเราเชื่อในพระเจ้า แต่ศาสนาใหม่ เราเชื่อในข้อมูล ความเชื่อของ Dataism คือถ้าข้อมูลพูดอย่างนั้น มันต้องถูก โดยไม่ต้องถามว่าข้อมูลนั้นมาจากไหน หรือมันเข้าใจบริบทไหม ความจริงในยุคนี้ไม่ได้ถูกแต่งตัวด้วยเรื่องราว (Myth) หรือปรุงแต่งด้วยแรงปรารถนา (Eros) มันคือความจริงที่เปลือย ไร้บริบท ไร้ประวัติศาสตร์ ไร้อารมณ์เหมือนภาพโป๊ที่ให้เห็นทุกอย่าง ไม่เหลืออะไรให้จินตนาการ

และตรงนี้เองแหละค่ะ คือจุดที่เราอยู่ในปัจจุบัน ฮันเรียกมันว่า Dataism หรือการที่มนุษย์สละอธิปไตยในการคิดให้กับข้อมูล ยอมให้ข้อมูลเป็นผู้ชี้นำ เราไม่ตัดสินใจว่าอะไรน่าสนใจ เราให้อัลกอริทึมบอกเรา เราไม่ตัดสินใจว่าใครควรเป็นคู่ครอง เราให้แอพหาคู่คำนวณให้ เราไม่ตัดสินใจว่าเชื่ออะไร เราให้หน้าฟีดข่าวที่ถูกจัดเรียงให้เราดูเป็นคนบอก ซึ่งฮันไม่ได้บอกว่าเราถูกบังคับ เขาบอกว่าเราสละ (surrender) อย่างเต็มใจ เพราะมันง่ายกว่า และให้ความรู้สึกปลอดภัยกว่า (เหมือนทีบลูเคยบ่นเรื่องกูรูผุดแบบเห็บหมาเลย 5555) แต่นี่แหละคือกับดักในโลก Big Data ข้อมูลไม่ได้ถูกสร้างมาเพื่อเล่าเรื่อง แต่มันถูกสร้างมาเพื่อนับ เท่าไหร่ บ่อยแค่ไหน กี่เปอร์เซ็นต์ อัลกอริทึมไม่ได้เข้าใจอะไรเลย มันไม่รู้ว่าความรักคืออะไร แต่มันรู้ว่าคนที่กดไลก์รูปเดียวกันมีแนวโน้มจะถูกชะตากัน อัลกอริทึมไม่รู้ว่าความตายคืออะไร แต่มันรู้ว่าการทำนายความเสี่ยงช่วยให้บริษัทประกันลดต้นทุนได้ มันแค่คำนวณได้เร็วกว่าเรา และคำนวณที่เร็วกว่าไม่ได้หมายถึงการคิดที่ดีกว่า มันหมายถึงการคิดที่ว่องไวแต่ตื้นเขิน (ซึ่งมันกลายเป็นสิ่งที่น่าเบื่อและน่าขยะแขยงในเวลาเดียวกัน เพราะอัลกอริทึมคือคนรับใช้ที่เก่งมาก แต่เรากลับให้มันเป็นเจ้านาย) ในขณะที่ยุคก่อน (Myth / Oral culture) ข้อมูลคือเรื่องเล่า มันมีตัวละคร มีอารมณ์ มีบทเรียน มีความหมาย แต่ในยุค Big Data ข้อมูลคือตัวเลข มันไม่มีความหมายในตัวเอง มีแต่สเปรดชีต

ฮันยังวิพากษ์อย่างรุนแรงว่าความคิดที่ปราศจากอีรอส (Eros) หรือแรงขับของชีวิต แรงที่ทำให้เราอยากรู้ อยากเชื่อมต่อ อยากสร้าง อยากเล่น (ความคิดที่ไร้ Eros คือความคิดที่ เย็นชา ไม่มีความปรารถนา ไม่มีความหลงไหล ไม่มีไฟ) จะกลายเป็นความคิดที่อนาจาร (Pornographic หรือความคิดที่เปิดเผยทุกอย่าง ไม่เหลืออะไรให้ค้นหา เปลือยเปล่า ไร้เสน่ห์ ไร้ความลับ เมื่อทุกอย่างต้องถูกทำให้โปร่งใสเพื่อให้ข้อมูลไหลเวียนได้เร็วขึ้น ความลุ่มลึกของจิตมนุษย์ก็หายไป เพราะความลับและการค้นหาเองก็คือสิ่งที่ทำให้ความสัมพันธ์ (กับตัวเอง กับคนอื่น กับโลก) มีชีวิต ความคิดที่มี Eros เปรียบเหมือนจูบแรก มีความตื่นเต้น มีความไม่รู้ มีการค้นพบ ความคิดที่อนาจาร เหมือนการถ่ายรูปจูจู้ เราเห็นทุกอย่าง แต่เราไม่รู้สึกอะไร))

ถ้านึกไม่ออก ลองนึกถึงการใช้ AI ตัดสินใจแทนมนุษย์ในเรื่องศีลธรรม เช่น อัลกอริทึมตัดสินว่าใครควรได้รับการปล่อยตัวก่อนในคดีอาญา (ที่ใช้ในบางรัฐของอเมริกา) หรือ AI ที่ตัดสินว่าใครควรได้รับสินเชื่อโดยไม่มีคำถามว่าชีวิตของคนคนนี้มีอะไรที่ตัวเลขบอกไม่ได้ มันคือการให้เครื่องจักรตัดสินในสิ่งที่ควรเป็นเรื่องของหัวใจ

หรือการมองมนุษย์เป็นเพียง Metadata (เช่น อายุ เพศ ตำแหน่งที่อยู่ ประวัติการคลิก) ดูค่ะ การมองมนุษย์แบบนี้คือการลดมนุษย์ให้เป็นแค่แท็ก ไม่มีชื่อ ไม่มีประวัติ ไม่มีความฝัน น่าจะเคยเห็นตามข่าวกันมาบ้างแล้วใช่ไหม ในการทำสงครามโดรน (Drone warfare) ที่ใช้อากาศยานไร้คนขับโจมตีเป้าหมาย ไม่มีทหารอยู่ในสนามรบ ผู้ควบคุมนั่งอยู่ห่างไกล มองหน้าจอ เหมือนเล่นเกม ในสงครามโบราณ ชะตากรรมเป็นส่วนหนึ่งของการต่อสู้ คือทหารรู้ว่าเขาอาจตาย และการตายนั้นมีความหมาย แต่ในสงครามโดรน เป้าหมายไม่รู้ตัวด้วยซ้ำว่ากำลังจะตาย ไม่มีการต่อสู้ ไม่มีการเสี่ยง ไม่มีเกียรติ เกียรติยศเกิดจากการเผชิญหน้ากันอย่างเท่าเทียม กล้าที่จะเสี่ยงเพื่อสิ่งที่เชื่อ ส่วนสงครามโดรนไม่มีเกียรติ มันคือการฆ่าจากที่ปลอดภัยโดยไม่ต้องเห็นหน้าเหยื่อ การตายของมนุษย์อีกฝ่ายถูกลดรูปเป็นการลบข้อมูลทิ้งเหมือนการลบไฟล์งานที่ไม่ต้องการ ไม่มีความเศร้า ไม่มีความหมาย มีแค่การทำความสะอาดระบบ

ในบทนี้จะเห็นว่า แม้ข้อมูลจะช่วยแก้ปัญหาเชิงปริมาณได้จริง บลูไม่ได้ปฏิเสธประโยชน์ของข้อมูล ฮันก็ไม่ได้ปฏิเสธ ข้อมูลเก่งในเรื่องการวัด, การพยากรณ์, การจัดหมวดหมู่, การเพิ่มประสิทธิภาพ เช่น การพยากรณ์อากาศ, การจัดเส้นทางขนส่ง, การวิเคราะห์แนวโน้มตลาดข้อมูลทำได้ดีมาก แต่ฮันชี้ให้เห็นราคาทางอัตถิภาวะที่เราต้องจ่าย นั่นคือการสูญเสียความสามารถในการสร้างความหมาย ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้เราต่างจากเครื่องจักร การมีชีวิตอยู่โดยปราศจากความหมายแต่มีประสิทธิภาพสูงสุด ก็ไม่ต่างจากการเป็นศพเดินได้ในระบบทุนนิยม เรายังหายใจ ยังกิน ยังทำงาน ยังใช้ชีวิตประจำวัน แต่ไม่รู้ว่าทำไปเพื่ออะไร

ฮันกำลังบอกว่าความเป็นมนุษย์ไม่ได้อยู่ที่การคิดเก่ง แต่อยู่ที่การรู้ว่าอะไรควรค่าแก่การคิด และนี่คือสิ่งที่ข้อมูลไม่เคยมี

บลูมองว่าการอ่านในบทนี้ อย่าอ่านเพื่อให้รู้สึกว่าเราฉลาดกว่าอัลกอริทึม เพราะการอ่านแบบนั้นคือการเล่นเกมของระบบ ถ้าเราอ่านฮันแล้วคิดว่าโอ้ ฉันเข้าใจแล้ว ฉันฉลาดกว่าคนอื่นแล้ว นั่นแปลว่าเราก็ยังอยู่ในกรอบของการแข่งขันทางปัญญา อัลกอริทึมไม่สนใจว่าใครฉลาดกว่า มันแค่ประมวลผล แต่ให้เราอ่านเพื่อหาจุดแตก หารอยร้าวในระบบ จุดที่ข้อมูลไปไม่ถึง ดูว่าในโลกที่ทุกอย่างถูกคำนวณได้เหมือนสมการที่แก้ได้หมด เราจะเหลือพื้นที่ตรงไหนให้ความบ้าบอหรือการละเล่นที่ไร้สาระได้มีที่ยืนบ้าง? เพราะความจริงโลกไม่ใช่สมการ มันมีเศษที่เหลือ ถ้าเราจะหักล้างระบบ Dataism เราต้องเริ่มจากการจงใจ (การเลือกที่จะไม่เป็นข้อมูล) ทำสิ่งที่คำนวณไม่ได้ (เช่น การร้องไห้โดยไม่มีเหตุผล การใช้เวลาทั้งวันไปกับการมองเมฆ การเขียนจดหมายที่ไม่มีใครตอบ การเลือกสิ่งที่แย่ที่สุดในเชิงสถิติ เพราะมันรู้สึกถูกต้อง พวกนี้คือตัวอย่างของสิ่งที่ข้อมูลไม่สามารถจับต้องได้) หรือการกลับไปเป็นปริศนาที่ข้อมูลไม่สามารถถอดรหัสได้ (จำได้ไหมว่าในยุคกรีก ความรู้เริ่มต้นจากการทายปริศนา (Riddle-solving)) การกลับไปเป็นปริศนา คือการทำให้ตัวเองไม่ใช่คำตอบที่ชัดเจน ในตอนนี้เราเห็นๆ กันอยู่ว่าข้อมูลพยายามถอดรหัสเราตลอดเวลา อาจจะด้วยประวัติการค้นหา, ด้วยการกดไลก์, ด้วยตำแหน่งที่ตั้ง ต่างๆ แต่ถ้าเราไม่สอดคล้องกับแบบแผนนั้นล่ะ ถ้าเราทำในสิ่งที่ข้อมูลคาดเดาไม่ได้ เราจะกลายเป็นจุดบอดของระบบเหมือนหมาที่เดาใจไม่ได้ เราก็จะกลายเป็นสิ่งมีชีวิตที่ระบบไม่สามารถจัดหมวดหมู่ได้ นั่นคืออธิปไตยที่เหลืออยู่ของมนุษย์ในยุคข้อมูล ไม่ใช่การรู้ทุกอย่าง แต่คือการไม่ยอมให้ใครรู้ทุกอย่างเกี่ยวกับเราค่ะ

โอเคโดนฮันสวดจบแล้ว

ทีนี้ขอก้าวถอยออกมาก่อนสัก 1 ก้าว บลูมองว่างานเขียนของนักเขียนคนนี้จุดเด่นอย่างนึงเลยคือวาทศิลป์อันป้ายยาเก่งเหลือเกิน อ่านแล้วรู้สึกว่าใช่เลยโดยไม่ทันตั้งตัว และมีความโหยหาอดีตอย่างมาก (มากๆ ราวกับว่าเขามองอดีตว่าสวยงามกว่าปัจจุบัน) ซึ่งไม่ได้บอกว่าไม่ดีนะ เขามีเสน่ห์ในการเลือกใช้คำ แต่เสน่ห์คือสิ่งที่ต้องระวัง

ภาษาอันเป็นเอกลักษณ์คือความเกร๋ เท่ มีสไตล์ อ่านแล้วชวนเคลิ้ม นี่คือจุดแข็งของฮัน เขาเขียนให้หัวใจ ไม่ใช่ให้สมองก่อน สิ่งนี้แหละดึงดูดใจคนรุ่นใหม่ที่กำลังล้าจากทุนนิยมดิจิทัล คนที่โตมากับโซเชียลมีเดีย ข้อมูลล้น งานไม่มีที่สิ้นสุด คนที่เบื่อกับการถูกเร่งรีบ ถูกวัดผล ถูกเปรียบเทียบได้อยู่หมัด เขาพูดในสิ่งที่บรรดาคนปัจจุบันรู้สึกแต่พูดไม่ถูก (ก็เข้าใจได้ บลูเข้าใจบริบทของเขาว่าเขากำลังพูดกับใคร และทำไมเขาถึงพูดแบบนั้น เขาเขียนมาเพื่อโฟกัสคนปัจจุบันที่ต้องการคำอธิบายว่าทำไมฉันถึงรู้สึกป่วย อึดอัด ว่างเปล่า รู้สึกว่าชีวิตไม่มีความหมายในโลกที่ดูเหมือนจะสะดวกสบายที่มีแทบทุกอย่าง ฮันไม่ได้เขียนเพื่อนักวิชาการในหอคอยงาช้างเขาเขียนเพื่อ คนธรรมดาที่กำลังทุกข์ เป้าหมายของเขาคือการให้คำอธิบายกับความทุกข์ ไม่ใช่การเขียนประวัติศาสตร์ที่สมบูรณ์) คนที่อ่านจะรู้สึกว่าตัวเองเจอทางออกจากฮัน เพราะเขาบอกว่า ไม่ใช่ความผิดเธอ มันคือระบบ นี่คือการปลอบใจที่ทรงพลังมาก 5555

ซึ่งในเล่มเขาไม่ได้พูดถึงอำนาจที่กดขี่ในพิธีกรรมโบราณ ต้องเข้าใจว่าพิธีกรรมโบราณไม่ใช่พื้นที่เสรีที่ทุกคนเข้าถึงได้ พิธีกรรมหลายอย่างแต่ก่อนมีการกำหนดว่าใครมีสิทธิ์พูด ใครมีสิทธิ์เป็นนักบวช ใครมีสิทธิ์ตีความ เขาพูดถึงความงามของกฎ มันมีระเบียบ มีความหมาย มีการเล่น แต่ไม่ได้พูดว่ากฎในอดีตเหล่านั้นมักถูกสร้างโดยผู้ชนะเพื่อกดหัวผู้แพ้ กฎทุกข้อมี ผู้ได้ประโยชน์และผู้เสียประโยชน์ เพราะในยุคกรีกที่ฮันเชิดชูเรื่อง Agonistic Spirit (การต่อสู้เชิงสัญลักษณ์และการเล่นปริศนา) หรือพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ พื้นที่ตรงนั้นเป็นของชายเสรีชน (Free Male Citizens) เท่านั้น ผู้หญิง (ยกเว้นกลุ่มพิเศษอย่างพวกเฮเทอไร (Hetairai) แต่ก็ยังเป็นชนกลุ่มน้อยและถูกมองว่าไม่เหมาะสม) ทาส พวกเขาทำงานทุกอย่าง แต่ไม่มีชื่อในประวัติศาสตร์ ปรัชญาที่ฮันยกย่องเกิดขึ้นได้เพราะทาสทำงานหนักให้ชายอิสระมีเวลาเล่นกับความคิด และคนต่างเมืองที่ไม่มีส่วนร่วมในพิธีกรรมของเมือง พวกเขาถูกกีดกันออกไปอย่างสิ้นเชิง กฎและพิธีกรรมที่เขาบอกว่าสวยงาม ซึ่งบลูไม่ปฏิเสธว่ามันดูสวยงามจริง แต่มันสวยงามเพื่อใครล่ะ แท้จริงแล้วคือเครื่องมือที่คนชนะใช้สถาปนาสิทธิชอบธรรมในการปกครอง การมองข้ามตรงนี้อาจหมายถึงการทำให้อดีตกลายเป็นอุดมคติที่ผิด

บลูคิดว่าการมองข้ามโครงสร้างอำนาจในอดีต + สถาปนาอดีตให้กลายเป็นยุคทองแล้วเอามาเปรียบเทียบกับปัจจุบัน (ที่พิการ ความเหงา, ความไร้ความหมาย, การถูกข้อมูลกลืนกิน) ทำให้ปัจจุบันดูแย่ลงเพื่อให้คำวิพากษ์ของเขามีน้ำหนัก ถ้าอดีตเป็นสวรรค์ ปัจจุบันคือนรก มันคือวาทศิลป์ที่ทำให้งานของเขามีพลังวิพากษ์ ซึ่งการใชความแตกต่างระหว่างอดีตกับปัจจุบันเป็นอาวุธคือสิ่งที่นักคิดทำมานานแล้ว มันไม่ได้ใหม่ แต่มันก็เสี่ยงต่อการกลายเป็นแค่เสียงบ่น บ่นว่าโลกไม่เป็นอย่างที่ฉันอยากอันอภิสิทธิ์ของชนชั้นนำทางปัญญา คนที่มีเวลาคิด, มีการศึกษาที่กำลังโหยหาความสงบจากระเบียบเดิมโดยไม่สนว่าระเบียบเดิมเคยกดทับใครไว้บ้าง ซึ่งบลูไม่ได้บอกว่าให้เลิกอ่านฮัน ไม่ได้เรียกร้องให้คว่ำบาตร ฮันเป็นคนเลว บลูเข้าใจเจตนาของหนังสือเล่มนี้ บลูเห็นด้วยซ้ำว่ามันมีคุณค่า แต่การเข้าใจเจตนาไม่เท่ากับการเห็นด้วยทุกคำมันคือการให้เกียรติผู้เขียน มันไม่มีหนังสือไหน แม้แต่คัมภีร์ที่สามารถพูดกับทุกคนได้พร้อมกัน หนังสือเล่มเดียวไม่สามารตอบโจทย์คนทุกคนบนโลก พระไตรปิฎกหนึ่งในชุดคำสอนที่ใหญ่โตและละเอียดที่สุดยังทำไม่ได้เลยแก แกจะคาดหวังอะไร คาดหวังให้เขาพูดแทนทุกคน? คาดหวังให้ฮันเป็นผู้กอบกู้โลก? คาดหวังให้เขาไม่มีจุดบอด? ความคาดหวังพวกนี้ดโคตรไม่แฟร์ทั้งกับฮันและกับตัวเราเอง เพราะการคาดหวังให้ใครสักคนสมบูรณ์แบบ คือการปฏิเสธความเป็นมนุษย์ของเขา แม้แต่คำสอนที่ได้รับการยกย่องสูงสุดอย่างพระไตรปิฎกก็ยังมีข้อจำกัด มันพูดถึงทุกข์ได้ แต่มันพูดกับคนทุกยุคทุกสมัยได้หมดไหมละ คำตอบคือไม่ ดังนั้นนะคะ หนังสือที่ใช่สำหรับคนเมืองที่เหนื่อยล้าอาจไม่ใช่สำหรับชาวนาที่กำลังต่อสู้กับภัยแล้ง หนังสือที่ใช่สำหรับผู้ชาย อาจไม่ใช่สำหรับผู้หญิงที่ถูกกดทับมานาน การคาดหวังให้หนังสือเล่มเดียวเป็นคำตอบสำหรับทุกคน คือการทำร้ายหนังสือและทำร้ายตัวเอง บลูแค่กำลังบอกว่าอ่านได้ อ่านต่อไป แต่ด้วยสายตาที่เปิดกว้างขึ้น อย่าเชื่อทุกคำ อย่ายอมจำนนทุกบรรทัดโดยไม่ถามว่าแล้วใครที่หายไปจากเรื่องนี้ ทำให้พวกเขากลับมา อย่างน้อยก็ในใจของเรา อย่าอ่านแบบอัลกอริทึม เพราะอัลกอริทึมมันไม่ถาม มีแต่มนุษย์ที่ถาม

◄─────────────────────────────────────────────────────────────────
               [ IMPRESSION ]
               
  ┌─────────────────────────┬────────────────────────┐      ┌─────────────────────────┬────────────────────────┐
  │        resonant         │          mute          │      │        resonant         │          mute          │
  ├─────────────────────────┼────────────────────────┤      ├─────────────────────────┼────────────────────────┤
  │ body as source of       │ body as source of      │      │ body as resonating      │ body as processor      │
  │ inspiration             │ disturbance            │      │ body (world as          │ (world as              │
  │                         │                        │      │ inspiration)            │ information)           │
  └─────────────────────────┴────────────────────────┘      └─────────────────────────┴────────────────────────┘

  ┌────────┐                                           ┌────────┐                                           ┌────────┐
  │  Self  │ ────────────────────────────────────────► │  Body  │ ────────────────────────────────────────► │ World  │
  └────────┘                                           └────────┘                                           └────────┘

  ┌─────────────────────────┬────────────────────────┐      ┌─────────────────────────┬────────────────────────┐
  │        resonant         │          mute          │      │        resonant         │          mute          │
  ├─────────────────────────┼────────────────────────┤      ├─────────────────────────┼────────────────────────┤
  │ body as expressive      │ body as formed         │      │ body as participant     │ body as instrument     │
  │ form                    │ expression             │      │ in the world            │ in the world           │
  └─────────────────────────┴────────────────────────┘      └─────────────────────────┴────────────────────────┘
               [ EXPRESSION ]
               ─────────────────────────────────────────────────────────────────►

Rosa พยายามบอกว่าร่างกายไม่ใช่แค่วัตถุทางชีววิทยา แต่เป็นตัวกลางระหว่าง Self กับ World และความสัมพันธ์นี้มีได้ 2 โหมดใหญ่

• Resonant = โลกที่มีชีวิต ก้องตอบ สนองกัน มีชีวิต

• Mute = โลกที่เงียบ เงียบ ด้าน ตายด้าน เป็นเพียงกลไก

เมื่อความสัมพันธ์กับโลกเป็นแบบ resonant เราแทบไม่รู้สึกถึงร่างกายเลย แต่เมื่อร่างกายเจ็บ ป่วย ขัดขืน หรือกลายเป็นปัญหา เราจะเริ่มมองมันเป็นวัตถุหรือศัตรูซึ่งเป็นความสัมพันธ์แบบ mute และ Rosa ยังเสนอว่า ความหมกมุ่นกับร่างกายในโลกสมัยใหม่อาจสะท้อนการสูญเสียความสัมพันธ์แบบ resonant กับโลกซะมากกว่า

บลูจะลองย่อยแบบนี้

ร่างกายเป็นตัวกลางระหว่างตัวตน (Self) กับ โลก (World) คนเขียนเสนอว่าความสัมพันธ์ทั้งหมดนี้มีได้ 2 รูปแบบใหญ่ (ดอกจันก่อนอ่านต่อว่าทั้งสองฝั่งขาเข้าและขาออก Impression (โลกมากระทบเรา) และ Expression (เราตอบกลับโลก) นี้ไม่ใช่เหตุและผล (Cause-Effect) แต่เป็นวงจรที่หมุนไปพร้อมกันนะคะ)

• Impression (Affectivity) บลูขอเรียกสิ่งนี้ว่าการถูกสัมผัส โลกเขาไม่ได้ส่งข้อมูลมาให้เราประมวลผล แต่โลกส่งคลื่นมาให้เราสั่นพ้อง เช่น เสียงเพลงที่ทำให้ขนลุก ไม่ใช่เพราะเราวิเคราะห์โน้ตได้ แต่มันเข้าไปสั่นที่ระดับก่อนจิตสำนึก (Prereflective)

• Expression (Efficacy) การที่เราตอบกลับไปนั้นไม่จำเป็นต้องดังหรือยิ่งใหญ่ ในโหมด Resonant การตอบกลับอาจเป็นการถอนหายใจเมื่อเห็นพระอาทิตย์ตก หรือการขยับมือตามจังหวะเพลง มันคือการที่โลกเห็นเราและเราเห็นโลก พลังงานเปลี่ยนผ่านระหว่างกัน

1. ความสัมพันธ์แบบ Mute (สภาวะใบ้ / ความแปลกแยก)

คือสภาวะที่ร่างกายกับโลกขาดการเชื่อมโยง หรือเชื่อมโยงกันแบบไร้ความหมาย/เย็นชา ร่างกายหยุดเป็นพื้นที่ของการมีชีวิต และกลายเป็นวัตถุที่ต้องควบคุม ใช้งาน หรือทนอยู่กับมัน ทุกทิศทางของความสัมพันธ์จึงเปลี่ยนไป

Self < Body (Body as source of disturbance) คืออะไร คือ ร่างกายคือต้นตอของปัญหา ปวด ง่วง อ้วน แก่ ป่วย เรารู้สึกว่าร่างกายขัดขวางชีวิต

ส่วนขา Self > Body (Body as formed expression) ร่างกายเป็นสิ่งที่ต้องสร้าง ฝึกบุคลิก แต่งหน้าสร้างภาพลักษณ์ ปั้นหุ่น ยิ้มตามมารยาท ร่างกายกลายเป็นโปรเจกต์ ไม่ใช่การแสดงออกของตัวตน

World > Body (Body as processor) โลกคือข้อมูล ร่างกายคือเครื่องประมวลผล ทุกอย่างกลายเป็นข่าว ตัวเลข KPI Notification โลกไม่ได้แตะต้องเรา มีแต่ข้อมูลไหลผ่านเรา

Body > World (Body as instrument) ร่างกายเป็นเครื่องมือ ใช้เพื่อทำงาน ผลิต แข่งขัน เพิ่มประสิทธิภาพ ร่างกายถูกใช้ ไม่ได้มีส่วนร่วมกับโลก

• Impression (ขาเข้า) โลกภายนอกกระทบเราไม่ได้ เราไม่รู้สึกซาบซึ้ง ไม่มีอารมณ์ร่วม หรือมองโลกเป็นเพียงวัตถุ/ภาระ

• Expression (ขาออก) การแสดงออกของเราไม่มีพลัง หรือส่งไปไม่ถึงโลก เหมือนตะโกนใส่ความเงียบ หรือทำไปตามหน้าที่โดยไร้ความรู้สึก

• ผลลัพธ์ เกิดความรู้สึกเหินห่าง (Alienation) โลกกลายเป็นสิ่งแปลกหน้า และตัวเราก็รู้สึกหมดพลัง (Burnout/Numb)

สรุป ในโหมด Mute ร่างกายคือเครื่องจักร โลกคือวัตถุ ตัวตนคือผู้จัดการ ทุกอย่างถูกทำให้มีหน้าที่ (function) แต่ไม่มีชีวิต นี่คือสิ่งที่ Rosa เรียกว่า Alienation (ความแปลกแยก)

2. ฝั่งความสัมพันธ์แบบ Resonant (สภาวะสะท้อนรับ / มีชีวิตชีวา)

คือสภาวะที่ร่างกายกับโลกเกิดการตอบสนองและส่งแรงสะท้อนถึงกันและกัน ในสภาวะนี้ร่างกายกลับมาเป็นพื้นที่ที่โลกกับตัวตนพบกัน ร่างกายไม่ใช่วัตถุ แต่เป็นสิ่งที่สั่นสะเทือนได้

Self < Body (Body as source of inspiration) ร่างกายนำแรงบันดาลใจมาให้ เดินแล้วคิดออก ร้องเพลงแล้วเกิดอารมณ์ วาดรูปแล้วไอเดียไหลมา เราฟังร่างกาย

Self > Body (Body as expressive form) ร่างกายคือการแสดงออกของตัวตน หัวเราะ ร้องไห้ เต้น กอด ไม่ใช่การแสดง แต่เป็นชีวิตที่เผยตัวออกมา

World > Body (Body as resonating body) โลกเข้ามาสัมผัสเรา ดนตรีทำให้ขนลุก ลมทำให้สงบ ภูเขาทำให้รู้สึกเล็กลง ศิลปะทำให้น้ำตาไหล โลกไม่ได้ให้ข้อมูล โลกตอบเรา

Body > World (Body as participant) ร่างกายเข้าไปมีส่วนร่วมกับโลก เล่นดนตรี เต้นรำ เดินป่า เล่นกับลูก ทำสวน เราไม่ได้ใช้โลก เราอยู่กับโลก

• Impression (ขาเข้า) โลกสามารถแตะหรือกระทบใจเราได้ (Affictivity) ทำให้เรารู้สึก สัมผัสได้ หรือถูกกระตุ้นความรู้สึก

• Expression (ขาออก) เราสามารถตอบสนองหรือแสดงออกกลับไปยังโลกได้จริงๆ (Efficacy) เกิดการเปลี่ยนแปลงในตัวเราและในสิ่งที่เรารูปแบบสัมพันธ์ด้วย

• ผลลัพธ์ เกิดกระบวนการเรียนรู้และเปลี่ยนแปลงตัวเอง (Adaptive transformation) เกิดความรู้สึกมีตัวตนและเชื่อมโยงกับโลกรอบข้างอย่างแท้จริง

สรุป ในโหมด Resonant ร่างกายคือสื่อกลางแห่งการตอบรับ โลกคือคู่สนทนา ตัวตนคือผู้ร่วมสัมพันธ์ ทุกอย่างมีการตอบกลับซึ่งกันและกัน

แผนภาพนี้เป็นการอธิบายสองโหมดของการดำรงอยู่ในโลกผ่านร่างกาย ร่างกายเป็นเพียง จุดตัดที่เผยให้เห็นว่าทั้ง Self และ World กำลังสัมพันธ์กันแบบแปลกแยก (Mute) หรือแบบก้องตอบ (Resonant) ซึ่งเป็นแก่นของทฤษฎีทั้งเล่ม หากร่างกายปิดรับ (Mute) เราจะรู้สึกโดดเดี่ยวและแปลกแยกจากโลก แต่หากร่างกายเปิดรับและตอบสนอง (Resonant) เราจะสัมผัสได้ถึงความหมายและการเติมเต็มในชีวิตค่ะ

ซึ่งสิ่งที่ Rosa เจ๋งมากคือเขาไม่ได้บอกว่า Resonant ดีเสมอไป หรือ Mute แย่เสมอไป

ในโหมด Mute เมื่อร่างกายเจ็บป่วย มันคือศัตรูที่ขัดขวางการทำงาน (Productivity) เราพยายามกลืนยาเพื่อปิดเสียงมันเพื่อให้กลับไปทำงานต่อ (Instrumentalize)

ส่วนในโหมด Resonant ความเจ็บปวดหรือความต้านทานของร่างกายคือเสียงเรียกที่ชวนให้เราเปลี่ยนความสัมพันธ์กับโลก เช่น การนอนป่วยอาจเป็นจังหวะที่เราหยุดและรู้สึกถึงลมหายใจ หรือการแก่ตัวลงอาจทำให้เรารู้สึกซาบซึ้งกับเวลาที่เหลืออยู่กับคนอื่น ร่างกายที่ขัดขืนในโหมดนี้ไม่ใช่ศัตรู แต่เป็นอีกฝ่าย (Other) ที่เรียกร้องให้เรารับฟัง

ถ้าจะจับใจความทฤษฎีของ Rosa ผ่านแผนภาพนี้มันคือ…

ความทันสมัยพยายามทำให้โลกเอื้อมถึงและควบคุมได้มากขึ้น แต่รู้อะไรไหม? ยิ่งเราควบคุมได้มาก (ผ่านร่างกายที่ถูกปั้น ผ่านข้อมูลที่ถูกประมวลผล) เท่าไร โลกก็ยิ่งเงียบ (Mute) เท่านั้น เพราะเราไม่ได้ฟังมันอีกต่อไป Resonance จึงไม่ใช่ความดังหรืออารมณ์ปรี๊ดแตก แต่คือการตอบสนองที่เราไม่สามารถวางแผนหรือบงการได้ล่วงหน้า โลกเขาตอบเรากลับมาในแบบที่เราคาดไม่ถึง และนั่นคือสิ่งที่ทำให้เรารู้สึกมีชีวิตค่ะ :)

เพราะต่อให้เรารู้ว่า Macrocosm คืออะไร Microcosm คืออะไร หรือระบบ Syncretism ของอุษาคเนย์ทำงานยังไง แต่พอถึงจุดที่ต้องตอบคำถามว่า…แล้วฉันควรเริ่มกับใคร? ทุกคนก็จะเกาหัวแกรกๆ สะดุดขาตัวเองกันตรงนี้แหละค่ะ

(สำหรับใครที่มีความเชื่อแบบพระเจ้าองค์เดียว ลองย้อนกลับไปอ่านข้างบนของฉบับเต็มที่นี่นะคะ เพราะหนึ่งในเรื่องที่ชวนสับสนที่สุดเวลาเราก้าวเข้ามาดูฝั่ง Devotional Polytheism (การบูชาเทพหลายองค์) หรือแวดวงเพแกนร่วมสมัย ระบบคิดของมันจะแตกต่างจากศาสนากระแสหลักที่มีพระเจ้าองค์เดียว (Monotheism) ที่มักจะมีกฎเกณฑ์ชัดเจน หรือระบบกรรม/สายใยแบบฝั่งเอเชียอยู่พอสมควรเลย)

กลับมาที่คำถามที่ว่าเราเลือกเทพ หรือเทพเลือกเรา? และเค้าชอบเราเลยอยากให้พรจริงไหม? บลูมองเรื่องนี้แยกออกเป็น 4 ระบบหลัก ๆ ที่ทำงานดังนี้ (อาจจะมีมากกว่านี้ แต่ตอนนี้นึกออกแค่นี้)

1. ระบบเทพเลือกเรา (The Gods Choose Us / Patron Deity)

แนวคิดนี้ใกล้เคียงกับสิ่งที่บลูบอกเลยว่า อุ้ย ชอบคนนี้จัง แต่ในความเป็นจริง มันไม่ได้มาในสไตล์เลือกเพราะเอ็นดูแล้วแจกพรฟรีเหมือนซานตาคลอส แต่มันทำงานผ่าน

• สายใยและเคมีที่ตรงกัน (Affinities & Resonance) เทพเจ้าแต่ละองค์มีพลังงาน (Essence) หรือโดเมนที่ทรงดูแลเด่นชัด ( เช่น สงคราม, ศิลปะ, ความตาย, ธรรมชาติ, ปัญญา) บางครั้งจิตวิญญาณ ตัวตน หรือบาดแผลในใจ ของเรา ณ ช่วงชีวิตนั้น มันไปดึงดูดหรือสอดคล้องกับพลังงานของเทพองค์นั้น ๆ เข้า

• สัญญาณเรียก (The Calling / Signs) เทพเจ้าฝั่งตะวันตกมักไม่มาปรากฏกายให้เห็นโต้ง ๆ (ยกเว้นในนิมิตหรือฝันที่ชัดเจนมาก) แต่จะมาในรูปแบบของความบังเอิญที่ถี่เกินไป (Synchronicities) เช่น อยู่ ๆ เราก็เดินไปเจอสัญลักษณ์ของพระองค์ซ้ำ ๆ (รูปปั้น สัตว์ประจำพระองค์ การเอ่ยถึงในหนังสือ 10 เล่มในสัปดาห์เดียว) หรือเกิดความรู้สึกหลงใหลในอารยธรรม อิทธิพล หรือเรื่องราวของเทพองค์นี้อย่างรุนแรงโดยไม่มีสาเหตุ

• การเรียกเพื่อใช้งาน/ฝึกฝน (Not just for blessings naka) โลกทัศน์แบบ Polytheism มองว่า เทพไม่ได้เลือกเราเพื่อมาประคบประหงม แต่เลือกเพราะเรามีศักยภาพที่จะเติบโตหรือทำภารกิจบางอย่างร่วมกับพระองค์ได้ การเข้ามาของเทพเจ้าประจำตัว (Patron) บางครั้งจึงไม่ได้มาพร้อมพร แต่มาพร้อมบททดสอบชีวิตที่หนักหน่วง เพื่อเคี่ยวกรำให้เราดึงศักยภาพที่แท้จริงออกมา (เช่น เทพสาย Shadow อย่างพระแม่กาลี เทพีเฮคาเต ไม่เคยมาในรูปแบบของของขวัญติดริบบิ้นหลวมๆ พร้อมแกะ แต่มักเข้ามาในชีวิตช่วงที่เกิดความพังทลายเพื่อช่วยเราสร้างตัวตนใหม่ ซึ่งคนปฏิบัติจริงจะเข้าใจจุดนี้ดีมากๆ)

2. ระบบเราเลือกเทพ (We Choose the Gods)

อันนี้แหละค่ะ คือสิ่งที่ Galina Krasskova เน้นย้ำมากในหนังสือ Devotional Polytheism ในระบบนี้ เราไม่ต้องนั่งรอให้สวรรค์เปิดหรือมีปาฏิหาริย์ส่งสัญญาณมาบอกว่าใครคือเทพประจำตัว แต่เราสามารถเป็นฝ่ายเลือกเสาะหาและเข้าหาพระองค์ก่อนได้เลย ไม่ต้องรอให้ฟ้าส่งสัญญาณ ซึ่งสำหรับคนเดี๋ยวนี้ที่ชีวิตยุ่งๆ การรอสัญญาณจากเทพอาจทำให้เรารอไปจนตายเลยก็ได้

• เริ่มต้นจากความเคารพและความสนใจ ถ้าเราอ่านตำนานเทพกรีก นอร์ส อียิปต์ หรือฮินดู แล้วรู้สึกถูกชะตา ชอบมาก ขนลุกก หรือนับถือแนวคิด วิถีชีวิต หรือความเก่งกาจของเทพองค์ไหนเป็นพิเศษ นั่นคือเหตุผลที่เพียงพอแล้วที่เราจะเริ่มตั้งโต๊ะบูชาพระองค์ (จะบอกว่ามันคือจุดเริ่มต้นที่ดีมากๆ แล้วค่ะ เพราะในทาง Jung สิ่งที่เราหลงใหลโดยไม่มีเหตุผล มักจะมีเรื่องของจิตไร้สำนึกซ่อนอยู่)

• ระบบความสัมพันธ์แบบต่างตอบแทน (Reciprocity / Do ut des) เป็นระบบคิดโบราณของกรีก-โรมัน แปลตรงตัวว่า ฉันให้ เพื่อให้ท่านให้ตอบรับ มันทำงานเหมือนความสัมพันธ์ของมนุษย์เลยค่ะ ไม่ใช่การกราบกรานอ้อนวอนอย่างเดียว แต่อยู่บนพื้นฐานของความสัมพันธ์ที่เป็นมิตรและให้เกียรติซึ่งกันและกัน ทำให้เห็นว่ามนุษย์ไม่ได้เป็นแค่เหยื่อหรือผู้ขอ แต่เป็นผู้มีเจตจำนงอิสระ (Agent) ที่เข้าไปเสนอความสัมพันธ์อย่างเกียรติและเคารพ ซึ่งเปลี่ยนแนวคิดจากการมูเพื่อขอ ไปสู่การร่วมสร้าง (Co-creation ที่บลูย้ำบ่อยๆ) เราอาจเริ่มด้วยการให้ก่อน เช่น ให้อาหารถวาย (Offerings), ให้คำสรรเสริญ, หรือพัฒนาตัวเองในโดเมนที่พระองค์ดูแล (เช่น ถ้าบูชาเทพีแห่งศิลปะ เราก็ตั้งใจฝึกวาดรูป) เราอาจจะจุดธูป 1 ดอก บอกชื่อ-นามสกุล บอกว่าหนูขอทำความรู้จักกับท่านนะคะ ถวายน้ำสะอาด หรือดอกไม้สักดอก หรือถ้าไม่อยากตั้งโต๊ะบูชา ก็แค่อุทิศเวลาให้กับเรื่องนั้น เช่น ถ้าสนใจเทพีอาเธน่า ก็ลองฝึกสมาธิหรืออ่านหนังสือหนักๆ สัก 1 ชั่วโมงแล้วบอกว่า..หนูขออุทิศเวลานี้แด่ท่าน และเมื่อเวลาผ่านไป ความสัมพันธ์และสายสัมพันธ์จะค่อย ๆ ก่อตัวขึ้น จากเทพที่เราเลือกบูชาเฉย ๆ วันหนึ่งพระองค์อาจจะกลายมาเป็นเทพประจำตัวที่คอยเกื้อหนุนเราจริง ๆ ก็ได้ (ซึ่งเป็นวิธีที่ง่าย และน่ารักมากๆ)

3. ระบบที่เชื่อว่ามีเทพประจำตัวตั้งแต่เกิด (คล้ายระบบแรก)

อันนี้พบในหลายวัฒนธรรม เช่น เทพประจำวันเกิด / เทพประจำราศี / เทวดาประจำตัว / Guardian Angel / Spirit Guide แนวคิดคือทุกคนมีผู้คุ้มครองอยู่แล้ว เราไม่ได้เลือก และเขาก็ไม่ได้เพิ่งเลือกเรา แต่... ปัญหาคือแต่ละระบบบอกไม่ตรงกันเลย เกิดวันเดียวกันฮินดูบอกองค์หนึ่ง โหราศาสตร์ตะวันตกบอกอีกแบบ ญี่ปุ่นบอกอีกแบบ จีนบอกอีกแบบ จึงไม่มีหลักฐานว่าระบบไหนจริง

ส่วนตัวบลูไม่ซื้อระบบนี้เท่าไร แค่เป็นช่องทางเข้าถึงที่ง่าย เหมือนเข้าร้านอาหารตามสั่งแล้วสั่งข้าวไข่ดาวนั่นแหละค่ะ (ไข่ดาวไม่ผิด ไข่ดาวไม่ได้สิ้นคิด แต่มันนึกออกง่ายที่สุดเวลาไม่รู้จะกินอะไร)

4. เทพคือภาษาเชิงสัญลักษณ์ของจิต ระบบสัญลักษณ์และพลังงานแม่แบบ (Archetypal System)

ข้อนี้คือหมัดเด็ดที่ทำให้ทุกอย่างอธิบายได้อย่างเป็นเหตุเป็นผล การมองว่าเทพคือ Archetype ในจิตไร้สำนึกร่วม (Collective Unconscious) ช่วยตอบคำถามได้เลยว่า ทำไมบางช่วงชีวิตที่เรากำลังต้องการความเด็ดขาด เราถึงรู้สึกอินกับพระแม่กาลีเป็นพิเศษ เพราะมันคือจิตใต้สำนึกของเราเองที่กำลังเรียกหาพลังงานด้านนั้นมาเยียวยาหรือขับเคลื่อนชีวิต

ในเชิงสัญลักษณ์วิทยาระบบนี้คือระบบจัดหมวดหมู่พลังงานในชีวิต โดยแทนค่าปัญหา หรือเป้าหมายของมนุษย์ผ่านองค์เทพ/สิ่งศักดิ์สิทธิ์แต่ละองค์ เช่น

• อยากได้ปัญญา/แก้ปัญหาชีวิต จูนกับพระพิฆเนศ

• อยากได้ความรัก/ความอุดมสมบูรณ์ จูนกับพระแม่ลักษมี

• อยากได้ความปลอดภัย/แคล้วคลาด จูนกับท้าวเวสสุวรรณ

(อันนี้น่าสนใจมาก ถ้ามองแบบปู่ Carl Jung เทพแต่ละองค์ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งมีชีวิตภายนอก แต่เป็น Archetype ค่ะ)

โครงสรุปความเชื่อมโยงของทั้ง 4 ระบบ
[1. The Gods Choose Us] ─── (แรงดึงดูด/สัญญาณ/บททดสอบ) ───┐
                                                            │
[2. We Choose the Gods] ─── (เจตจำนง/การสร้างความสัมพันธ์) ──┼──> [ประสบการณ์ส่วนบุคคล (UPG)]
                                                            │
[3. Innate / Birth Right] ─ (พิมพ์เขียวทางจิตวิญญาณ) ───────┤
                                                            │
[4. Archetypal System] ─── (จิตใต้สำนึก/กลไกทางจิตวิทยา) ───┘

แล้วในทางปฏิบัติล่ะ คนหาเทพประจำตัวยังไงบ้าง?

ก่อนอื่น บลูขอพูดแบบตรงไปตรงมา สิ่งที่กำลังจะอ่านต่อไปนี้มันไม่มีวิธีที่พิสูจน์ได้ 100% ในทุกวิธีที่เราใช้กัน เช่น ดูวันเกิด ดูดวง ฝัน นิมิต ไพ่ คนทรง หมอดู ทั้งหมดนี้ล้วนตั้งอยู่บนสมมติฐานของระบบความเชื่อนั้น ๆ ไม่มีวิธีที่เป็นกลางซึ่งตรวจสอบได้ว่าคำตอบนั้นถูกต้อง แต่ถ้าถามว่าในทางปฏิบัติ คนเลือกกันยังไง บลูสรุปคร่าวๆ ว่ามันมีอยู่ 4 แบบ (จริงๆ อาจจะมีมากกว่านี้ แต่เพื่อให้เห็นภาพรวม)

• จากวัฒนธรรม (ครอบครัวนับถือ)

• จากประสบการณ์ส่วนตัว (รู้สึกได้รับความช่วยเหลือ)

• จากความชอบและแรงดึงดูด

• จากการตีความนิมิตหรือสัญญาณ

  ถ้าเราอยากรู้ว่าตอนนี้มีใครกำลังเคาะประตูเรียก หรือเราควรจะหันไปหาใคร ในทางปฏิบัติของเหล่าคนที่ทำงานกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เทพเจ้า หรือสายจิตวิญญาณร่วมสมัย (เช่น แวดวง Modern Paganism / Devotional Polytheism) การค้นหาเทพประจำตัว (Patron Deity / Spiritual Mentor) เขาจะไม่ได้นั่งเหม่อรอให้สวรรค์เปิดอย่างเดียว แต่มีกระบวนการที่พอบลูลองรวบรวมและคลี่ดูแล้วจะเป็น 5 ขั้นตอนหลักดังนี้ค่ะ

1. สืบค้นภายในตัวเองและการสังเกตสัญลักษณ์นั้นๆ (Internal Mapping)

สายนี้เขาเริ่มจากข้างในออกไปข้างนอก ไม่ใช่การวิ่งไปให้คนอื่นชี้นิ้วบอกตั้งแต่แรก เขาจะเริ่มจากการจดบันทึกและสังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นรอบตัวก่อน แล้วสังเกตุว่าตัวตนของเราตอนนี้ขับเคลื่อนด้วยอะไร? ความต้องการความยุติธรรมไหม ความคิดสร้างสรรค์รึเปล่า นีดการเยียวยาจิตใจ รู้สึกความโดดเดี่ยวเหลือเกิน? ลองดูว่าเทพองค์ไหนที่มีหน้าที่ หรือเรื่องราวที่ตรงกับสิ่งที่เรากำลังเผชิญ

ซึ่งถ้ามันมีหลายคนมาก เช่น เทพแห่งความรักมีเป็น 10 จะเริ่มจากตรงไหน หรือเทพทั้ง 10 นั้นเป็นเทพประจำตัวเราหรอ ก็อาจจะใช่หรือไม่ก็ได้ แต่การสังเกตุที่ง่ายที่สุดคือการอ่านสัญญาณผ่านความถูกชะตาอย่างไม่มีเหตุผล (Resonance & Affinity) ค่ะ อย่างบลูจะชอบอ่านนิทาน ตำนาน ฟังเรื่องราว ดูภาพ รูปปั้นต่างๆ นาๆ เพราะมันง่ายและฟรี (จนตระหนักได้ว่าตัวเองสั่นพ้องกับอะไรที่มีปีก และม้ามักมีส่วนเกี่ยวข้อง 5555 สิ่งนี้เรียกว่า Resonance over Rules ความสั่นพ้องสำคัญกว่ากฎเกณฑ์ ในสายเพแกนมันเรียกว่า Personal Lore หรือปกรณัมส่วนบุคคล) มันจะไม่ใช่แบบ เปิดมือถือปุ๊บ จองคิวไปดูดวง หาคนทรง อันนี้มันคือการให้คนนอกบอก/กำหนด (ไม่ได้บอกว่าผิด แต่ควรใช้ในขั้นตอนการยืนยัน) แต่ข้อนี้คือการสังเกตตัวเองอย่างละเอียดก่อน อย่างเช่น

• สังเกตแรงดึงดูดสายตา เวลาเดินเข้าวัด ศาลเจ้า ร้านหนังสือ หรือดูภาพศิลปะ ให้สังเกตว่าสายตาและความรู้สึกของเราพุ่งไปหาสัญลักษณ์หรือเทวรูปองค์ไหนเป็นพิเศษ

• ความรู้สึกขณะมอง มักจะรู้สึกถูกดึงดูด อันนี้พบเยอะมากในสายมู เช่น เดินผ่านเทพองค์หนึ่งแล้วร้องไห้ หรือเห็นรูปแล้วรู้สึกเหมือนกลับบ้าน จึงเชื่อว่าองค์นั้นเป็นของเรา เขาเรียกเราแล้ว มันจะไม่ใช่แค่รู้สึกว่าสวยดี แต่เป็นความรู้สึกอะไรก็ได้ที่ลึกซึ้งกว่านั้น อาจเป็นรู้สึก ว้าว อบอุ่นทันที ปลอดภัย ขนลุกชูชัน ดิ่ง หรือเกิดความสงบในใจแบบบอกไม่ถูก

• สังเกตองค์ประกอบรอบตัว ดูว่าสัญลักษณ์ สัตว์ หรือหัวข้อไหนที่โผล่เข้ามาในชีวิตเราบ่อย ๆ ในช่วงนี้แบบผิดสังเกต? อย่างบางคนดึงดูดกับสัญลักษณ์เฉพาะ เช่น ดอกบัว, งู, พระจันทร์, ไฟ, หรืออาวุธ สัญลักษณ์เหล่านี้มักจะนำไปสู่แม่แบบ (Archetype) ของเทพประจำตัวเสมอ

• ศึกษาตำนานแล้วเลือกเอง คนที่ศึกษาเทพจริง ๆ จำนวนไม่น้อยทำแบบนี้อ่านตำนาน

  แล้วถามว่าเทพองค์ไหนสะท้อนชีวิตของเรา เช่น คนที่สนใจการเรียนรู้ การเดินทาง ภาษาอาจรู้สึกผูกกับเฮอร์มีส คนที่กำลังผ่านการสูญเสีย อาจรู้สึกเข้าใจพระแม่กาลี คือเขาจะไม่ได้เชื่อว่าเทพเลือก แต่เขาเลือกเทพที่สะท้อนชีวิตตนเอง บางทีอ่านตำนานแล้วรู้สึกเหมือนกลับบ้าน แต่หมายเหตุนิดนึง ให้เราแยกแยะเทพ กับ Projection ขณะอ่านเรื่องราวนั้นๆ ลองสังเกตุว่าสิ่งที่ดึงดูดเราคือเทพหรือความหมายที่เราโยนใส่เทพองค์นั้น เช่น สมมติว่าเราที่กำลังผ่านการสูญเสียอาจรู้สึกผูกพันกับเทพแห่งความตายหรือการเปลี่ยนผ่าน นั่นไม่ใช่เพราะเทพเลือกเรา แต่เพราะสัญลักษณ์นั้นสะท้อนสภาวะภายในของเราค่ะ

• สำรวจตัวตนและบาดแผลชีวิต (Shadow Work) ลองถามตัวเองว่า ช่วงชีวิตนี้เรากำลังเผชิญกับอะไร? พลังงานแบบไหนที่เราขาด หรืออยากพัฒนา (เช่น ความกล้าหาญ การเยียวยาจิตใจ ความคิดสร้างสรรค์ หรือความยุติธรรม) เทพที่มีหน้าที่ในโดเมนนั้นมักจะเป็นองค์ที่ดึงดูดเรา

• ดูจากวันเกิด (Birth Correspondence) อันนี้พบเยอะที่สุด ใช้กันทุกมุมโลก เชื่อว่าแต่ละระบบจะมีผู้คุ้มครองของตัวเอง เช่น เทพประจำวันเกิด เทพประจำราศี เทพประจำปีนักษัตร เทวดาประจำวัน Guardian Angel ตามวันเกิด อย่างฮินดูบางสายใช้วันประจำดาวเคราะห์ ญี่ปุ่นใช้เทพประจำปี กรีกใช้ดาวเคราะห์ประจำเทพ วิกคาใช้ฤดูกาล สรุปก็คือข้อสมมติฐานเท่ากับจังหวะที่เราเกิดทำให้เราผูกกับพลังบางอย่างอยู่แล้ว อันนี้แล้วแต่ความเชื่อนะคะ แต่ส่วนตัวบลูมองว่าเป็นระบบที่ทื่อเกินไปหน่อย และมันสร้างความสับสนเพราะแต่ละระบบตีกันเอง มันเหมือนจับคนยัดใส่กล่อง/เทมเพลตบางอย่างเรียบร้อยแล้ว ซึ่งอาจจะไม่ตรงกับสภาวะจิตปัจจุบัน หรือบาดแผลชีวิตที่เจ้าตัวกำลังเผชิญอยู่เลยสักนิด + ข้อสังเกตคือ ถ้าเกิดวันที่นี้ๆ (ซึ่งมันก็ทุกวันนั่นแหละ) คนคนเดียวอาจมีเทพประจำตัวไม่ต่ำกว่า 5–10 องค์ ขึ้นอยู่กับว่าเราใช้ระบบไหน ดังนั้นคำตอบจึงขึ้นกับระบบ ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ทุกระบบเห็นตรงกัน

• ใช้การเสี่ยงทาย (ใช้ได้ทั้งตอนนี้หรือตอนยืนยัน) เช่น ไพ่ ไม้เสี่ยงทาย ลูกเต๋า โอราเคิล ระบบพยากรณ์ต่าง ๆ ถือว่าเทพเป็นผู้เปิดเผยคำตอบผ่านเครื่องมือเองค่ะ

2. สำรวจเหตุการณ์ประจวบเหมาะ (Synchronicity Analysis)

ต่อจากขั้นตอนแรกหลังสังเกตองค์ประกอบรอบตัว แล้วให้สังเกตความเชื่อมโยงซ้ำๆ (Synchronicities) สังเกตสัญลักษณ์ สัตว์ ภาพ หรือชื่อเทพเจ้าที่โผล่เข้ามาในชีวิตถี่เกินปกติ

• Synchronicity เช่น เห็นรูปปั้น นกฮูก กวาง หรือแมงมุมบ่อยๆ อ่านเจอชื่อเทพองค์เดิมในหนังสือ 8-9 เล่มในสัปดาห์เดียวกัน ในช่วง 1–3 เดือนนี้ มีชื่อ รูปภาพ หรือเรื่องเล่าของเทพองค์ไหนเฉียดเข้ามาในชีวิตเราบ่อยผิดปกติไหม? เช่น สุ่มเจอในฟีด social, เพื่อนพูดถึง, เปิดหนังสือเจอ, เดินไปไหนก็เจอรูปปั้นองค์นี้โดยไม่ได้ตั้งใจ แต่ระวังว่าสัญญาณนั้นมาจากเทพจริง หรือจิตของเรากำลังจัดระเบียบความหมายให้กับเหตุการณ์เหล่านั้น (เพราะถ้าเป็น Synchronicity จริงๆ มันจะไม่ได้จบแค่เห็นรูปบ่อยๆ แล้วจบไป แต่มันมักจะมาพร้อมแรงสั่นสะเทือนภายใน เช่น ทำให้มุมมองต่อปัญหาชีวิตเปลี่ยนไป เกิดความตื่นรู้บางอย่าง หรือกระตุ้นให้เราต้องลุกขึ้นมาแก้ไขบาดแผล/จุดอ่อนของตัวเอง ณ ช่วงเวลานั้นพอดี) ตัวอย่างคลาสสิคของปรากฏการณ์ที่ในจิตวิทยาเรียกว่า Baader Meinhof phenomenon หรือ Frequency Illusion มากกว่า Synchronicity เช่น วันนี้รถพัง ปกติไม่เคยเห็นเลยว่าร้านซ่อมรถอยู่ตรงไหน แต่พอรถพังปุ้ป วันนี้เจอร้านซ่อมรถเต็มเมืองไปหมด (ร้านอยู่ตรงนั้นมาตลอด แต่สมองไม่เคยให้ความสำคัญมาก่อน )

• หรือในความฝัน (Dream Work) สังเกตความฝันช่วงก่อนตื่น (Hypnopompic state) กับการปรากฏของสัญลักษณ์/สัตว์พาหนะ ถือเป็นช่องทางหลักที่จิตไร้สำนึก (และพลังงานระดับ Archetype) ใช้สื่อสารได้บริสุทธิ์ที่สุด เพราะตอนนั้น Ego หรือสมองส่วนตรรกะของเรายังไม่ได้ตื่นขึ้นมาคอยบล็อกหรือต่อต้านข้อมูล ดูว่ามีองค์เทพ สัญลักษณ์ หรือสัตว์ประจำองค์เทพนั้นๆ มาปรากฏหรือไม่ หลายศาสนาให้ความสำคัญมาก เช่น ฝันเห็นเทพองค์เดิมซ้ำ ๆ ได้รับของ ถูกเรียกชื่อ ได้รับคำสั่ง จึงตีความว่า องค์นั้นกำลังติดต่อ

มาดูเหตุการณ์ประจวบเหมาะ Synchronicity จริงๆ บลูจะตัวอย่างคลาสิคคือ มีผู้หญิงคนหนึ่งกำลังเล่าความฝันว่า เมื่อคืนฉันฝันเห็นแมลงปีกแข็งสีทอง ..แต่ระหว่างที่กำลังเล่านั้นเอง ดันมีแมลงชนิดใกล้เคียงบินชนหน้าต่างห้องตรวจพอดี จังหวะนั้นนั่นแหละค่ะ เราจะไม่ได้รีบพูดว่า เห้ย นั่นไง เธอ เทพส่งแมลงมาหาเธอแล้ว

แต่ให้ดูมันและระหนักว่านี่คือเหตุการณ์ที่ ไม่มีความสัมพันธ์เชิงเหตุและผล (A ไม่ได้ทำให้ B เกิด) แต่มีความหมายสำหรับผู้ประสบ เราจึงจะเรียกมันว่า Synchronicity

ทีนี้ลองเอามันมาโยงกับเรื่องเทพ …คนจำนวนมากจะบอกว่าช่วงนี้เห็นพระแม่ลักษมีทุกที่ คำถามแรกที่ควรถาม ไม่ใช่พระแม่กำลังเรียกหรือเปล่า หรือเห็นอะไรโผล่มา 2 ครั้งก็เหมาว่าเทพเคาะประตูเรียก แต่คือก่อนหน้านี้ เราเริ่มสนใจพระแม่ลักษมีรึเปล่า? เพราะถ้าใช่ ก็มีโอกาสสูงมากที่จะเป็น Frequency Illusion เช่น กดดูคลิปหนึ่ง อัลกอริทึมเสนอเพิ่ม เพื่อนแชร์ หนังสือที่ซื้อเป็นแนวเดียวกัน ร้านขายของก็จัดวางรูปในช่วงเทศกาล เป็นต้น ทั้งหมดนี้ทำให้ดูเหมือนจักรวาลกำลังส่งสัญญาณ ทั้งที่อาจเป็นผลจากความสนใจของเราและระบบรอบตัว แต่บลูไม่ได้บอกว่าเราควรปฏิเสธมันทันที อ๋อ เพราะอัลกอริทึมแปลว่าไม่ตริงนะสิ โน ไม่ใชแบบนั้น เราควรถามต่อว่าสิ่งนั้นเปลี่ยนแปลงชีวิตเราไหม? เช่น ถ้าเห็นพระแม่ลักษมี 30 ครั้ง แต่ไม่มีอะไรเกิดขึ้น ก็อาจเป็นแค่การรับรู้ที่เปลี่ยนไป แต่ถ้า ฝันถึงองค์เดิมหลายครั้ง /กำลังเผชิญปัญหาเรื่องคุณค่าในตัวเอง / เปิดหนังสือหลายเล่มแล้วเจอเทพองค์เดิมในบริบทที่สอดคล้องกับสิ่งที่กำลังเผชิญ / เหตุการณ์เหล่านั้นทำให้มุมมองชีวิตเปลี่ยน ตรงนี้แหละที่บลูมองว่าเราควรจะเริ่มสนใจ เพราะประเด็นไม่ใช่จำนวนครั้งที่เห็น แต่คือความหมายเชิงจิตของเหตุการณ์นั้นค่ะ สุดท้ายแล้วไม่ว่าจะในทาง Carl Jung และสายปฏิบัติ Deity Work ก็ตาม เทพเจ้ามักสื่อสารผ่านเหตุการณ์ประจวบเหมาะที่เกิดขึ้นซ้ำๆ ค่ะ

ทีนี้เราจะเริ่มเห็นโครงแล้วใช่ไหมคะ ข้อ 1 (Internal Mapping) กับ ข้อ 2 (Synchronicity Analysis) มันทำงานสอดประสานกันเนียนมาก ข้อ 1 ค้นหาโครงสร้างตัวตนและแรงดึงดูดสายตาจากข้างใน และข้อ 2 สังเกตการสะท้อนกลับของโลกภายนอกผ่านเหตุการณ์ประจวบเหมาะและความฝัน โดยไม่หลงอุปทานค่ะ

3. การทดลองสื่อสารและทักทาย

เมื่อเริ่มรู้สึกว่าน่าจะเป็นองค์นี้ (หรือลังเลอยู่จากข้อ 2) ให้ทำการทดลองทางจิตวิญญาณเป็นเวลา 7 ถึง 21 วัน (ไม่ใช่ตัวเลขตายตัว แต่เป็นตัวเลขแนะนำสำหรับคนที่แบล้งสุดๆ) เมื่อเริ่มรู้สึกว่าถูกชะตากับเทพองค์ไหนเป็นพิเศษ ไม่ต้องรีบปวารณาตัวเป็นศิษย์ แต่จะเริ่มจากการทำความรู้จักแบบเป็นมิตรก่อนค่ะ

• ในสายปฏิบัติ มันก็มีที่บางคนไม่ได้เริ่มจากความเชื่อ แต่ข้ามมาทดลองเลย (คือข้ามขั้นตอนที่ 1 มาขั้นตอนนี้เลย) เขาจะลองตั้งโต๊ะบูชาเล็ก ๆ ถวายน้ำสะอาด สิ่งของพื้นฐาน ไม่จำเป็นต้องใช้ของหรูหรา ส่วนใหญ่เริ่มจาก น้ำสะอาดแทนความบริสุทธิ์ การเปิดรับ และจิตใจที่เรียบง่าย, แสงเทียนแทนพลังงาน การจุดประกาย และการส่งสัญญาณเรียก, หรือควันหอม (กำยาน/กำยานไม้) แทนการเชื่อมต่อสื่อสารระหว่างโลกมนุษย์กับสภาวะจิตวิญญาณ จากนั้นให้จุดเทียน และกล่าวชื่อเทพองค์นั้นเพื่อทำความรู้จัก สวดมนต์สั้น ๆ ถึงพระองค์ บอกกล่าวเจตจำนงว่าเราสนใจที่จะเรียนรู้และสร้างสายสัมพันธ์กับท่าน จากนั้นลองทำสมาธิเงียบๆ สัก 10-15 นาที เพื่อสังเกตความรู้สึกหรืออารมณ์ที่เกิดขึ้นในใจ หรือสังเกตความรู้สึกหรือความฝันในช่วง 2-3 วันหลังจากนั้น หรือบูชาสัก 3 เดือนแล้วดูว่าชีวิตเปลี่ยนไหม รู้สึกเชื่อมโยงไหม ถ้าใช่ก็อยู่ต่อ ถ้าไม่ใช่ก็เปลี่ยน (สังเกตุว่าวิธีนี้จะคล้ายการทดลองเชิงประสบการณ์มากกว่าการค้นหาคำตอบที่ถูกต้องในทันที)

• ซึ่งเอาจริงมันแอบคล้ายกับการอุทิศตน (Devotional Practice) ในบางศาสนานะคะ (อันนี้จะเข้มข้นและจริงจังมาก) โดยเฉพาะฮินดูสาย Bhakti (ศรัทธานิยม การสร้างความสัมพันธ์ล่วงหน้า หรือการอุทิศตนยาวนาน จะไม่ได้ตั้งคำถามว่าใครคือเทพประจำตัวของฉัน ตั้งแต่วันแรก) คือเราจะไม่ได้พยายามหาเทพประจำตัว แต่เริ่มจากการบูชาองค์ที่ศรัทธาอย่างจริงจัง แบบเดินเข้าหาด้วยความรักและศรัทธาก่อน เมื่อผ่านไปหลายปี ความสัมพันธ์จึงค่อย ๆ ก่อตัวเองเฉยเลย (ซึ่งวิธีนี้หลายคนอาจจะรู้สึกแปลกๆ แบบจะให้ศรัทธาสิ่งที่เราแทบไม่รู้จักได้ไง แต่บลูจะบอกว่าวิธีนี้เป็นวิธีที่ลดเรื่องอัตตา (Ego) และความคาดหวังผลประโยชน์ระยะสั้นไปได้เยอะมาก) อันนี้กลับด้านจากการทดลองตั้งโต๊ะบูชาสั้นๆ คือไม่ได้เริ่มจากหาให้เจอว่าใครเป็นของเรา แต่เริ่มจากสร้างความสัมพันธ์แล้วค่อยดูว่ามันพาไปไหนค่ะ

4.การพิสูจน์และแยกแยะสัญญาณ (Spiritual Discernment)

ขั้นตอนนี้สำคัญที่สุดในทางปฏิบัติ เพราะต้องแยกให้ออกระหว่างสัญญาณจริง กับความคิดไปเอง (Illusion / Bias)

• สังเกตความฝันและบรรยากาศอย่างต่อเนื่อง หลังจากการสื่อสาร ให้ลองจดบันทึกความฝัน หรือสังเกตว่าชีวิตในช่วง 2-3 สัปดาห์นั้น มีเหตุการณ์ ความรู้สึก หรือพลังงานบางอย่างที่เปลี่ยนไปอย่างมีนัยสำคัญไหม

• ใช้การยืนยันผ่านเครื่องมือเพื่อ Cross-check หลายคนนิยมใช้ไพ่ทาโรต์ ไพ่ออราเคิล หรืออักษรรูน ไม่ใช่เพื่อการมูแบบหลับหูหลับตา แต่ใช้ในฐานะเครื่องมือตั้งคำถามย้อนกลับ เพื่อคัดกรอง Ego และ Confirmation Bias ของเราออกไป ดูว่าพลังงานที่สื่อสารอยู่นี้ใช่พระองค์จริงหรือไม่? หรือให้ผู้ที่มีประสบการณ์ช่วยอ่านพลังงานให้ หมอดู / คนทรง เพื่อดูว่ามีพลังงานของเทพองค์ไหนที่เด่นชัดรอบตัวเราอยู่หรือไม่ เป็นการยืนยันอีกทางหนึ่งหรือชั้นหนึ่ง อันนี้อาศัยความน่าเชื่อถือของผู้ทำพิธีเป็นหลัก + อย่างที่เคยเกริ่นไปในข้อแรก บางศาสนาไม่ได้ให้เลือกเอง แต่ครูบาอาจารย์ นักบวช หรือพิธีกรรม จะเป็นผู้บอกว่าเทพองค์ใดรับเราด้วยซ้ำ อันนี้จะเจอได้ในหลายสายของฮินดู แอฟริกันดั้งเดิม และศาสนาพื้นเมืองบางแห่ง แต่ปัญหาคือ ถ้าไปหาอาจารย์ 5 คน อาจได้ 5 คำตอบ จึงตรวจสอบข้ามกันได้ยากมาก 5555

• สังเกตสภาวะจิตใจ (Internal) เวลาคิดถึงหรือตั้งจิตขอพรจากท่าน รู้สึกถึงพลัง ปัญญา หรือความสงบในใจขึ้นไหม? และสังเกตเหตุการณ์ภายนอก (External) มีความราบรื่น ปัญหาถูกคลี่คลายด้วยปัญญา หรือมีทางออกใหม่ๆ ปรากฏขึ้นไหม?

5.การสร้างสายสัมพันธ์แบบคนต่างตอบแทน (Building Reciprocity - Do ut des)

ถ้าแน่ใจแล้วว่ามีสายสัมพันธ์จริง การทำงานร่วมกับเทพประจำตัวในทางปฏิบัติ ไม่ใช่การนั่งขอพร แต่คือการทำงานร่วมกันค่ะ

• พัฒนาตัวเองในโดเมนของเทพองค์นั้น หากเทพประจำตัวคือเทพีแห่งปัญญา การขยันอ่านหนังสือและฝึกคิดวิเคราะห์ ก็คือการถวายบูชาที่ดีที่สุด

• รักษาคำพูดและข้อตกลง หากเคยบอกว่าจะถวายสิ่งใด หรือจะปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอะไรเพื่อเติบโต ก็ต้องทำตามที่พูด เพราะระบบนี้ขับเคลื่อนด้วยความเคารพและความไว้วางใจซึ่งกันและกัน

แต่นะคะ หลายคนอาจจะเอ้ะ ข้อ 5 นี้ทำไมมันฟังดูคล้ายการบนบานศาลกล่าวหรือขอร้องต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ แล้วทำตามสัญญาเมื่อสมหวังในไทยเลยนะ 555 แถมมันไม่ได้มีบันทึกในตำราเทววิทยาเล่มไหนเลยหนิ บลูเธอสร้างลัทธิใหม่อยู่รึเปล่า

จริงๆ ข้อนี้สะท้อนสิ่งที่พบในศาสนาหลายแห่งจริงนะคะ บลูไม่ได้ปิ๊งปั๊งในสมองขึ้นมาเอง แต่มีจุดที่ควรแยกให้ออกระหว่างสิ่งที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ กับการตีความแบบจิตวิญญาณร่วมสมัย คือคำว่า Do ut des เป็นภาษาละติน แปลตรงตัวว่า I give so that you may give. อันนี้เป็นแนวคิดสำคัญในศาสนาโรมันโบราณ กล่าวคือความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับเทพมีลักษณะเป็นพันธสัญญาหรือการแลกเปลี่ยน ต่างฝ่ายต่างมีหน้าที่ของตน มนุษย์ถวายเครื่องบูชา พิธีกรรม หรือคำปฏิญาณ ส่วนเทพก็มอบการคุ้มครอง ความอุดมสมบูรณ์ หรือชัยชนะตอบแทน

อย่างไรก็ตาม ประโยคที่ยกมานั้น โดยเฉพาะส่วนที่ว่า หากเทพประจำตัวคือเทพีแห่งปัญญา การขยันอ่านหนังสือและฝึกคิดวิเคราะห์ ก็คือการถวายบูชาที่ดีที่สุด …อันนี้ไม่ใช่หลัก Do ut des ดั้งเดิมซะทีเดียว แต่เป็นการตีความแบบร่วมสมัยที่ได้รับอิทธิพลจากจิตวิทยาและแนวปฏิบัติทางจิตวิญญาณยุคใหม่ เพราะถ้าเป็นกรีกโบราณ เราอาจถวายไวน์ น้ำมันมะกอก หรือประกอบพิธีแก่ Athena มันไม่ได้มีข้อความว่าต้องอ่านหนังสือทุกวันจึงจะเป็นการบูชาที่ดีที่สุดหนิ

แต่ถ้ามองผ่านกรอบของการพัฒนาเชิงสัญลักษณ์ ประโยคนี้กลับมีเหตุผลมาก เพราะมันตีความว่า การบูชาไม่ใช่การเอาของไปแลกกับเทพ แต่คือการทำให้คุณสมบัติ (archetype) ของเทพองค์นั้น ปรากฏในชีวิตของเรา เช่น ถ้าเราศรัทธาใน Athena ก็ให้ฝึกใช้เหตุผล ความรู้ ความรอบคอบ / ถ้าศรัทธา Hermes ก็จงพัฒนาการสื่อสาร การเรียนรู้ ภาษา / ถ้าศรัทธา Aphrodite ก็ให้ฝึกการใช้ความคิดสร้างสรรค์ ความงาม ความสัมพันธ์ / ถ้าศรัทธาพระแม่กาลี ก็จงกล้าที่จะเผชิญการเปลี่ยนแปลงและการตัดสิ่งที่หมดความหมาย เป็นต้น (ในกรอบนี้เครื่องบูชา จึงเปลี่ยนจากวัตถุ เป็นการกระทำที่สอดคล้องกับคุณค่าของเทพค่ะ)

ส่วนข้อความที่บลูเคยเขียนว่า ระบบนี้ขับเคลื่อนด้วยความเคารพและความไว้วางใจซึ่งกันและกัน ก็เป็นอีกจุดที่ควรระวัง เพราะเป็นข้ออ้างเชิงเทววิทยา ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่พิสูจน์ได้ เราไม่สามารถยืนยันได้ว่าเทพมีความไว้วางใจต่อมนุษย์ในความหมายแบบความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลจริงหรือไม่ (นั่นขึ้นอยู่กับระบบความเชื่อที่ผู้ปฏิบัติยอมรับ)

ถ้ามองแบบบลูจริงๆ (ไม่ได้อ้างตามที่อ่านเจอในหนังสือเพียงอย่างเดียว) ในแนวปฏิบัตินี้ ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับเทพไม่ได้ถูกมองว่าเป็นการขอพรเพียงฝ่ายเดียว แต่เป็นการดำเนินชีวิตให้สอดคล้องกับคุณค่าและขอบเขตอำนาจของเทพองค์นั้น ผู้ปฏิบัติหลายคนในตอนนี้มักถือว่ามันเป็นการพัฒนาตนเอง และการรักษาคำมั่นมันก็เป็นส่วนหนึ่งของการแสดงความเคารพต่อเทพไปในเวลาเดียวกัน (มีแต่ได้กับได้)

ดังนั้นในแนวปฏิบัตินี้มันคือการเปลี่ยนความสัมพันธ์จากผู้บริโภคปาฏิหาริย์ (แปลหยาบคือสักแต่จะเอา) เป็นผู้ร่วมสร้างอย่างที่บลูเขียนไว้บ่อยมากๆ คือเทพไม่ได้ถูกมองเป็นตู้เอทีเอมกดขอพร แต่เป็นอุดมคติหรือพลังที่เราพยายามทำให้เป็นจริงผ่านการกระทำของตัวเราเอง ซึ่งไม่ว่าคนจะตีความเทพว่าเป็นสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติหรือเป็นสัญลักษณ์ทางจิต แนวปฏิบัติแบบนี้ก็ยังมีความหมายได้ในทั้งสองกรอบค่ะ

ซึ่งทั้งหมดที่พูดมานี้ไม่มีศาสนจักรมาคอยแจกใบเซอร์ประกาศนียบัตรนะคะ ว่าเราทำถูกต้องแล้ว จงทำต่อไป หรือทำผิด จงหยุดทำซะ มันเสียเวลา ทุกอย่างที่บลูเขียนมานี้ขับเคลื่อนด้วยประสบการณ์ตรงส่วนบุคคล + ความรู้สึกเชื่อมโยงภายในจิตใจของเราล้วนๆ ดังนั้นคำตอบและกลไกการทำงานของระบบนี้ไม่มีใครตอบอะไรแทนเราได้เลยค่ะ (ดังนั้นเลิกถามบลูได้แล้วนะคะ ว่ามีปัญหา 1234 เลือกภาพเทพภาพไหนดี 5555 เพราะบลูจะไปรู้ได้ยังไงล่ะ จริงไหม)

อ้อและข้อควรระวังในการค้นหา (เพื่อไม่ให้ตกเป็นเหยื่อ) นะคะ มี 2 ข้อง่ายๆ

1. เทพประจำตัวเปลี่ยน/เพิ่มได้ มนุษย์เรามีการเติบโตทางจิตวิญญาณ ในแต่ละช่วงชีวิต (เช่น ช่วงเรียน ช่วงทำธุรกิจ ช่วงเจอวิกฤต) พลังงานที่เราต้องการจะต่างกัน จึงไม่แปลกถ้าช่วงหนึ่งเราจะจูนติดกับองค์หนึ่ง แล้วพอผ่านไปหลายปีจะรู้สึกถูกชะตากับอีกองค์หนึ่งมากกว่า

2. อย่าให้ใครมาตัดสินแทน 100% ร่างทรงหรือหมอดูอาจช่วยชี้เบาะแสได้ แต่คนเดียวที่จะยืนยันได้ว่าสายใยนั้นจริงหรือไม่ คือความรู้สึกภายในจิตไร้สำนึกของเราเองค่ะ

กรีก, นอร์ส, ฮินดู, อียิปต์, วิกคา, นิวเอจ …ทำไมหลายวัฒนธรรมถึงเชื่อว่าทุกคนควรมีเทพประจำตัวตั้งแต่แรก?

เพราะถ้าย้อนกลับไปดูศาสนาโบราณหลายระบบ จะพบว่าแนวคิดนี้ไม่ได้เป็นสากลซะทีเดียว ตัวอย่างเช่น ศาสนากรีกโบราณไม่ได้สอนว่าทุกคนต้องมีเทพองค์เดียวประจำตัว แต่คนคนหนึ่งอาจบวงสรวงหลายเทพตามบริบทของชีวิต ช่วงนี้เจออะไร ก็ไปไหว้เทพองค์นั้น (เช่น ก่อนออกศึกบูชาอาเรส ตอนเจ็บป่วยบูชาอพอลโล เดินเรือไปหาโพไซดอน ทำนาไปหาดีมีเตอร์ จะแต่งงานไปหาเฮรา ตอนอยากมีลูกบูชาอาร์เทมิสหรือโฟรไดท์) คือเขาใช้เทพเป็นเครื่องมือในการจัดการชีวิต ไม่ใช่มีแฟนประจำที่ต้องซื่อสัตย์ทั้งชีวิต ขณะที่บางสายของฮินดูมีแนวคิดเรื่องอิษฏเทวตา (Ishta Devata) คือเทพที่ผู้ปฏิบัติเลือกเป็นศูนย์กลางของความศรัทธา (แปลหยาบคือการเลือกด้วยเจตจำนงของมนุษย์นั่นแหละค่ะ) ซึ่งไม่จำเป็นต้องหมายถึงเทพที่ถูกกำหนดมาแต่เกิด ใครจะเลือกพระวิษณุ, พระศิวะ, หรือพระแม่กาลี ก็ได้ตาม ความชอบและจิตวิญญาณของคนนั้น มันเป็นเรื่องของการเลือก (ซึ่งสอดคล้องกับขั้นตอนที่ 2 ที่บลูอธิบายไว้) มากกว่าการถูกกำหนด

แล้วระบบเทพประจำวันเกิดในฮินดูล่ะ? บลูเคยเขียนว่ามันมีไม่ใช่หรอ

จริงค่ะ มีค่ะ มีการจับคู่ดาวเคราะห์กับเทพเจ้า แต่ระบบนี้เป็นโหราศาสตร์ซึ่งใช้เพื่อพยากรณ์ ไม่ได้ใช้เพื่อกำหนดว่านี่คือเทพที่เราต้องบูชาตลอดชีวิต ไม่บูชาเทพองค์นี้แล้วชีวิตจะชิบหาย คนโบราณดูดาวเพื่อรู้แนวโน้มของชีวิต แต่อิษฏเทวตายังเป็นเรื่องของการเลือกส่วนตัว

ส่วนในไทยก็เป็นพุทธผสมผสาน ไม่มีเทพประจำตัว แต่มีพระประจำวันเกิด ซึ่งไม่ใช่เทพ แต่เป็นพระพุทธรูปปาง

แต่... มันแย่ไหมที่เราเชื่อ?

ไม่แย่เลยค่ะ เพราะแนวคิดนี้ช่วยให้คนมีที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ (อย่างบลูยังรู้สึกว่าตัวเองมันเริ่ดเลยแหละที่ได้ปางไสยาสน์ (หรือเรียกอีกชื่อว่าปางปรินิพพาน) เป็นปางประจำวันเกิด ปางไหนจะยืน จะนั่ง แต่ฉันจะนอน ซึ่งมันทำให้บลูรู้สึกสงบมากนะกับปางนี้) และจุดศูนย์กลางทางจิตวิญญาณในยุคที่ทุกอย่างเปลี่ยนแปลงเร็ว การมีเทพประจำตัวเป็นเหมือนการมีกระจกสะท้อนที่ทำให้เรารู้ว่าเรากำลังต้องการอะไร ณ ช่วงเวลานั้น :)

ใครที่เบียวว่าฉันสำเร็จมาขนาดนี้ได้เป็นเพราะน้ำพักน้ำแรงของฉันคนเดียว ฉันเก่งและขยันกว่าคนอื่นไงฉันถึงได้มี 1234 หรือ Self Made Man ที่คลั่งไคล้ระบบ Meritocracy (ระบบพรสวรรค์/ความสามารถนิยม) ฉันคู่ควรกับมันเพราะฉันเหนื่อยมาคนเดียว คนอื่นไม่มีสิ่งนั้นนี้เพราะคนอื่นกากพยายามไม่มากพอ คนอื่นจนเพราะคนอื่นขี้เกียจ ไม่รู้จักทำมาหากิน คนอื่นมันโง่ บลาๆ

…บลูแนะนำปิดหน้านี้ และสำเร็จความใคร่นั้นของตัวเองต่อไป หรือจะลองหาหนังสือ 3 เล่มนี้มาอ่าน/ต้มกินก็ได้ มันจะเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีของการลดอีโก้ และเป็นประโยชน์ต่อสังคมเพื่อนมนุษย์โดยรวมมากเลยค่ะ

• 1.Outliers (Malcolm Gladwell) เล่มนี้ดังอยู่ ไม่น่าจะต้องพูดเยอะ คนรีวิวเพียบ เสน่ห์ของ Outliers มันจะชี้ให้เห็นว่าโครงสร้างที่มองไม่เห็นมันสร้างผู้ชนะขึ้นมายังไง แกลดเวลล์ลงลึกไปถึงปัจจัยซ่อนแอบต่างๆ ไม่ว่าจะความสำเร็จจากปีเกิด เดือนเกิด (ดอกจันตัวโตๆ ว่าไม่ได้เกี่ยวกับเรื่องโชคชะตา เวทมนตร์ หรือโหราศาสตร์เลยสักนิด), โอกาสทางประวัติศาสตร์, ยุคสมัยที่เกิด หรือวัฒนธรรมที่หล่อหลอม ตัวอย่างดังคือ เคสของนักฮอกกี้เยาวชนทีมชาติแคนาดา เด็กที่เกิดเดือนมกราคมจะมีเวลาเติบโตทางร่างกายมากกว่าเด็กที่เกิดเดือนธันวาคมในรุ่นเดียวกันเกือบ 1 ปี เมื่อร่างกายโตกว่า เด็กกลุ่มนี้เลยเล่นกีฬาได้ดีกว่าตอนเด็กๆ โค้ชจึงมองว่า เอ้อ มันมีพรสวรรค์แล้วดึงไปเข้าทีมตัวเต็ง เด็กกลุ่มนี้เลยได้รับการฝึกที่ดีกว่า ได้เวลาลงเล่นมากกว่า พอผ่านไปหลายปี ความได้เปรียบทางโอกาสขนาดเล็กในวันนั้น มันเลยสะสมจนกลายเป็น Outlier (คนที่สำเร็จโดดเด่น) ในตอนโต นั่นเพราะความได้เปรียบทางกายภาพจากกฎระเบียบของระบบ คือระบบมันได้เปิดโอกาสให้เด็กที่เกิดเดือนมกราคมได้สะสมชั่วโมงและทรัพยากรมากกว่าคนอื่นตั้งแต่วันแรก ไม่ใช่เพราะเขาเกิดมาพร้อมพรสวรรค์ขั้นเทพตั้งแต่แรกแต่อย่างใดค่ะ

• 2.Success and Luck (Robert H. Frank) เล่มนี้บอกบลูว่าคนที่ประสบความสำเร็จมักจะมีอคติที่เรียกว่า Hindsight Bias หรือการมองข้ามปัจจัยภายนอก แล้วคิดว่าความพยายามของตัวเองคือเหตุผลเดียว ซึ่งแฟรงก์อธิบายว่า ความพยายามเป็นสิ่งจำเป็นก็จริง แต่โครงสร้างพื้นฐานรอบตัว (เช่น จุดเริ่มต้นชีวิต สังคมที่มีความปลอดภัย, ถนนหนทาง, โครงสร้างครอบครัวที่ช่วยแบ่งเบาภาระ หรือแม้แต่ปรากฏการณ์ผู้ชนะกินรวบ (Winner Take All) ในตลาด แฟรงก์ก็ได้หยิบยกกลไกนี้กลับมาอธิบายร่วมกับเรื่อง โชค/ความบังเอิญโดยเชื่อมโยงกัน เช่น คนที่ก้าวขึ้นมาอยู่ 10 อันดับแรก อาจจะมี ความสามารถและความขยันใกล้เคียงกันถึง 99% แต่สิ่งที่ตัดสินว่าใครจะได้เป็น อันดับ 1 (คนที่ได้กินรวบทั้งหมด) กับอันดับ 2 (คนที่แทบไม่ได้อะไรเลย) มักจะเป็นปัจจัยเล็กๆ ที่เรียกว่าโชคดี เช่น เจอคอนเนกชันโดยบังเอิญ ลมฟ้าอากาศ จังหวะตลาดเป็นใจในวันเปิดตัว แฟรงก์อธิบายในเล่มนี้ว่าพอตลาดมันเน้นผลลัพธ์แบบ Winner Take All คนที่ชนะและได้ครองเค้กชิ้นใหญ่ที่สุด มักจะเกิดอคติทางความคิด (Hindsight Bias / Attribution Bias) โดยมองข้ามปัจจัยแวดล้อมและโชคที่คอยส่งเสริมอยู่เบื้องหลังไปจนหมด) คือสิ่งที่คอยปูทางให้เราเอาพลังงานไปสร้างสรรค์งานได้ ถ้าไม่มีสิ่งแวดล้อมเหล่านี้ต่อให้พยายามเท่ากันผลลัพธ์ก็ไม่มีทางเท่ากัน

• 3.Justice (Michael J. Sandel) เปิดประเด็นเรื่องความไม่แน่นอนทางศีลธรรม / การสุ่มจับฉลากของธรรมชาติ คือหมัดเด็ดที่คนเขียนเล่มนี้ใช้ทุบมายาคติเรื่อง Self-made และ Meritocracy เลยค่ะ เพราะแม้แต่ความขยันก็ไม่ได้เป็นของเรา 100% ไม่ว่าจะพรสวรรค์ สุขภาพกาย สุขภาพจิต ความสามารถในการขยันหรือขี้เกียจของเรา ส่วนหนึ่งได้รับอิทธิพลมาจาก DNA, การเลี้ยงดูของครอบครัว, และบริบทสังคมรอบตัวทั้งสิ้น มันเป็นเรื่องของความบังเอิญทางการสุ่ม (Moral Arbitrariness) ที่เราไม่ได้ทำอะไรเพื่อให้ได้มันมา เด็กที่โตมาในครอบครัวที่อบอุ่น มั่นคง ปลอดภัย จะมีสภาพจิตใจที่เอื้อต่อการสร้าง ความอดทนระยะยาวได้ง่ายกว่าเด็กที่ต้องเอาชีวิตรอดจากความรุนแรงหรือความอดอยากในทุกๆ วัน และเขาขยี้ต่อว่าต่อให้เราเกิดมาพร้อมพรสวรรค์และความขยันระดับโลก แต่ถ้าเราเกิดผิดยุค เราก็อาจไม่ได้อะไรเลย ยกตัวอย่างนะคะ สมมติว่าเราเกิดมาพร้อมพรสวรรค์ในการหลับตาเตะบอลได้แม่นที่สุดในโลก ในยุคปัจจุบันเราจะกลายเป็นมหาเศรษฐีร้อยล้านเพราะตลาดวงการบันเทิงยุคนี้ให้ราคากับนักกีฬา แต่ถ้าพรสวรรค์เดียวกันนี้ไปเกิดในยุคกลางที่สังคมต้องการแค่นักรบจับขวาน เกษตรกรทำนา พรสวรรค์ในการหลับตาเตะบอลได้ของเราแทบไม่มีราคาอะไรเลย

ตัวอย่างง่ายๆ ถ้าวันไหนแอร์เสีย แต่อากาศดันดี เราไม่รู้สึกร้อน จิตใจสงบ นั่นแปลว่าสภาพอากาศกำลังทำหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งในเครือข่ายที่ช่วยขับเคลื่อนให้เราทำงานสำเร็จ หรือการที่เราไม่ต้องทำข้าวกินเอง เพราะมีคนเตรียมไว้ให้ อาหารและคนที่ทำอาหารก็คือแรงขับเคลื่อนในเครือข่ายความสำเร็จนั้นด้วย ไม่ใช่เพราะเรานั่งทำงานงกๆ ทำเสร็จแล้วบอกว่า นี่เพราะฉันคนเดียว งานถึงสำเร็จลุเริ่ดขนาดนี้ (หาอ่านเรื่องนี้เพิ่มได้จากทฤษฎีเครือข่ายผู้กระทำ Actor-Network Theory (ANT) บาย Bruno Latour ว่าในโลกนี้ไม่มีมนุษย์คนไหนทำอะไรสำเร็จได้ด้วยตัวคนเดียว แต่เราทำงานผ่านเครือข่ายของสิ่งต่างๆ ทั้งคน (เช่น แม่, เพื่อนร่วมงาน) และสิ่งที่ไม่ใช่คน (Non-human actors เช่น สภาพอากาศ, โต๊ะทำงาน, อินเทอร์เน็ต, อาหาร, เครื่องมือ)ค่ะ)

สรุป ความสำเร็จไม่ใช่เรื่องของน้ำพักน้ำแรงเราคนเดียว 100% แต่เกิดจากปัจจัยซ่อนแอบต่างๆ เช่น อิทธิพลจาก DNA/โครงสร้างพื้นฐานสิ่งแวดล้อมบริบทสังคมรอบตัวที่ช่วยแบ่งเบาภาระ/โครงสร้างครอบครัวผู้อื่นรอบตัวที่คอยเกื้อหนุนอยู่เบื้องหลังเสมอ เป็นต้น ซึ่งสิ่งเหล่านี้คือลมใต้ปีกที่ทำให้คนๆ หนึ่งสามารถเอาเวลาและพลังงานไปทุ่มเทฝึกฝน (เช่น กฎ 10,000 ชั่วโมง แต่ดอกจันอีกว่าการแค่นั่งทำสิ่งเดิมซ้ำๆ เป็นเวลา 10,000 ชั่วโมง (เรียกว่า Naive Practice) ไม่ได้ทำให้ใครกลายเป็นผู้เชี่ยวชาญ และอาจเป็นการเสียเวลาเปล่าด้วยซ้ำ เช่น คนขับรถมา 20 ปี ก็ไม่ได้ขับรถเก่งเท่ากับนักแข่งรถ F1 ไม่ใช่ทุกสนามที่กฎ 10,000 ชั่วโมงจะใช้ได้) ได้โดยไม่ต้องกังวลเรื่องการมีชีวิตรอดพื้นฐาน so no one rises alone ka

กลับมาต่อมุมมองเรื่องนักโต้คลื่นกับเกลียวคลื่น

ที่บอกว่านักโต้คลื่นที่เก่งก็เก่ง อื้อ เก่ง แต่ถ้าวันนั้นมันไม่มีคลื่น นักโต้คลื่น ก็ทำอะไรไม่ได้นอกจากยืนมองทะเลตาปริบๆ ดังนั้นผลลัพธ์ที่คาดหวังในวันนั้นก็ไม่ได้เป็นแบบที่หวัง สรุปก็คือมันก็ต้องมีตัวละครหลักๆ 2 อย่าง

1. เป็นที่ตัวเอง (Skill)

2.กับปัจจัยที่ควบคุมไม่ได้ ซึ่งอาจจะเอื้อหรือว่าทำลายเราก็ได้ (Timing/Universe)

โมเดลนี้สำหรับบลูมันสะท้อนความจริงของชีวิตที่ว่าศักยภาพส่วนบุคคล (Skill) กับจังหวะเวลาของโลก (Timing/Universe) ต้องมาบรรจบกัน ผลลัพธ์ที่ยิ่งใหญ่จึงจะเกิดขึ้นได้ค่ะ มันจะมีแค่อย่างใดอย่างนึงไม่ได้

เดี๋ยว แล้วมันเกี่ยวกับเทพ พระเจ้า เทพี หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำตัวยังไงนะ?

ก็ถ้าหากเรามองโลกผ่านเลนส์นี้ ระบบคิดแบบ Devotional Polytheism (พหุเทวนิยม) หรือแม้แต่แนวคิดทางปรัชญาและจิตวิทยาบางสำนัก โมเดลนี้จะเท่ากับเครื่องมือในการบริหารจัดการปัจจัยที่ควบคุมไม่ได้เหล่านั้นนั่นแหละค่ะ ทีนี้ลองมาแงะดูกันว่ามุมมองเรื่องเกลียวคลื่นเชื่อมโยงกับระบบคิดพวกนี้ยังไง

ในมุมของ Polytheism เทพเจ้าคือเกลียวคลื่น ศาสนากระแสหลัก (Monotheism) พระเจ้ามักถูกมองเป็นผู้ควบคุมทุกอย่าง เป็นคนเขียนบทหนังทั้งหมด แต่ในโลกทัศน์แบบเทพหลายองค์ (Polytheism) และลัทธิ Animism เทพเจ้าไม่ได้ควบคุมทุกอย่าง แต่เป็นพลังงานและสภาวะนั้น ๆ หมายความว่าไง หมายความว่าคนโบราณไม่ได้มองว่า โพไซดอน คือลุงแก่ ๆ ที่นั่งสั่งให้ทะเลมีคลื่น แต่โพไซดอนคือตัวตนของท้องทะเลและคลื่นนั้นเอง หน้าที่ของคนเราคือการอ่านคลื่น เมื่อมนุษย์ยอมรับว่าเราควบคุมพายุ ควบคุมกระแสน้ำ หรือควบคุมภัยแล้งไม่ได้ (ปัจจัยภายนอก 100%) การสร้างความสัมพันธ์ (Devotion) กับเทพเจ้า มันจึงไม่ใช่การอ้อนวอนให้พระองค์เปลี่ยนธรรมชาติของคลื่น โอ้ โพไซดอน ซัดคลื่นมาให้ข้าหน่อย บลาๆ แต่เป็นการทำความเคารพ เข้าใจสภาวะ และขอให้พระองค์เปิดทางหรือมอบจังหวะเวลาที่เหมาะสมให้ หรือถ้าให้แปลไทยเป็นไทยมันก็คือการยอมรับอย่างถ่อม(เจียม)ตัวว่าตัวเราเป็นแค่สิ่งมีชีวิตเล็ก ๆ ในระบบนิเวศอันยิ่งใหญ่ที่ขับเคลื่อนด้วยพลังงานที่เราไม่ได้เป็นคนสร้าง

และเพื่อให้เห็นภาพรวมของระบบนี้อย่างชัดเจนที่สุด เราต้องมองผ่านเลนส์ที่ว่าเทพประจำตัวไม่ใช่เจ้านายที่คอยสั่งการ หรือผู้จัดการส่วนตัวที่คอยแจกตั๋วโชคดีให้เรา แต่ในระบบภาพรวม Ecosystem ของพหุเทวนิยมผสมโรงกับจิตวิทยาเชิงลึก เทพประจำตัวคือเกลียวคลื่นลูกใหญ่เฉพาะตัวที่ชีวิตเรากำลังเผชิญ สอดคล้อง หรือจำเป็นต้องเรียนรู้เพื่อที่จะโต้ไปกับมัน

ซึ่งระบบภาพรวมและการทำงานของมัน บลูได้ลองกางแผนผังระบบความสัมพันธ์ระหว่างแนวคิดมหภาค-จุลภาค (Macrocosm-Microcosm) มาผสมผสานกับแนวคิดทางจิตวิทยา (Ego, Unconscious) นี้ออกมา มันจะทำงานผ่าน 3 องค์ประกอบหลักที่เชื่อมต่อกันแบบนี้ค่ะ

• The Macrocosm (คลื่นของจักรวาล/ธรรมชาติ) คือพลังงานดิบที่มีอยู่แล้วในโลก เช่น ความตาย การกำเนิด แรงขับทางเพศ ความโกรธ ความคิดสร้างสรรค์ โลกทัศน์แบบนี้มองว่าพลังงานเหล่านี้มีจิตสำนึกในตัวเอง และคนโบราณปักหมุดเรียกพลังงานเหล่านี้ด้วยชื่อของเทพเจ้าองค์ต่าง ๆ (เช่น พลังงานแห่งการทำลายล้างเพื่อเกิดใหม่ = พระแม่กาลี, พลังงานแห่งปัญญาและความยืดหยุ่น = เทพีอาเธน่า)

• The Microcosm (กระดานโต้คลื่น/ตัวเรา) คือจิตสำนึก (Ego) และจิตไร้สำนึก (Unconscious) ของเรา รวมถึงสถานการณ์ชีวิต บาดแผล และพรสวรรค์ที่เรามีมาตั้งแต่เกิด

• The Patronage (สายสัมพันธ์ประจำตัว) เกิดขึ้นเมื่อจุดตัดระหว่างเรากับพลังงานนั้นมาเจอกัน เช่น ช่วงนี้ชีวิตเราพังยับเยินมาก โดนโกง โดนใส่ร้าย และต้องการความยุติธรรม พลังงานของเราจะเกิดการ Resonance (สั่นสะเทือนร่วม) กับเทพแห่งความยุติธรรมหรือการชำระล้างทันที ระบบจะเริ่มส่งสัญญาณ (Signs/Synchronicities) เพื่อให้เราหันมามอง และเมื่อเราตอบรับด้วยการบูชาหรือศึกษา (Devotion) สายสัมพันธ์นี้จะแน่นแฟ้นขึ้น จนพระองค์กลายเป็นเทพประจำตัวในช่วงชีวิตนั้นหรือตลอดชีวิต

ฟังดูแฟนตาซีนะ แต่จริงๆ มันก็คือระบบแรงดึงดูดของพลังงานที่เคมีตรงกัน เราไม่ได้ถูกเลือกแบบสุ่มสับเสร็จเด็ดขาด แต่ถูกเลือกเพราะตัวตนและจังหวะชีวิตของเรา ณ ขณะนั้น มันเรียกร้องพลังงานแบบนั้นเข้ามาเพื่อเติมเต็มหรือขับเคลื่อน (ซึ่งจุดตัดระหว่างเรากับพลังงานมันยังมีอีกหลายเหตุการณ์ หลายมิติมากนะ ซึ่งมูเตลูก็มีส่วนไปเชื่อมโยงกับเขาด้วยในนั้น จะเขียนต่อในหัวข้อ แล้วในทางปฏิบัติคนทำกันยังไงบ้าง ค่ะ)

มูเตลูคือภาพสะท้อนของพหุเทวนิยม + บูชาธรรมชาติ

ทีนี้ลองกลับมาในบริบทของสังคมไทยและอุษาคเนย์ (Southeast Asia) บ้านเรากันหน่อย ที่เราคุยกันอยู่นี้มันก็มีส่วนคล้ายระบบความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เทพเจ้า ภูตผีบรรพบุรุษ และการผูกโยงชีวิตมนุษย์เข้ากับพลังเหนือธรรมชาติบ้านเราเหมือนกันนะ

เผื่อใครไม่เคยได้ยินเรื่องพหุเทวนิยม หรือแอบหลับตอน ป.4 มาก่อน บลูขอนิยามแบบคร่าวๆ ว่าศาสนาประเภทพหุเทวนิยม (Polytheism) คือการถือว่ามีเทวดาหลายองค์ ผสมกับการบูชาธรรมชาติ (Nature worship)

คือต้องบอกว่าพอย้อนนนนไปรุ่นบรรพบุรุษเรา แต่เดิมวัฒนธรรมการมูของคนไทยไม่ใช่การนับถือพระเจ้าองค์เดียวมาตั้งแต่ต้น แต่เป็นการนับถือเทพหลากหลายองค์ตามฟังก์ชันหรือความศักดิ์สิทธิ์ที่ต้องการ เช่น ไหว้พระพิฆเนศเพื่อความสำเร็จ ไหว้พระแม่ลักษมีเพื่อความรักและร่ำรวย ไหว้ท้าวเวสสุวรรณเพื่อป้องกันภัยและโชคลาภ ส่วนการบูชาธรรมชาติก็สังเกตได้จากการมูสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่มีฐานมาจากธรรมชาติ เช่น พญานาค (สายน้ำ/ถ้ำ), การขอขมาแม่คงคา, หรือการไหว้ต้นไม้ใหญ่ สิ่งเหล่านี้แหละค่ะ คือรากแก้วของพหุเทวนิยมโบราณที่ยังมีชีวิตอยู่ในคำว่ามูเตลู

ปรากฏการณ์ปากบอกเป็นอเทวนิยม แต่ใจและการกระทำเป็นพหุเทวนิยม

ศาสนาพุทธ (ในคัมภีร์) จัดอยู่ในกลุ่มอเทวนิยม (Atheism) คือไม่เชื่อและไม่สอนให้เชื่อเรื่องพระเจ้าสร้างโลก (ของตะวันตก อเทวนิยมคือปฏิเสธพระเจ้าทุกองค์) ยึดหลักกรรมและการพึ่งตนเอง (fyi พุทธศาสนาจัดอยู่ในหมวดอไสยวาทคือไม่ปฏิเสธว่ามีเทวดาหรือพลังเหนือธรรมชาติ แต่ไม่ให้ความสำคัญสูงสุดเพราะสิ่งเหล่านั้นก็ยังวนเวียนอยู่ในวัฏสงสาร แก้ทุกข์ไม่ได้ถาวร + พุทธให้พื้นที่กับเทพไว้แล้ว เพราะในพระไตรปิฎกมีเทวดาเต็มไปหมดเลยค่ะ มีท้าวสักกะ (พระอินทร์), พญานาค, พรหม, ยมบาล พระพุทธเจ้าเองก็ไปโปรดเทวดาบนดาวดึงส์ เวลาเราทำบุญก็กรวดน้ำ อธิษฐานอุทิศให้เทวดาคุ้มครอง แปลว่าการมีเทพในพุทธไม่ใช่เรื่องนอกศาสนา แต่มันคือจักรวาลวิทยาตามคติพุทธที่มีเทพเป็นส่วนประกอบอยู่แล้ว เพียงแต่เราไม่ให้ท่านเป็นที่พึ่งสูงสุดค่ะ)

แต่ก็อย่างที่บอกไปตอนต้นนั่นแหละ ความย้อนแย้งที่ลงตัวในทางปฏิบัติจริงคือแม้คนไทยส่วนใหญ่จะนิยามตัวเองว่าเป็นชาวพุทธ (อเทวนิยม) แต่ในทางปฏิบัติกลับหันไปหาการมูเตลูฉ่ำๆ ซึ่งเป็นพหุเทวนิยมอย่างแยกไม่ออก 5555 (เอาจริงมันก็คือศาสนาผี พราหมณ์ พุทธ ที่เป็นพหุเทวนิยมมาตั้งแต่รากเหง้าแล้วค่ะ) เราสามารถเข้าวัดไปกราบพระประธาน (พุทธ-อเทวนิยม) แล้วเดินออกมาเช่าบูชาวัตถุมงคล ไหว้เทพฮินดู หรือขอพรไอ้ไข่ (พหุเทวนิยม/ความเชื่อท้องถิ่น) แล้วตั้งวอลเปเปอร์ลิลิธ (พหุเทวนิยม) ในพื้นที่เดียวกันได้โดยไม่รู้สึกติดขัด

จำที่เราคุยกันเรื่อง Macrocosm / Microcosm / Patronage ได้ไหมคะ นี่คือ Patronage (สายสัมพันธ์ประจำตัว) ในชีวิตจริง

• Macrocosm = พลังงานดิบในจักรวาล (ความตาย, โชคลาภ, ปัญญา, การปกป้อง)

• Microcosm = ชีวิตเรา ซึ่งมีทั้งสุข ทุกข์ เงินทอง ความรัก ปัญหาครอบครัว

• Patronage = เมื่อเราต้องการเรื่องใดเป็นพิเศษ เราจะ resonance กับพลังนั้น

….คนเราหรือคนไทยทำแบบนี้โดยสัญชาตญาณเลยค่ะ

นิกายย่อยและความเชื่อนอกคัมภีร์คือต้นกำเนิดของสายมู

ข้อสังเกตที่น่าสนใจคือศาสนาพราหมณ์-ฮินดู จริงๆ แฝงแนวคิดเทวนิยมแท้ (พระพรหมสร้างโลก) ไว้แต่เนื่องด้วยมีนิกายและความเชื่อถือแยกย่อยออกไปมากมาย จนกลายเป็นประเภทบูชาเทวดาในธรรมชาติ มูเตลูก็คือนิกายย่อยของยุคนี้ เช่นเดียวกับฮินดูโบราณ มูเตลูในปัจจุบันไม่ได้ยึดติดกับคัมภีร์หลักของศาสนาใดศาสนาหนึ่ง แต่เกิดจากความเชื่อแยกย่อยที่ถูกตัดต่อพันธุกรรม และสร้างสรรค์ขึ้นใหม่ตามความต้องการของยุคสมัย (เช่น แผ่นทองเรียกทรัพย์, วอลเปเปอร์สายมูบนมือถือ, การตัดกรรม, การฝากชาวบ้านทำบุญ) เน้นความง่าย ความเร็ว และการตอบสนองกิเลส/ความต้องการพื้นฐานของมนุษย์ มากกว่าหลักธรรมชั้นสูง

1. ลัทธิวิญญาณนิยม (Animism)

สัญชาตญาณดิบของสายมูที่แฝงตัวอยู่ทุกที่ หรือการนับถือผีสางเทวดา มันไม่มีระบบและคำสอนที่แน่นอน ลัทธินี้ไม่มีระบบทางศาสนาและคำสอนที่ตายตัว มีความเชื่อถือผิดแผกกันไปตามท้องถิ่น ตามสำนัก ซึ่งตรงกับพฤติกรรมการมูที่ไร้พรมแดน ไร้กฎเกณฑ์ตายตัว ใครว่าตรงไหนดี วิธีไหนปัง (เช่น สูตรการไหว้ สูตรการสวดมนต์ สูตรการเลือกของแก้บน สูตรการใส่สีเสื้อมงคล สูตรตัวเลขเลือกเบอร์) ก็พร้อมปรับเปลี่ยนไปตามความพอใจและบริบทของตนเอง ไม่ได้มีคัมภีร์ส่วนกลางมาบังคับ อารมณ์แบบ 10 คนว่ามาไม่เหมือนกันสักคน ซึ่งในปัจจุบันลัทธิผีสางนี้ได้แฝงตัวหลบซ่อนอยู่กับศาสนาปัจจุบัน คนก็อาจบอกว่าตัวเองนี่แหบะพุทธแท้ ตัวเองนี่แหละเลื่อมใสในศาสนาใดศาสนาหนึ่ง แต่ในขณะเดียวกันก็มีความเชื่อในเรื่องผีสางเป็นต้นด้วย เอาจริงนะ แม้แต่คนที่นับถือพุทธ ฮินดู หรือขงจื๊อก็ยังมีมีความเชื่อหรือการปฏิบัติตนบางอย่างโน้มเอียงไปทางลัทธิวิญญาณนิยม นับถือผีสางเทวดาอยู่ไม่น้อย

นี่แหละคือคำอธิบายว่าทำไมคนรุ่นใหม่ในปัจจุบันที่เรียนจบสูง ๆ อยู่ในเมืองหลวง หรือบอกว่าตัวเองเป็นพุทธ/ไร้ศาสนา ถึงยังเดินสายมูอย่างฉ่ำมง เพราะลึกๆ แล้ว วัฒนธรรมความเชื่อเรื่องผี-วิญญาณ (Animism) มันไม่เคยหายไปจาก DNA ของเรา เพียงแต่เปลี่ยนรูปแบบมาอยู่ในคำว่าสายมูให้เข้ากับยุคสมัยเท่านั้นเองค่ะ

2. สัพพัตถกเทวนิยม (Pantheism)

พลังงานมีอยู่ทุกหนทุกแห่ง ซึ่งเชื่อว่าพระเจ้าแทรกซึมหรือมีอยู่ทั่วไปทุกหนทุกแห่ง สายมูยุคปัจจุบันไม่ได้มองสิ่งศักดิ์สิทธิ์อยู่แค่บนศาลหรือในวัด แต่มองว่าพลังงานหรือแรงดึงดูดของจักรวาล (Manifestation / Law of Attraction) แทรกซึมอยู่ทุกที่ เราจึงเห็นการมูผ่านสิ่งของในชีวิตประจำวัน เช่น เครื่องรางห้อยกระเป๋า, สีเสื้อมงคล, วอลเปเปอร์มือถือเรียกทรัพย์, ทะเบียนรถมงคล, ตัวเลขต่อท้ายชื่อไลน์ หรือแม้กระทั่งกลิ่นบางกลิ่น / หินคริสตัล เสื้อผ้าแบรนด์เนมที่มีสัญลักษณ์มงคล แฝงความเชื่อว่าทุกอณูรอบตัวสามารถส่งเสริมดวงชะตาได้

3. ศาสนาที่เนื่องด้วยวิวรณ์ (Revealed Religions)กับกลไกการเข้าฝัน/คนกลาง

ตรงนี้บลูขอแบ่งประเภทศาสนาเป็นศาสนาธรรมชาติ และศาสนาที่เนื่องด้วยวิวรณ์ (Reveled Religions) ซึ่งหมายถึงการแจ้งให้มนุษย์ทราบโดยอาการต่าง ๆ เช่น การปรากฏตนโดยตรง การเข้าฝัน การแจ้งผ่านคนกลาง

หัวใจสำคัญที่ทำให้สถานที่มูที่หนึ่งสามารถดังเปรี้ยงขึ้นมาได้ มักเกิดจากปรากฏการณ์ทำนองนี้ เช่น เจ้าของสถานที่ฝันเห็นพญานาคมาบอกให้สร้างศาล, การมีคนกลาง (ร่างทรง, หมอดู, ตาทิพย์) มาชี้เป้าจุดฮวงจุ้ย หรือการทักทายจากสิ่งลี้ลับ Storytelling เหล่านี้ทำงานกับจิตวิทยาความหวังของมนุษย์ ทำให้เกิดกระแสการตามรอยไปมูตาม ๆ กัน

สรุป สายมูเตลูในปัจจุบัน คือการเอาลัทธิวิญญาณนิยม (นับถือผี/สิ่งลี้ลับดั้งเดิม) มาเคลือบแคะผสมผสานเข้ากับพหุเทวนิยม (การไหว้เทพหลายองค์) แล้วดำเนินชีวิตภายใต้ร่มใหญ่ของศาสนากระแสหลักอย่างพุทธ (อเทวนิยม) โดยขับเคลื่อนด้วยกลไกทางธรรมชาติของมนุษย์ที่ต้องการที่พึ่งทางใจในโลกที่เต็มไปด้วยความไม่แน่นอนค่ะ

ทั้งหมดนี้ถ้ามองในระดับโครงสร้างทางวัฒนธรรม มันได้ฝังรากลึกในภูมิภาคเราอย่างมาก ด้วยเหตุผลหลักๆ ตามนี้

1. ตามรากฐานเดิมแบบ Animism (ศาสนาผีและวิญญาณนิยม)

ผีคือรากฐานที่ไม่เคยถูกทำลาย คือเราต้องยอมรับว่าก่อนศาสนาจะเข้ามา ผีคือระบบปฏิบัติการดั้งเดิมของจิตใจคนในภูมิภาคนี้ (คือผีที่บลูกำลังพูดถึงไม่ได้แปลว่าสิ่งที่น่ากลัว ปอบ กระสือ ทำนองนั้นเพียงอย่างเดียว แต่หมายถึงพลังชีวิต หรือตัวตนที่อยู่ในทุกสิ่งด้วย) ก่อนที่ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู หรือพุทธจะเดินทางเข้ามาจากอินเดีย คนในดินแดนอุษาคเนย์มีรากฐานความเชื่อดั้งเดิมคือการนับถือวิญญาณและธรรมชาติอยู่แล้ว เราเชื่อว่าทุกสิ่งในธรรมชาติ (ต้นไม้ใหญ่ ภูเขา แม่น้ำ ดิน น้ำ ลม ไฟ) มีขวัญสิงอยู่ พอด้านบนมีฮินดูหรือพุทธเข้ามาผสมทีหลัง ระบบเดิมมันเลยไม่หายไปไหน แต่ใช้วิธีกลืนกลาย (Syncretism) กลายเป็นระบบความเชื่อลูกผสม คือเราไม่ได้ลบผีทิ้งออกจากหน้าประวัติศาสตร์ แต่มันถูกเปลี่ยนชื่อและยกระดับผีบางตนให้เป็นเทพ ส่วนผีบางตนก็ยังอยู่ตามเดิมในฐานะผู้ดูแลพื้นที่เล็กๆ …จริงๆ นี่คงเป็นเหตุที่วา่ทำไมเรายังนับถือพระพุทธเจ้าพร้อมๆ กับไหว้เจ้าแม่ ท้าวเวสสุวรรณ แม่ซื้อ หรือรุกขเทวดาได้อย่างสนิทใจโดยไม่รู้สึกขัดแย้งกันนั่นแหละค่ะ

ซึ่งในตรงนี้เราจะเห็นว่ารากฐานเราคือผี และถ้าผีคือรากฐาน ฮินดูเองก็คือโครงสร้างที่ทำให้ความเชื่อมีระเบียบแบบแผน เพราะฮินดูให้ระบบเทพเจ้าที่มีหน้าที่ชัดเจนมาก (เช่น พระอิศวร = ทำลาย/สร้าง, พระนารายณ์ = ปกป้อง, พระพรหม = สร้าง, พระแม่ลักษมี = โชคลาภ) + ฮินดูยังให้ระบบพิธีกรรมที่เป็นมาตรฐาน เช่น การบวงสรวง, การใช้คาถา, การตั้งฤกษ์ + และยังให้มโนทัศน์เรื่องจักรวาล เช่น สวรรค์, นรก, หรือแม้แต่เขาพระสุเมรุที่กลายเป็นภาพจำของคนทั้งภูมิภาค

แต่วิธีการของอุษาคเนย์คือไม่รับมาแบบตรงๆ นะคะ เขาเอาฮินดูมาผูกกับผีซะเลยค่ะ เช่น เทพเจ้าฮินดูกลายเป็นผู้ใหญ่ที่คอยควบคุมผีชั้นล่าง ส่วนพิธีกรรมฮินดูถูกใช้เพื่อเอาใจทั้งเทพและผีไปพร้อมกัน นี่คือจุดที่ทำให้ระบบนี้แข็งแรง มันไม่ใช่การแทนที่ แต่คือการขยายโครงสร้าง

ส่วนพุทธเองก็ไม่ได้มาแข่งขันกับผีหรือฮินดูในเรื่องอำนาจเหนือธรรมชาติ แต่มันมาในบทบาทของทางออกและปัญญา พุทธให้หลักกรรมที่อธิบายว่าชีวิตไม่ได้ขึ้นอยู่กับเทพหรือผีเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับการกระทำของเราเอง + พุทธให้คำสอนเรื่องการมีสติ และการไม่ยึดติด ซึ่งเป็นภูมิคุ้มกันทางจิตใจให้กับคนที่ต้องเผชิญกับความไม่แน่นอน + พุทธยังให้พระพุทธรูป และพระสงฆ์เป็นที่พึ่งทางใจที่เข้าถึงง่าย

แต่ที่สำคัญที่สุดคือพุทธเขาไม่ได้ห้ามไม่ให้ไหว้ผีหรือเทพนะ แค่บอกว่าสิ่งเหล่านั้นยังอยู่ในวัฏสงสาร ไม่ใช่ที่พึ่งที่ถาวร ดังนั้นคนจึงสามารถไหว้ผีเพื่อความสบายใจในชีวิตประจำวัน และไปวัดเพื่อฝึกจิตและสร้างบุญในเวลาเดียวกันโดยไม่รู้สึกผิด

ตัวอย่าง Syncretism ในชีวิตประจำวัน (ภาพที่เห็นได้ชัด)

โครงสร้างความเชื่อแบบสังเคราะห์และโอบรับระบบความเชื่อแบบลูกผสม (Syncretism)

วัฒนธรรมอุษาคเนย์ (รวมถึงไทย) ไม่เคยตัดขาดจากอดีต เวลาที่มีศาสนาหรือความเชื่อใหม่เข้ามา เราจะไม่ลบความเชื่อเก่าทิ้ง แต่จะทับซ้อนและผสมผสานเข้าไปด้วยกัน อย่าง

1. ผี (Animism) คือรากเหง้าดั้งเดิมสุด (การบูชาธรรมชาติ ขวัญ วิญญาณ บรรพบุรุษ)

2. พราหมณ์-ฮินดู เข้ามาเสริมโครงสร้างเรื่องพิธีกรรม เทพเจ้า และมโนทัศน์เรื่องสวรรค์-โลกมนุษย์

3. พุทธ เข้ามาเป็นโครงสร้างศีลธรรม ปัญญา และการเวียนว่ายตายเกิด

ดังนั้น คนไทยจึงคุ้นเคยกับการจูนกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์หลายระดับในเวลาเดียวกันโดยไม่รู้สึกว่าขัดแย้ง เรากราบพระประธาน (พุทธ) เสร็จ เดินออกมาจุดธูปไหว้พระพรหม (ฮินดู) แล้วแวะเอาผลไม้ไปตั้งถวายเจ้าที่/ศาลตาผี (ผี) ได้ในวัดเดียวกัน

4. ส่วน ขวัญ คือตัวเชื่อมที่ทำให้ระบบนี้กลมกลืน ในภูมิภาคนี้ ความเชื่อเรื่องขวัญคือหัวใจสำคัญ โบราณเชื่อว่าคนเราไม่ได้มีตัวตนแข็งเกร็งดั่งหิน แต่ขวัญคือพลังงานชีวิตที่สามารถหลุด เตลิด หรือเจ็บป่วยได้ง่ายเมื่อเจอมรสุมชีวิต เมื่อเกิดภาวะขวัญหายหรือจิตใจสั่นคลอน การหาสิ่งที่มาช่วยเรียกขวัญ (เช่น สู่ขวัญ, บายศรี, ทำขวัญนาค)/ คุ้มครองขวัญจึงเป็นกลไกทางวัฒนธรรมเพื่อดึงพลังชีวิตกลับมา สิ่งศักดิ์สิทธิ์ เทพ หรือวัตถุมงคล จึงทำหน้าที่เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวขวัญที่คนในแถบนี้ใช้ประคองจิตใจมานานนับพันปีและยังคงอยู่มาจนถึงปัจจุบัน

แล้วผี/เทพ/พุทธเข้ามาเกี่ยวข้องยังไง? …ลองดูตามนี้ค่ะ

1. ผี คือผู้ดูแลขวัญในระดับพื้นที่และบรรพบุรุษ

2. เทพฮินดู คือผู้มีอำนาจในการเรียกขวัญจากฟากฟ้า

3. พุทธ คือผู้ให้ปัญญาว่าขวัญก็ไม่เที่ยง สุดท้ายเราต้องอยู่กับปัจจุบันให้ได้

ดังนั้นเมื่อคนมีปัญหา เขาจะเลือกใช้เครื่องมือที่เหมาะกับสถานะของปัญหานั้น เช่น ถ้าเป็นปัญหาทางใจแบบลึกๆ = ไปวัด (พุทธ) / ถ้าเป็นปัญหาเรื่องโชคลาภหรืออุปสรรคเฉพาะหน้า = ไปไหว้เทพ (ฮินดู) / ถ้าเป็นปัญหาเรื่องบ้าน ที่ดิน หรือความไม่สงบในพื้นที่ = ไหว้เจ้าที่/ผี เป็นต้น

ซึ่งถ้าจะพูดให้สั้นที่สุดในข้อนี้ก็คือก็คือ ผีให้ราก, ฮินดูให้โครงสร้าง, พุทธให้ปัญญา และขวัญ คือสิ่งที่ถูกดูแลโดยทั้ง 3 ระบบ คนไทยจึงไม่ต้องเลือกข้าง ไม่มีดราม่า (รึเปล่านะ) เพราะเรามีทุกอย่างอยู่ในตัวอยู่แล้ว

2. ตามระบบการพึ่งพาทางใจในสังคมเกษตรกรรม

มาพูดเชิงสังคมวิทยาและภูมิศาสตร์กันบ้าง อย่างที่เรารู้กันว่าอุษาคเนย์เป็นภูมิภาคเกษตรกรรม การทำนา ทำสวน ปลูกข้าว เลี้ยงสัตว์ ทุกอย่างจึงขึ้นอยู่กับฟ้าฝนและธรรมชาติเป็นอย่างมาก เพราะอาชีพพวกนี้เป็นอาชีพที่ควบคุมไม่ได้ด้วยมือมนุษย์ 100% (ฝนจะตก ข้าวจะงาม หรือโรคพืชจะลง ขึ้นอยู่กับฟ้าฝน ธรรมชาติ น้ำท่วม แดดแล้ง โรคระบาดด้วย) เมื่อมนุษย์ต้องเผชิญกับปัจจัยที่เราควบคุมไม่ได้ด้วยตรรกะหรือกำลังของตัวเอง ดังนั้นระบบความเชื่อเรื่อง เทพ/สิ่งศักดิ์สิทธิ์ประจำตัว (Patron Deity) เลยกลายเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้เราได้ยื่นมือออกไปปฏิสัมพันธ์ ได้ขอพร ได้บนบาน หรือเพื่อให้ตัวเองได้รู้สึกว่าอย่างน้อยในโลกที่ผันผวนนี้ ยังมีพลังงานบางอย่างคอยเข้าข้างและคุ้มครองเราอยู่

ตัดภาพมาในยุคปัจจุบัน สังคมไทยก็ยังเป็นสังคมที่มีความผันผวนสูง ทั้งเรื่องเศรษฐกิจเอย โอกาสเอย สวัสดิการรัฐเอย เมื่อมนุษย์คุมความเสี่ยงไม่ได้ จึงต้องสร้างระบบความสัมพันธ์เชิงแลกเปลี่ยนกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ขึ้นมา (เช่น การบนบานศาลกล่าว การเซ่นไหว้ การหาเทพประจำตัวหรือสิ่งคุ้มครอง) เพื่อสร้างความมั่นคงทางจิตใจ ให้ความรู้สึกว่าเราไม่ได้เผชิญหน้ากับความเสี่ยงตามลำพังเพียงคนเดียว (เหมือนกับในอดีตเป๊ะ)

3. ตามโครงสร้างครอบครัวและสายสัมพันธ์แบบรวมหมู่ (Collectivism)

สังคมตะวันตกมักมองเรื่องจิตวิญญาณเป็นเรื่องเฉพาะตัวบุคคล (Individualism) แต่สังคมไทยและอุษาคเนย์มีความเป็นเครือญาติและชุมชนสูง ระบบเทพเจ้าในบ้านเราจึงมักมาในรูปของระบบเครือญาติ เช่น การนับถือบรรพบุรุษ, การมีแม่ซื้อคุ้มครองเด็กแรกเกิด, หรือการมองสิ่งศักดิ์สิทธิ์เป็นเหมือนผู้ใหญ่บ้าน/ปู่ย่าตายายที่คอยดุ คอยเตือน และคอยคุ้มครองลูกหลาน มันไม่ใช่แค่ความศรัทธาแบบนามธรรม แต่มีความรู้สึกผูกพันเหมือนเป็นคนในครอบครัวเดียวกันดั่ง

ระบบสายสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณ (Spiritual Hierarchy)

เป็นระบบความเชื่อที่มองว่า โลกไม่ได้มีแค่มนุษย์กับธรรมชาติ แต่มีลำดับชั้นของสิ่งศักดิ์สิทธิ์คอยดูแลพื้นที่ ชุมชน หรือบุคคลอยู่ เช่น

• ระดับบุคคล อย่างเช่น เทพประจำตัว, ขวัญ, เทวดาคุ้มครองตัว

• ระดับสถานที่/ชุมชน อย่างเช่น ผีบ้านผีเรือน, พระภูมิเจ้าที่, เสาหลักเมือง

• ระดับจักรวาล อย่างเช่น เทพเจ้าชั้นสูง (เช่น พระพรหม, พระนารายณ์, พระแม่ลักษมี)

หรือระบบการแลกเปลี่ยนและการขอความคุ้มครอง (Relational System)

เป็นระบบความสัมพันธ์แบบถ้อยทีถ้อยอาศัย / การต่อรองทางจิตใจ ระหว่างมนุษย์กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ไม่ใช่การจำนนต่อพระเจ้าองค์เดียว แต่เป็นระบบปฏิสัมพันธ์ อย่างกลไกที่มนุษย์ให้ความเคารพ, เครื่องสังเวย, การบนบาน, การทำความดีถวาย ส่วนสิ่งศักดิ์สิทธิ์ให้พร, การคุ้มครอง, ความอุ่นใจ, โชคลาภ นั่นแหละค่ะ

4. ตามการเมืองเรื่องอำนาจและวัฒนธรรม (Cultural Adaptation)

ก็เป็นอีกหนึ่งกลไกสำคัญที่ทำให้ระบบเทพเจ้าและความเชื่อพหุเทวนิยมฝังรากลึกในสังคมอุษาคเนย์ (โดยเฉพาะไทย) จนแยกไม่ออก แม้ในยุคที่ปากบอกว่าเป็นพุทธ ในอดีตชนชั้นปกครองของอุษาคเนย์ (เช่น กษัตริย์ในยุคสุโขทัย อยุธยา หรือขอม) มักนำระบบเทพเจ้าพราหมณ์-ฮินดูมาปรับใช้เพื่อสร้างความชอบธรรมในการปกครอง (สมมติเทพ) ซึ่งมันจะไม่ใช่เรื่องความเชื่อล้วนๆ แต่คือการสร้างโครงสร้างอำนาจแนวตั้งที่ทำให้ราษฎรเห็นว่า กษัตริย์ไม่ใช่คนธรรมดา แต่เป็นส่วนหนึ่งของจักรวาลเทพเจ้า ดังนั้นการกบฏต่อกษัตริย์ = การกบฏต่อเทพ ระบบนี้ได้ผลมาก เพราะมันตอบโจทย์ 2 อย่างพร้อมกัน คือฝ่ายปกครอง ได้ความชอบธรรมและความมั่นคง ส่วนฝ่ายราษฎร ได้ความมั่นใจว่ามีผู้ปกครองที่ได้รับการรับรองจากพลังเหนือธรรมชาติ แต่อุบายทางการเมืองนี้กลับกลายเป็นรากฐานทางวัฒนธรรมโดยไม่ตั้งใจ สิ่งที่ชนชั้นปกครองสร้างขึ้นเพื่อควบคุม กลับกลายเป็นโครงสร้างทางจิตใจของคนทั้งชาติ ผ่าน 3 ทางหลัก

1. พิธีกรรม เช่น พิธีบวงสรวง เทวาภิบาล พระราชพิธีสำคัญอย่างตรียัมปวาย (ไหว้พระอิศวร) หรือพิธีแรกนาขวัญที่ผูกกับเทพเจ้า

2. วรรณคดี เช่น รามเกียรติ์, อนิรุทธ์คำฉันท์, หรือวรรณกรรมเรื่องเทวดา ถูกสอนและเล่าขานจากรุ่นสู่รุ่น กลายเป็นจินตนาการร่วมของชาติ

3. ความเชื่อประจำวัน เช่น การไหว้ศาลพระภูมิ, เจ้าที่, เทพารักษ์, การตั้งชื่อลูกตามเทวดา, การดูฤกษ์ยามตามโหราศาสตร์ซึ่งผูกกับเทพเคราะห์

พอเวลาผ่านไปหลายร้อยปีเครื่องมือทางการเมืองก็กลายเป็นรสชาติของชีวิตไปโดยปริยาย ไม่ต่างจากภาษาหรืออาหารประจำชาติ คนยุคหลังรับมาโดยไม่รู้ที่มาแต่รู้สึกว่ามันเป็นของตัวเอง

พูดง่ายๆ คือระบบนี้มันอยู่รอดและผูกพันกับคนอุษาคเนย์เป็นพิเศษมาจนถึงตอนนี้ เพราะมันตอบโจทย์ทั้งการอธิบายธรรมชาติ การจัดการความกลัว และการสร้างที่พึ่งทางใจที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตดั้งเดิมของเรามาตั้งแต่บรรพบุรุษนั่นเองค่ะ

เกร็ดเล็กน้อย จากที่ลองย่อยข้อมูลมา บลูเห็นว่าอย่างนึงที่เหมือนกันของคนอุษาคเนย์ คือเรามีความเป็นสัมพันธภาพสูงมาก เราหลายคนไม่ชอบความเชื่อแบบเด็ดขาด หรือสุดโต่ง เราชอบความยืดหยุ่น (คุ้นๆ เหมือนรสนิยมการเลือกกินเลือกลองอาหารของคนไทยเลย) การมีเทพหลายองค์ให้เลือกบูชาตามสถานการณ์จึงเหมาะกับนิสัยของเราส่วนใหญ่มากๆ ศาสนาความเชื่อในอุษาคเนย์เลยไม่เคยเป็นเรื่องของความจริงแท้แค่อย่างเดียว แต่มันคือเรื่องของการอยู่รอดทั้งในระดับปัจเจกและระดับชาติเลยค่ะ

จะรู้ได้ไงว่าเทพ พระเจ้า เทพี ประจำตัวของตัวเองคือใคร

ระบบมันทำงานยังไงนะ พระเจ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ เทพ เทพีอะไรแบบนี้เค้าเลือกเราหรอ แบบ อุ้ย ชอบคนนี้จัง เดี๋ยวข้าให้พรเจ้ามนุษย์คนนี้ดีกว่า…โอเค มาค่ะ เข้าเรื่องสักที 5555

เพราะต่อให้เรารู้ว่า Macrocosm คืออะไร Microcosm คืออะไร หรือระบบ Syncretism ของอุษาคเนย์ทำงานยังไง แต่พอถึงจุดที่ต้องตอบคำถามว่า…แล้วฉันควรเริ่มกับใคร? ทุกคนก็จะเกาหัวแกรกๆ สะดุดขาตัวเองกันตรงนี้แหละค่ะ

(สำหรับใครที่มีความเชื่อแบบพระเจ้าองค์เดียว ลองย้อนกลับไปอ่านข้างบนนะคะ เพราะหนึ่งในเรื่องที่ชวนสับสนที่สุดเวลาเราก้าวเข้ามาดูฝั่ง Devotional Polytheism (การบูชาเทพหลายองค์) หรือแวดวงเพแกนร่วมสมัย ระบบคิดของมันจะแตกต่างจากศาสนากระแสหลักที่มีพระเจ้าองค์เดียว (Monotheism) ที่มักจะมีกฎเกณฑ์ชัดเจน หรือระบบกรรม/สายใยแบบฝั่งเอเชียอยู่พอสมควรเลย)

กลับมาที่คำถามที่ว่าเราเลือกเทพ หรือเทพเลือกเรา? และเค้าชอบเราเลยอยากให้พรจริงไหม? บลูมองเรื่องนี้แยกออกเป็น 4 ระบบหลัก ๆ ที่ทำงานดังนี้ (อาจจะมีมากกว่านี้ แต่ตอนนี้นึกออกแค่นี้)

1. ระบบเทพเลือกเรา (The Gods Choose Us / Patron Deity)

แนวคิดนี้ใกล้เคียงกับสิ่งที่บลูบอกเลยว่า อุ้ย ชอบคนนี้จัง แต่ในความเป็นจริง มันไม่ได้มาในสไตล์เลือกเพราะเอ็นดูแล้วแจกพรฟรีเหมือนซานตาคลอส แต่มันทำงานผ่าน

• สายใยและเคมีที่ตรงกัน (Affinities & Resonance) เทพเจ้าแต่ละองค์มีพลังงาน (Essence) หรือโดเมนที่ทรงดูแลเด่นชัด ( เช่น สงคราม, ศิลปะ, ความตาย, ธรรมชาติ, ปัญญา) บางครั้งจิตวิญญาณ ตัวตน หรือบาดแผลในใจ ของเรา ณ ช่วงชีวิตนั้น มันไปดึงดูดหรือสอดคล้องกับพลังงานของเทพองค์นั้น ๆ เข้า

• สัญญาณเรียก (The Calling / Signs) เทพเจ้าฝั่งตะวันตกมักไม่มาปรากฏกายให้เห็นโต้ง ๆ (ยกเว้นในนิมิตหรือฝันที่ชัดเจนมาก) แต่จะมาในรูปแบบของความบังเอิญที่ถี่เกินไป (Synchronicities) เช่น อยู่ ๆ เราก็เดินไปเจอสัญลักษณ์ของพระองค์ซ้ำ ๆ (รูปปั้น สัตว์ประจำพระองค์ การเอ่ยถึงในหนังสือ 10 เล่มในสัปดาห์เดียว) หรือเกิดความรู้สึกหลงใหลในอารยธรรม อิทธิพล หรือเรื่องราวของเทพองค์นี้อย่างรุนแรงโดยไม่มีสาเหตุ

• การเรียกเพื่อใช้งาน/ฝึกฝน (Not just for blessings naka) โลกทัศน์แบบ Polytheism มองว่า เทพไม่ได้เลือกเราเพื่อมาประคบประหงม แต่เลือกเพราะเรามีศักยภาพที่จะเติบโตหรือทำภารกิจบางอย่างร่วมกับพระองค์ได้ การเข้ามาของเทพเจ้าประจำตัว (Patron) บางครั้งจึงไม่ได้มาพร้อมพร แต่มาพร้อมบททดสอบชีวิตที่หนักหน่วง เพื่อเคี่ยวกรำให้เราดึงศักยภาพที่แท้จริงออกมา (เช่น เทพสาย Shadow อย่างพระแม่กาลี เทพีเฮคาเต ไม่เคยมาในรูปแบบของของขวัญติดริบบิ้นหลวมๆ พร้อมแกะ แต่มักเข้ามาในชีวิตช่วงที่เกิดความพังทลายเพื่อช่วยเราสร้างตัวตนใหม่ ซึ่งคนปฏิบัติจริงจะเข้าใจจุดนี้ดีมากๆ)

2. ระบบเราเลือกเทพ (We Choose the Gods)

อันนี้แหละค่ะ คือสิ่งที่ Galina Krasskova เน้นย้ำมากในหนังสือ Devotional Polytheism ในระบบนี้ เราไม่ต้องนั่งรอให้สวรรค์เปิดหรือมีปาฏิหาริย์ส่งสัญญาณมาบอกว่าใครคือเทพประจำตัว แต่เราสามารถเป็นฝ่ายเลือกเสาะหาและเข้าหาพระองค์ก่อนได้เลย ไม่ต้องรอให้ฟ้าส่งสัญญาณ ซึ่งสำหรับคนเดี๋ยวนี้ที่ชีวิตยุ่งๆ การรอสัญญาณจากเทพอาจทำให้เรารอไปจนตายเลยก็ได้

• เริ่มต้นจากความเคารพและความสนใจ ถ้าเราอ่านตำนานเทพกรีก นอร์ส อียิปต์ หรือฮินดู แล้วรู้สึกถูกชะตา ชอบมาก ขนลุกก หรือนับถือแนวคิด วิถีชีวิต หรือความเก่งกาจของเทพองค์ไหนเป็นพิเศษ นั่นคือเหตุผลที่เพียงพอแล้วที่เราจะเริ่มตั้งโต๊ะบูชาพระองค์ (จะบอกว่ามันคือจุดเริ่มต้นที่ดีมากๆ แล้วค่ะ เพราะในทาง Jung สิ่งที่เราหลงใหลโดยไม่มีเหตุผล มักจะมีเรื่องของจิตไร้สำนึกซ่อนอยู่)

• ระบบความสัมพันธ์แบบต่างตอบแทน (Reciprocity / Do ut des) เป็นระบบคิดโบราณของกรีก-โรมัน แปลตรงตัวว่า ฉันให้ เพื่อให้ท่านให้ตอบรับ มันทำงานเหมือนความสัมพันธ์ของมนุษย์เลยค่ะ ไม่ใช่การกราบกรานอ้อนวอนอย่างเดียว แต่อยู่บนพื้นฐานของความสัมพันธ์ที่เป็นมิตรและให้เกียรติซึ่งกันและกัน ทำให้เห็นว่ามนุษย์ไม่ได้เป็นแค่เหยื่อหรือผู้ขอ แต่เป็นผู้มีเจตจำนงอิสระ (Agent) ที่เข้าไปเสนอความสัมพันธ์อย่างเกียรติและเคารพ ซึ่งเปลี่ยนแนวคิดจากการมูเพื่อขอ ไปสู่การร่วมสร้าง (Co-creation ที่บลูย้ำบ่อยๆ) เราอาจเริ่มด้วยการให้ก่อน เช่น ให้อาหารถวาย (Offerings), ให้คำสรรเสริญ, หรือพัฒนาตัวเองในโดเมนที่พระองค์ดูแล (เช่น ถ้าบูชาเทพีแห่งศิลปะ เราก็ตั้งใจฝึกวาดรูป) เราอาจจะจุดธูป 1 ดอก บอกชื่อ-นามสกุล บอกว่าหนูขอทำความรู้จักกับท่านนะคะ ถวายน้ำสะอาด หรือดอกไม้สักดอก หรือถ้าไม่อยากตั้งโต๊ะบูชา ก็แค่อุทิศเวลาให้กับเรื่องนั้น เช่น ถ้าสนใจเทพีอาเธน่า ก็ลองฝึกสมาธิหรืออ่านหนังสือหนักๆ สัก 1 ชั่วโมงแล้วบอกว่า..หนูขออุทิศเวลานี้แด่ท่าน และเมื่อเวลาผ่านไป ความสัมพันธ์และสายสัมพันธ์จะค่อย ๆ ก่อตัวขึ้น จากเทพที่เราเลือกบูชาเฉย ๆ วันหนึ่งพระองค์อาจจะกลายมาเป็นเทพประจำตัวที่คอยเกื้อหนุนเราจริง ๆ ก็ได้ (ซึ่งเป็นวิธีที่ง่าย และน่ารักมากๆ)

3. ระบบที่เชื่อว่ามีเทพประจำตัวตั้งแต่เกิด (คล้ายระบบแรก)

อันนี้พบในหลายวัฒนธรรม เช่น เทพประจำวันเกิด / เทพประจำราศี / เทวดาประจำตัว / Guardian Angel / Spirit Guide แนวคิดคือทุกคนมีผู้คุ้มครองอยู่แล้ว เราไม่ได้เลือก และเขาก็ไม่ได้เพิ่งเลือกเรา แต่... ปัญหาคือแต่ละระบบบอกไม่ตรงกันเลย เกิดวันเดียวกันฮินดูบอกองค์หนึ่ง โหราศาสตร์ตะวันตกบอกอีกแบบ ญี่ปุ่นบอกอีกแบบ จีนบอกอีกแบบ จึงไม่มีหลักฐานว่าระบบไหนจริง

ส่วนตัวบลูไม่ซื้อระบบนี้เท่าไร แค่เป็นช่องทางเข้าถึงที่ง่าย เหมือนเข้าร้านอาหารตามสั่งแล้วสั่งข้าวไข่ดาวนั่นแหละค่ะ (ไข่ดาวไม่ผิด ไข่ดาวไม่ได้สิ้นคิด แต่มันนึกออกง่ายที่สุดเวลาไม่รู้จะกินอะไร)

4. เทพคือภาษาเชิงสัญลักษณ์ของจิต ระบบสัญลักษณ์และพลังงานแม่แบบ (Archetypal System)

ข้อนี้คือหมัดเด็ดที่ทำให้ทุกอย่างอธิบายได้อย่างเป็นเหตุเป็นผล การมองว่าเทพคือ Archetype ในจิตไร้สำนึกร่วม (Collective Unconscious) ช่วยตอบคำถามได้เลยว่า ทำไมบางช่วงชีวิตที่เรากำลังต้องการความเด็ดขาด เราถึงรู้สึกอินกับพระแม่กาลีเป็นพิเศษ เพราะมันคือจิตใต้สำนึกของเราเองที่กำลังเรียกหาพลังงานด้านนั้นมาเยียวยาหรือขับเคลื่อนชีวิต

ในเชิงสัญลักษณ์วิทยาระบบนี้คือระบบจัดหมวดหมู่พลังงานในชีวิต โดยแทนค่าปัญหา หรือเป้าหมายของมนุษย์ผ่านองค์เทพ/สิ่งศักดิ์สิทธิ์แต่ละองค์ เช่น

• อยากได้ปัญญา/แก้ปัญหาชีวิต จูนกับพระพิฆเนศ

• อยากได้ความรัก/ความอุดมสมบูรณ์ จูนกับพระแม่ลักษมี

• อยากได้ความปลอดภัย/แคล้วคลาด จูนกับท้าวเวสสุวรรณ

(อันนี้น่าสนใจมาก ถ้ามองแบบปู่ Carl Jung เทพแต่ละองค์ไม่จำเป็นต้องเป็นสิ่งมีชีวิตภายนอก แต่เป็น Archetype ค่ะ)

โครงสรุปความเชื่อมโยงของทั้ง 4 ระบบ
[1. The Gods Choose Us] ─── (แรงดึงดูด/สัญญาณ/บททดสอบ) ───┐
                                                            │
[2. We Choose the Gods] ─── (เจตจำนง/การสร้างความสัมพันธ์) ──┼──> [ประสบการณ์ส่วนบุคคล (UPG)]
                                                            │
[3. Innate / Birth Right] ─ (พิมพ์เขียวทางจิตวิญญาณ) ───────┤
                                                            │
[4. Archetypal System] ─── (จิตใต้สำนึก/กลไกทางจิตวิทยา) ───┘

แล้วในทางปฏิบัติล่ะ คนหาเทพประจำตัวยังไงบ้าง?

ก่อนอื่น บลูขอพูดแบบตรงไปตรงมา สิ่งที่กำลังจะอ่านต่อไปนี้มันไม่มีวิธีที่พิสูจน์ได้ 100% ในทุกวิธีที่เราใช้กัน เช่น ดูวันเกิด ดูดวง ฝัน นิมิต ไพ่ คนทรง หมอดู ทั้งหมดนี้ล้วนตั้งอยู่บนสมมติฐานของระบบความเชื่อนั้น ๆ ไม่มีวิธีที่เป็นกลางซึ่งตรวจสอบได้ว่าคำตอบนั้นถูกต้อง แต่ถ้าถามว่าในทางปฏิบัติ คนเลือกกันยังไง บลูสรุปคร่าวๆ ว่ามันมีอยู่ 4 แบบ (จริงๆ อาจจะมีมากกว่านี้ แต่เพื่อให้เห็นภาพรวม)

• จากวัฒนธรรม (ครอบครัวนับถือ)

• จากประสบการณ์ส่วนตัว (รู้สึกได้รับความช่วยเหลือ)

• จากความชอบและแรงดึงดูด

• จากการตีความนิมิตหรือสัญญาณ

  ถ้าเราอยากรู้ว่าตอนนี้มีใครกำลังเคาะประตูเรียก หรือเราควรจะหันไปหาใคร ในทางปฏิบัติของเหล่าคนที่ทำงานกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เทพเจ้า หรือสายจิตวิญญาณร่วมสมัย (เช่น แวดวง Modern Paganism / Devotional Polytheism) การค้นหาเทพประจำตัว (Patron Deity / Spiritual Mentor) เขาจะไม่ได้นั่งเหม่อรอให้สวรรค์เปิดอย่างเดียว แต่มีกระบวนการที่พอบลูลองรวบรวมและคลี่ดูแล้วจะเป็น 5 ขั้นตอนหลักดังนี้ค่ะ

1. สืบค้นภายในตัวเองและการสังเกตสัญลักษณ์นั้นๆ (Internal Mapping)

สายนี้เขาเริ่มจากข้างในออกไปข้างนอก ไม่ใช่การวิ่งไปให้คนอื่นชี้นิ้วบอกตั้งแต่แรก เขาจะเริ่มจากการจดบันทึกและสังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นรอบตัวก่อน แล้วสังเกตุว่าตัวตนของเราตอนนี้ขับเคลื่อนด้วยอะไร? ความต้องการความยุติธรรมไหม ความคิดสร้างสรรค์รึเปล่า นีดการเยียวยาจิตใจ รู้สึกความโดดเดี่ยวเหลือเกิน? ลองดูว่าเทพองค์ไหนที่มีหน้าที่ หรือเรื่องราวที่ตรงกับสิ่งที่เรากำลังเผชิญ

ซึ่งถ้ามันมีหลายคนมาก เช่น เทพแห่งความรักมีเป็น 10 จะเริ่มจากตรงไหน หรือเทพทั้ง 10 นั้นเป็นเทพประจำตัวเราหรอ ก็อาจจะใช่หรือไม่ก็ได้ แต่การสังเกตุที่ง่ายที่สุดคือการอ่านสัญญาณผ่านความถูกชะตาอย่างไม่มีเหตุผล (Resonance & Affinity) ค่ะ อย่างบลูจะชอบอ่านนิทาน ตำนาน ฟังเรื่องราว ดูภาพ รูปปั้นต่างๆ นาๆ เพราะมันง่ายและฟรี (จนตระหนักได้ว่าตัวเองสั่นพ้องกับอะไรที่มีปีก และม้ามักมีส่วนเกี่ยวข้อง 5555 สิ่งนี้เรียกว่า Resonance over Rules ความสั่นพ้องสำคัญกว่ากฎเกณฑ์ ในสายเพแกนมันเรียกว่า Personal Lore หรือปกรณัมส่วนบุคคล) มันจะไม่ใช่แบบ เปิดมือถือปุ๊บ จองคิวไปดูดวง หาคนทรง อันนี้มันคือการให้คนนอกบอก/กำหนด (ไม่ได้บอกว่าผิด แต่ควรใช้ในขั้นตอนการยืนยัน) แต่ข้อนี้คือการสังเกตตัวเองอย่างละเอียดก่อน อย่างเช่น

• สังเกตแรงดึงดูดสายตา เวลาเดินเข้าวัด ศาลเจ้า ร้านหนังสือ หรือดูภาพศิลปะ ให้สังเกตว่าสายตาและความรู้สึกของเราพุ่งไปหาสัญลักษณ์หรือเทวรูปองค์ไหนเป็นพิเศษ

• ความรู้สึกขณะมอง มักจะรู้สึกถูกดึงดูด อันนี้พบเยอะมากในสายมู เช่น เดินผ่านเทพองค์หนึ่งแล้วร้องไห้ หรือเห็นรูปแล้วรู้สึกเหมือนกลับบ้าน จึงเชื่อว่าองค์นั้นเป็นของเรา เขาเรียกเราแล้ว มันจะไม่ใช่แค่รู้สึกว่าสวยดี แต่เป็นความรู้สึกอะไรก็ได้ที่ลึกซึ้งกว่านั้น อาจเป็นรู้สึก ว้าว อบอุ่นทันที ปลอดภัย ขนลุกชูชัน ดิ่ง หรือเกิดความสงบในใจแบบบอกไม่ถูก

• สังเกตองค์ประกอบรอบตัว ดูว่าสัญลักษณ์ สัตว์ หรือหัวข้อไหนที่โผล่เข้ามาในชีวิตเราบ่อย ๆ ในช่วงนี้แบบผิดสังเกต? อย่างบางคนดึงดูดกับสัญลักษณ์เฉพาะ เช่น ดอกบัว, งู, พระจันทร์, ไฟ, หรืออาวุธ สัญลักษณ์เหล่านี้มักจะนำไปสู่แม่แบบ (Archetype) ของเทพประจำตัวเสมอ

• ศึกษาตำนานแล้วเลือกเอง คนที่ศึกษาเทพจริง ๆ จำนวนไม่น้อยทำแบบนี้อ่านตำนาน

  แล้วถามว่าเทพองค์ไหนสะท้อนชีวิตของเรา เช่น คนที่สนใจการเรียนรู้ การเดินทาง ภาษาอาจรู้สึกผูกกับเฮอร์มีส คนที่กำลังผ่านการสูญเสีย อาจรู้สึกเข้าใจพระแม่กาลี คือเขาจะไม่ได้เชื่อว่าเทพเลือก แต่เขาเลือกเทพที่สะท้อนชีวิตตนเอง บางทีอ่านตำนานแล้วรู้สึกเหมือนกลับบ้าน แต่หมายเหตุนิดนึง ให้เราแยกแยะเทพ กับ Projection ขณะอ่านเรื่องราวนั้นๆ ลองสังเกตุว่าสิ่งที่ดึงดูดเราคือเทพหรือความหมายที่เราโยนใส่เทพองค์นั้น เช่น สมมติว่าเราที่กำลังผ่านการสูญเสียอาจรู้สึกผูกพันกับเทพแห่งความตายหรือการเปลี่ยนผ่าน นั่นไม่ใช่เพราะเทพเลือกเรา แต่เพราะสัญลักษณ์นั้นสะท้อนสภาวะภายในของเราค่ะ

• สำรวจตัวตนและบาดแผลชีวิต (Shadow Work) ลองถามตัวเองว่า ช่วงชีวิตนี้เรากำลังเผชิญกับอะไร? พลังงานแบบไหนที่เราขาด หรืออยากพัฒนา (เช่น ความกล้าหาญ การเยียวยาจิตใจ ความคิดสร้างสรรค์ หรือความยุติธรรม) เทพที่มีหน้าที่ในโดเมนนั้นมักจะเป็นองค์ที่ดึงดูดเรา

• ดูจากวันเกิด (Birth Correspondence) อันนี้พบเยอะที่สุด ใช้กันทุกมุมโลก เชื่อว่าแต่ละระบบจะมีผู้คุ้มครองของตัวเอง เช่น เทพประจำวันเกิด เทพประจำราศี เทพประจำปีนักษัตร เทวดาประจำวัน Guardian Angel ตามวันเกิด อย่างฮินดูบางสายใช้วันประจำดาวเคราะห์ ญี่ปุ่นใช้เทพประจำปี กรีกใช้ดาวเคราะห์ประจำเทพ วิกคาใช้ฤดูกาล สรุปก็คือข้อสมมติฐานเท่ากับจังหวะที่เราเกิดทำให้เราผูกกับพลังบางอย่างอยู่แล้ว อันนี้แล้วแต่ความเชื่อนะคะ แต่ส่วนตัวบลูมองว่าเป็นระบบที่ทื่อเกินไปหน่อย และมันสร้างความสับสนเพราะแต่ละระบบตีกันเอง มันเหมือนจับคนยัดใส่กล่อง/เทมเพลตบางอย่างเรียบร้อยแล้ว ซึ่งอาจจะไม่ตรงกับสภาวะจิตปัจจุบัน หรือบาดแผลชีวิตที่เจ้าตัวกำลังเผชิญอยู่เลยสักนิด + ข้อสังเกตคือ ถ้าเกิดวันที่นี้ๆ (ซึ่งมันก็ทุกวันนั่นแหละ) คนคนเดียวอาจมีเทพประจำตัวไม่ต่ำกว่า 5–10 องค์ ขึ้นอยู่กับว่าเราใช้ระบบไหน ดังนั้นคำตอบจึงขึ้นกับระบบ ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ทุกระบบเห็นตรงกัน

• ใช้การเสี่ยงทาย (ใช้ได้ทั้งตอนนี้หรือตอนยืนยัน) เช่น ไพ่ ไม้เสี่ยงทาย ลูกเต๋า โอราเคิล ระบบพยากรณ์ต่าง ๆ ถือว่าเทพเป็นผู้เปิดเผยคำตอบผ่านเครื่องมือเองค่ะ

2. สำรวจเหตุการณ์ประจวบเหมาะ (Synchronicity Analysis)

ต่อจากขั้นตอนแรกหลังสังเกตองค์ประกอบรอบตัว แล้วให้สังเกตความเชื่อมโยงซ้ำๆ (Synchronicities) สังเกตสัญลักษณ์ สัตว์ ภาพ หรือชื่อเทพเจ้าที่โผล่เข้ามาในชีวิตถี่เกินปกติ

• Synchronicity เช่น เห็นรูปปั้น นกฮูก กวาง หรือแมงมุมบ่อยๆ อ่านเจอชื่อเทพองค์เดิมในหนังสือ 8-9 เล่มในสัปดาห์เดียวกัน ในช่วง 1–3 เดือนนี้ มีชื่อ รูปภาพ หรือเรื่องเล่าของเทพองค์ไหนเฉียดเข้ามาในชีวิตเราบ่อยผิดปกติไหม? เช่น สุ่มเจอในฟีด social, เพื่อนพูดถึง, เปิดหนังสือเจอ, เดินไปไหนก็เจอรูปปั้นองค์นี้โดยไม่ได้ตั้งใจ แต่ระวังว่าสัญญาณนั้นมาจากเทพจริง หรือจิตของเรากำลังจัดระเบียบความหมายให้กับเหตุการณ์เหล่านั้น (เพราะถ้าเป็น Synchronicity จริงๆ มันจะไม่ได้จบแค่เห็นรูปบ่อยๆ แล้วจบไป แต่มันมักจะมาพร้อมแรงสั่นสะเทือนภายใน เช่น ทำให้มุมมองต่อปัญหาชีวิตเปลี่ยนไป เกิดความตื่นรู้บางอย่าง หรือกระตุ้นให้เราต้องลุกขึ้นมาแก้ไขบาดแผล/จุดอ่อนของตัวเอง ณ ช่วงเวลานั้นพอดี) ตัวอย่างคลาสสิคของปรากฏการณ์ที่ในจิตวิทยาเรียกว่า Baader Meinhof phenomenon หรือ Frequency Illusion มากกว่า Synchronicity เช่น วันนี้รถพัง ปกติไม่เคยเห็นเลยว่าร้านซ่อมรถอยู่ตรงไหน แต่พอรถพังปุ้ป วันนี้เจอร้านซ่อมรถเต็มเมืองไปหมด (ร้านอยู่ตรงนั้นมาตลอด แต่สมองไม่เคยให้ความสำคัญมาก่อน )

• หรือในความฝัน (Dream Work) สังเกตความฝันช่วงก่อนตื่น (Hypnopompic state) กับการปรากฏของสัญลักษณ์/สัตว์พาหนะ ถือเป็นช่องทางหลักที่จิตไร้สำนึก (และพลังงานระดับ Archetype) ใช้สื่อสารได้บริสุทธิ์ที่สุด เพราะตอนนั้น Ego หรือสมองส่วนตรรกะของเรายังไม่ได้ตื่นขึ้นมาคอยบล็อกหรือต่อต้านข้อมูล ดูว่ามีองค์เทพ สัญลักษณ์ หรือสัตว์ประจำองค์เทพนั้นๆ มาปรากฏหรือไม่ หลายศาสนาให้ความสำคัญมาก เช่น ฝันเห็นเทพองค์เดิมซ้ำ ๆ ได้รับของ ถูกเรียกชื่อ ได้รับคำสั่ง จึงตีความว่า องค์นั้นกำลังติดต่อ

มาดูเหตุการณ์ประจวบเหมาะ Synchronicity จริงๆ บลูจะตัวอย่างคลาสิคคือ มีผู้หญิงคนหนึ่งกำลังเล่าความฝันว่า เมื่อคืนฉันฝันเห็นแมลงปีกแข็งสีทอง ..แต่ระหว่างที่กำลังเล่านั้นเอง ดันมีแมลงชนิดใกล้เคียงบินชนหน้าต่างห้องตรวจพอดี จังหวะนั้นนั่นแหละค่ะ เราจะไม่ได้รีบพูดว่า เห้ย นั่นไง เธอ เทพส่งแมลงมาหาเธอแล้ว

แต่ให้ดูมันและระหนักว่านี่คือเหตุการณ์ที่ ไม่มีความสัมพันธ์เชิงเหตุและผล (A ไม่ได้ทำให้ B เกิด) แต่มีความหมายสำหรับผู้ประสบ เราจึงจะเรียกมันว่า Synchronicity

ทีนี้ลองเอามันมาโยงกับเรื่องเทพ …คนจำนวนมากจะบอกว่าช่วงนี้เห็นพระแม่ลักษมีทุกที่ คำถามแรกที่ควรถาม ไม่ใช่พระแม่กำลังเรียกหรือเปล่า หรือเห็นอะไรโผล่มา 2 ครั้งก็เหมาว่าเทพเคาะประตูเรียก แต่คือก่อนหน้านี้ เราเริ่มสนใจพระแม่ลักษมีรึเปล่า? เพราะถ้าใช่ ก็มีโอกาสสูงมากที่จะเป็น Frequency Illusion เช่น กดดูคลิปหนึ่ง อัลกอริทึมเสนอเพิ่ม เพื่อนแชร์ หนังสือที่ซื้อเป็นแนวเดียวกัน ร้านขายของก็จัดวางรูปในช่วงเทศกาล เป็นต้น ทั้งหมดนี้ทำให้ดูเหมือนจักรวาลกำลังส่งสัญญาณ ทั้งที่อาจเป็นผลจากความสนใจของเราและระบบรอบตัว แต่บลูไม่ได้บอกว่าเราควรปฏิเสธมันทันที อ๋อ เพราะอัลกอริทึมแปลว่าไม่ตริงนะสิ โน ไม่ใชแบบนั้น เราควรถามต่อว่าสิ่งนั้นเปลี่ยนแปลงชีวิตเราไหม? เช่น ถ้าเห็นพระแม่ลักษมี 30 ครั้ง แต่ไม่มีอะไรเกิดขึ้น ก็อาจเป็นแค่การรับรู้ที่เปลี่ยนไป แต่ถ้า ฝันถึงองค์เดิมหลายครั้ง /กำลังเผชิญปัญหาเรื่องคุณค่าในตัวเอง / เปิดหนังสือหลายเล่มแล้วเจอเทพองค์เดิมในบริบทที่สอดคล้องกับสิ่งที่กำลังเผชิญ / เหตุการณ์เหล่านั้นทำให้มุมมองชีวิตเปลี่ยน ตรงนี้แหละที่บลูมองว่าเราควรจะเริ่มสนใจ เพราะประเด็นไม่ใช่จำนวนครั้งที่เห็น แต่คือความหมายเชิงจิตของเหตุการณ์นั้นค่ะ สุดท้ายแล้วไม่ว่าจะในทาง Carl Jung และสายปฏิบัติ Deity Work ก็ตาม เทพเจ้ามักสื่อสารผ่านเหตุการณ์ประจวบเหมาะที่เกิดขึ้นซ้ำๆ ค่ะ

ทีนี้เราจะเริ่มเห็นโครงแล้วใช่ไหมคะ ข้อ 1 (Internal Mapping) กับ ข้อ 2 (Synchronicity Analysis) มันทำงานสอดประสานกันเนียนมาก ข้อ 1 ค้นหาโครงสร้างตัวตนและแรงดึงดูดสายตาจากข้างใน และข้อ 2 สังเกตการสะท้อนกลับของโลกภายนอกผ่านเหตุการณ์ประจวบเหมาะและความฝัน โดยไม่หลงอุปทานค่ะ

3. การทดลองสื่อสารและทักทาย

เมื่อเริ่มรู้สึกว่าน่าจะเป็นองค์นี้ (หรือลังเลอยู่จากข้อ 2) ให้ทำการทดลองทางจิตวิญญาณเป็นเวลา 7 ถึง 21 วัน (ไม่ใช่ตัวเลขตายตัว แต่เป็นตัวเลขแนะนำสำหรับคนที่แบล้งสุดๆ) เมื่อเริ่มรู้สึกว่าถูกชะตากับเทพองค์ไหนเป็นพิเศษ ไม่ต้องรีบปวารณาตัวเป็นศิษย์ แต่จะเริ่มจากการทำความรู้จักแบบเป็นมิตรก่อนค่ะ

• ในสายปฏิบัติ มันก็มีที่บางคนไม่ได้เริ่มจากความเชื่อ แต่ข้ามมาทดลองเลย (คือข้ามขั้นตอนที่ 1 มาขั้นตอนนี้เลย) เขาจะลองตั้งโต๊ะบูชาเล็ก ๆ ถวายน้ำสะอาด สิ่งของพื้นฐาน ไม่จำเป็นต้องใช้ของหรูหรา ส่วนใหญ่เริ่มจาก น้ำสะอาดแทนความบริสุทธิ์ การเปิดรับ และจิตใจที่เรียบง่าย, แสงเทียนแทนพลังงาน การจุดประกาย และการส่งสัญญาณเรียก, หรือควันหอม (กำยาน/กำยานไม้) แทนการเชื่อมต่อสื่อสารระหว่างโลกมนุษย์กับสภาวะจิตวิญญาณ จากนั้นให้จุดเทียน และกล่าวชื่อเทพองค์นั้นเพื่อทำความรู้จัก สวดมนต์สั้น ๆ ถึงพระองค์ บอกกล่าวเจตจำนงว่าเราสนใจที่จะเรียนรู้และสร้างสายสัมพันธ์กับท่าน จากนั้นลองทำสมาธิเงียบๆ สัก 10-15 นาที เพื่อสังเกตความรู้สึกหรืออารมณ์ที่เกิดขึ้นในใจ หรือสังเกตความรู้สึกหรือความฝันในช่วง 2-3 วันหลังจากนั้น หรือบูชาสัก 3 เดือนแล้วดูว่าชีวิตเปลี่ยนไหม รู้สึกเชื่อมโยงไหม ถ้าใช่ก็อยู่ต่อ ถ้าไม่ใช่ก็เปลี่ยน (สังเกตุว่าวิธีนี้จะคล้ายการทดลองเชิงประสบการณ์มากกว่าการค้นหาคำตอบที่ถูกต้องในทันที)

• ซึ่งเอาจริงมันแอบคล้ายกับการอุทิศตน (Devotional Practice) ในบางศาสนานะคะ (อันนี้จะเข้มข้นและจริงจังมาก) โดยเฉพาะฮินดูสาย Bhakti (ศรัทธานิยม การสร้างความสัมพันธ์ล่วงหน้า หรือการอุทิศตนยาวนาน จะไม่ได้ตั้งคำถามว่าใครคือเทพประจำตัวของฉัน ตั้งแต่วันแรก) คือเราจะไม่ได้พยายามหาเทพประจำตัว แต่เริ่มจากการบูชาองค์ที่ศรัทธาอย่างจริงจัง แบบเดินเข้าหาด้วยความรักและศรัทธาก่อน เมื่อผ่านไปหลายปี ความสัมพันธ์จึงค่อย ๆ ก่อตัวเองเฉยเลย (ซึ่งวิธีนี้หลายคนอาจจะรู้สึกแปลกๆ แบบจะให้ศรัทธาสิ่งที่เราแทบไม่รู้จักได้ไง แต่บลูจะบอกว่าวิธีนี้เป็นวิธีที่ลดเรื่องอัตตา (Ego) และความคาดหวังผลประโยชน์ระยะสั้นไปได้เยอะมาก) อันนี้กลับด้านจากการทดลองตั้งโต๊ะบูชาสั้นๆ คือไม่ได้เริ่มจากหาให้เจอว่าใครเป็นของเรา แต่เริ่มจากสร้างความสัมพันธ์แล้วค่อยดูว่ามันพาไปไหนค่ะ

4.การพิสูจน์และแยกแยะสัญญาณ (Spiritual Discernment)

ขั้นตอนนี้สำคัญที่สุดในทางปฏิบัติ เพราะต้องแยกให้ออกระหว่างสัญญาณจริง กับความคิดไปเอง (Illusion / Bias)

• สังเกตความฝันและบรรยากาศอย่างต่อเนื่อง หลังจากการสื่อสาร ให้ลองจดบันทึกความฝัน หรือสังเกตว่าชีวิตในช่วง 2-3 สัปดาห์นั้น มีเหตุการณ์ ความรู้สึก หรือพลังงานบางอย่างที่เปลี่ยนไปอย่างมีนัยสำคัญไหม

• ใช้การยืนยันผ่านเครื่องมือเพื่อ Cross-check หลายคนนิยมใช้ไพ่ทาโรต์ ไพ่ออราเคิล หรืออักษรรูน ไม่ใช่เพื่อการมูแบบหลับหูหลับตา แต่ใช้ในฐานะเครื่องมือตั้งคำถามย้อนกลับ เพื่อคัดกรอง Ego และ Confirmation Bias ของเราออกไป ดูว่าพลังงานที่สื่อสารอยู่นี้ใช่พระองค์จริงหรือไม่? หรือให้ผู้ที่มีประสบการณ์ช่วยอ่านพลังงานให้ หมอดู / คนทรง เพื่อดูว่ามีพลังงานของเทพองค์ไหนที่เด่นชัดรอบตัวเราอยู่หรือไม่ เป็นการยืนยันอีกทางหนึ่งหรือชั้นหนึ่ง อันนี้อาศัยความน่าเชื่อถือของผู้ทำพิธีเป็นหลัก + อย่างที่เคยเกริ่นไปในข้อแรก บางศาสนาไม่ได้ให้เลือกเอง แต่ครูบาอาจารย์ นักบวช หรือพิธีกรรม จะเป็นผู้บอกว่าเทพองค์ใดรับเราด้วยซ้ำ อันนี้จะเจอได้ในหลายสายของฮินดู แอฟริกันดั้งเดิม และศาสนาพื้นเมืองบางแห่ง แต่ปัญหาคือ ถ้าไปหาอาจารย์ 5 คน อาจได้ 5 คำตอบ จึงตรวจสอบข้ามกันได้ยากมาก 5555

• สังเกตสภาวะจิตใจ (Internal) เวลาคิดถึงหรือตั้งจิตขอพรจากท่าน รู้สึกถึงพลัง ปัญญา หรือความสงบในใจขึ้นไหม? และสังเกตเหตุการณ์ภายนอก (External) มีความราบรื่น ปัญหาถูกคลี่คลายด้วยปัญญา หรือมีทางออกใหม่ๆ ปรากฏขึ้นไหม?

5.การสร้างสายสัมพันธ์แบบคนต่างตอบแทน (Building Reciprocity - Do ut des)

ถ้าแน่ใจแล้วว่ามีสายสัมพันธ์จริง การทำงานร่วมกับเทพประจำตัวในทางปฏิบัติ ไม่ใช่การนั่งขอพร แต่คือการทำงานร่วมกันค่ะ

• พัฒนาตัวเองในโดเมนของเทพองค์นั้น หากเทพประจำตัวคือเทพีแห่งปัญญา การขยันอ่านหนังสือและฝึกคิดวิเคราะห์ ก็คือการถวายบูชาที่ดีที่สุด

• รักษาคำพูดและข้อตกลง หากเคยบอกว่าจะถวายสิ่งใด หรือจะปรับเปลี่ยนพฤติกรรมอะไรเพื่อเติบโต ก็ต้องทำตามที่พูด เพราะระบบนี้ขับเคลื่อนด้วยความเคารพและความไว้วางใจซึ่งกันและกัน

แต่นะคะ หลายคนอาจจะเอ้ะ ข้อ 5 นี้ทำไมมันฟังดูคล้ายการบนบานศาลกล่าวหรือขอร้องต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ แล้วทำตามสัญญาเมื่อสมหวังในไทยเลยนะ 555 แถมมันไม่ได้มีบันทึกในตำราเทววิทยาเล่มไหนเลยหนิ บลูเธอสร้างลัทธิใหม่อยู่รึเปล่า

จริงๆ ข้อนี้สะท้อนสิ่งที่พบในศาสนาหลายแห่งจริงนะคะ บลูไม่ได้ปิ๊งปั๊งในสมองขึ้นมาเอง แต่มีจุดที่ควรแยกให้ออกระหว่างสิ่งที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ กับการตีความแบบจิตวิญญาณร่วมสมัย คือคำว่า Do ut des เป็นภาษาละติน แปลตรงตัวว่า I give so that you may give. อันนี้เป็นแนวคิดสำคัญในศาสนาโรมันโบราณ กล่าวคือความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับเทพมีลักษณะเป็นพันธสัญญาหรือการแลกเปลี่ยน ต่างฝ่ายต่างมีหน้าที่ของตน มนุษย์ถวายเครื่องบูชา พิธีกรรม หรือคำปฏิญาณ ส่วนเทพก็มอบการคุ้มครอง ความอุดมสมบูรณ์ หรือชัยชนะตอบแทน

อย่างไรก็ตาม ประโยคที่ยกมานั้น โดยเฉพาะส่วนที่ว่า หากเทพประจำตัวคือเทพีแห่งปัญญา การขยันอ่านหนังสือและฝึกคิดวิเคราะห์ ก็คือการถวายบูชาที่ดีที่สุด …อันนี้ไม่ใช่หลัก Do ut des ดั้งเดิมซะทีเดียว แต่เป็นการตีความแบบร่วมสมัยที่ได้รับอิทธิพลจากจิตวิทยาและแนวปฏิบัติทางจิตวิญญาณยุคใหม่ เพราะถ้าเป็นกรีกโบราณ เราอาจถวายไวน์ น้ำมันมะกอก หรือประกอบพิธีแก่ Athena มันไม่ได้มีข้อความว่าต้องอ่านหนังสือทุกวันจึงจะเป็นการบูชาที่ดีที่สุดหนิ

แต่ถ้ามองผ่านกรอบของการพัฒนาเชิงสัญลักษณ์ ประโยคนี้กลับมีเหตุผลมาก เพราะมันตีความว่า การบูชาไม่ใช่การเอาของไปแลกกับเทพ แต่คือการทำให้คุณสมบัติ (archetype) ของเทพองค์นั้น ปรากฏในชีวิตของเรา เช่น ถ้าเราศรัทธาใน Athena ก็ให้ฝึกใช้เหตุผล ความรู้ ความรอบคอบ / ถ้าศรัทธา Hermes ก็จงพัฒนาการสื่อสาร การเรียนรู้ ภาษา / ถ้าศรัทธา Aphrodite ก็ให้ฝึกการใช้ความคิดสร้างสรรค์ ความงาม ความสัมพันธ์ / ถ้าศรัทธาพระแม่กาลี ก็จงกล้าที่จะเผชิญการเปลี่ยนแปลงและการตัดสิ่งที่หมดความหมาย เป็นต้น (ในกรอบนี้เครื่องบูชา จึงเปลี่ยนจากวัตถุ เป็นการกระทำที่สอดคล้องกับคุณค่าของเทพค่ะ)

ส่วนข้อความที่บลูเคยเขียนว่า ระบบนี้ขับเคลื่อนด้วยความเคารพและความไว้วางใจซึ่งกันและกัน ก็เป็นอีกจุดที่ควรระวัง เพราะเป็นข้ออ้างเชิงเทววิทยา ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่พิสูจน์ได้ เราไม่สามารถยืนยันได้ว่าเทพมีความไว้วางใจต่อมนุษย์ในความหมายแบบความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลจริงหรือไม่ (นั่นขึ้นอยู่กับระบบความเชื่อที่ผู้ปฏิบัติยอมรับ)

ถ้ามองแบบบลูจริงๆ (ไม่ได้อ้างตามที่อ่านเจอในหนังสือเพียงอย่างเดียว) ในแนวปฏิบัตินี้ ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับเทพไม่ได้ถูกมองว่าเป็นการขอพรเพียงฝ่ายเดียว แต่เป็นการดำเนินชีวิตให้สอดคล้องกับคุณค่าและขอบเขตอำนาจของเทพองค์นั้น ผู้ปฏิบัติหลายคนในตอนนี้มักถือว่ามันเป็นการพัฒนาตนเอง และการรักษาคำมั่นมันก็เป็นส่วนหนึ่งของการแสดงความเคารพต่อเทพไปในเวลาเดียวกัน (มีแต่ได้กับได้)

ดังนั้นในแนวปฏิบัตินี้มันคือการเปลี่ยนความสัมพันธ์จากผู้บริโภคปาฏิหาริย์ (แปลหยาบคือสักแต่จะเอา) เป็นผู้ร่วมสร้างอย่างที่บลูเขียนไว้บ่อยมากๆ คือเทพไม่ได้ถูกมองเป็นตู้เอทีเอมกดขอพร แต่เป็นอุดมคติหรือพลังที่เราพยายามทำให้เป็นจริงผ่านการกระทำของตัวเราเอง ซึ่งไม่ว่าคนจะตีความเทพว่าเป็นสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติหรือเป็นสัญลักษณ์ทางจิต แนวปฏิบัติแบบนี้ก็ยังมีความหมายได้ในทั้งสองกรอบค่ะ

ซึ่งทั้งหมดที่พูดมานี้ไม่มีศาสนจักรมาคอยแจกใบเซอร์ประกาศนียบัตรนะคะ ว่าเราทำถูกต้องแล้ว จงทำต่อไป หรือทำผิด จงหยุดทำซะ มันเสียเวลา ทุกอย่างที่บลูเขียนมานี้ขับเคลื่อนด้วยประสบการณ์ตรงส่วนบุคคล + ความรู้สึกเชื่อมโยงภายในจิตใจของเราล้วนๆ ดังนั้นคำตอบและกลไกการทำงานของระบบนี้ไม่มีใครตอบอะไรแทนเราได้เลยค่ะ (ดังนั้นเลิกถามบลูได้แล้วนะคะ ว่ามีปัญหา 1234 เลือกภาพเทพภาพไหนดี 5555 เพราะบลูจะไปรู้ได้ยังไงล่ะ จริงไหม)

อ้อและข้อควรระวังในการค้นหา (เพื่อไม่ให้ตกเป็นเหยื่อ) นะคะ มี 2 ข้อง่ายๆ

1. เทพประจำตัวเปลี่ยน/เพิ่มได้ มนุษย์เรามีการเติบโตทางจิตวิญญาณ ในแต่ละช่วงชีวิต (เช่น ช่วงเรียน ช่วงทำธุรกิจ ช่วงเจอวิกฤต) พลังงานที่เราต้องการจะต่างกัน จึงไม่แปลกถ้าช่วงหนึ่งเราจะจูนติดกับองค์หนึ่ง แล้วพอผ่านไปหลายปีจะรู้สึกถูกชะตากับอีกองค์หนึ่งมากกว่า

2. อย่าให้ใครมาตัดสินแทน 100% ร่างทรงหรือหมอดูอาจช่วยชี้เบาะแสได้ แต่คนเดียวที่จะยืนยันได้ว่าสายใยนั้นจริงหรือไม่ คือความรู้สึกภายในจิตไร้สำนึกของเราเองค่ะ

กรีก, นอร์ส, ฮินดู, อียิปต์, วิกคา, นิวเอจ …ทำไมหลายวัฒนธรรมถึงเชื่อว่าทุกคนควรมีเทพประจำตัวตั้งแต่แรก?

เพราะถ้าย้อนกลับไปดูศาสนาโบราณหลายระบบ จะพบว่าแนวคิดนี้ไม่ได้เป็นสากลซะทีเดียว ตัวอย่างเช่น ศาสนากรีกโบราณไม่ได้สอนว่าทุกคนต้องมีเทพองค์เดียวประจำตัว แต่คนคนหนึ่งอาจบวงสรวงหลายเทพตามบริบทของชีวิต ช่วงนี้เจออะไร ก็ไปไหว้เทพองค์นั้น (เช่น ก่อนออกศึกบูชาอาเรส ตอนเจ็บป่วยบูชาอพอลโล เดินเรือไปหาโพไซดอน ทำนาไปหาดีมีเตอร์ จะแต่งงานไปหาเฮรา ตอนอยากมีลูกบูชาอาร์เทมิสหรือโฟรไดท์) คือเขาใช้เทพเป็นเครื่องมือในการจัดการชีวิต ไม่ใช่มีแฟนประจำที่ต้องซื่อสัตย์ทั้งชีวิต ขณะที่บางสายของฮินดูมีแนวคิดเรื่องอิษฏเทวตา (Ishta Devata) คือเทพที่ผู้ปฏิบัติเลือกเป็นศูนย์กลางของความศรัทธา (แปลหยาบคือการเลือกด้วยเจตจำนงของมนุษย์นั่นแหละค่ะ) ซึ่งไม่จำเป็นต้องหมายถึงเทพที่ถูกกำหนดมาแต่เกิด ใครจะเลือกพระวิษณุ, พระศิวะ, หรือพระแม่กาลี ก็ได้ตาม ความชอบและจิตวิญญาณของคนนั้น มันเป็นเรื่องของการเลือก (ซึ่งสอดคล้องกับขั้นตอนที่ 2 ที่บลูอธิบายไว้) มากกว่าการถูกกำหนด

แล้วระบบเทพประจำวันเกิดในฮินดูล่ะ? บลูเคยเขียนว่ามันมีไม่ใช่หรอ

จริงค่ะ มีค่ะ มีการจับคู่ดาวเคราะห์กับเทพเจ้า แต่ระบบนี้เป็นโหราศาสตร์ซึ่งใช้เพื่อพยากรณ์ ไม่ได้ใช้เพื่อกำหนดว่านี่คือเทพที่เราต้องบูชาตลอดชีวิต ไม่บูชาเทพองค์นี้แล้วชีวิตจะชิบหาย คนโบราณดูดาวเพื่อรู้แนวโน้มของชีวิต แต่อิษฏเทวตายังเป็นเรื่องของการเลือกส่วนตัว

ส่วนในไทยก็เป็นพุทธผสมผสาน ไม่มีเทพประจำตัว แต่มีพระประจำวันเกิด ซึ่งไม่ใช่เทพ แต่เป็นพระพุทธรูปปาง

แต่... มันแย่ไหมที่เราเชื่อ?

ไม่แย่เลยค่ะ เพราะแนวคิดนี้ช่วยให้คนมีที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ (อย่างบลูยังรู้สึกว่าตัวเองมันเริ่ดเลยแหละที่ได้ปางไสยาสน์ (หรือเรียกอีกชื่อว่าปางปรินิพพาน) เป็นปางประจำวันเกิด ปางไหนจะยืน จะนั่ง แต่ฉันจะนอน ซึ่งมันทำให้บลูรู้สึกสงบมากนะกับปางนี้) และจุดศูนย์กลางทางจิตวิญญาณในยุคที่ทุกอย่างเปลี่ยนแปลงเร็ว การมีเทพประจำตัวเป็นเหมือนการมีกระจกสะท้อนที่ทำให้เรารู้ว่าเรากำลังต้องการอะไร ณ ช่วงเวลานั้น :)

แต่บลูไม่ได้มาจับผิดนะ แค่มองว่าหลักนี้อาจเป็นอุดมคติของการใช้ภาษาที่ชุมชนชาวพุทธสร้างขึ้นเพื่อเป็นแบบอย่างมากกว่าจะเป็นข้อเท็จจริงที่เราตรวจสอบได้ว่าทุกประโยคที่พระองค์เคยพูดเป็นเช่นนั้นจริง เพราะตัวพระไตรปิฎกเองก็เป็นคัมภีร์ที่ถูกรวบรวมหลังพระองค์ดับไปหลายร้อยปีผ่านการสืบทอดด้วยมุขปาฐะและการเรียบเรียงโดยสาวก มันเลยเป็นไปได้ไหมละว่าภาพของพระพุทธเจ้าถูกตั้งใจนำเสนอในฐานะครูผู้สมบูรณ์แบบ?

โอเค ถ้ามองข้ามเรื่องข้างบนไป เอาเป็นว่าประโยชน์จริงๆ และสิ่งที่บลูตกตะกอนได้คือ การพูดเนี่ย ก่อนอะไรจะออกจากปากเราอะ ไม่ควรถามแค่ว่าสิ่งที่พูดเนี่ยมันจริงไหม แต่ต้องถามต่อว่าไอ้ที่กำลังจะพูด 1. มันมีประโยชน์ไหม? และ 2.ฉันควรพูดตอนไหน?

มาดูกลุ่มแรก..กลุ่มไม่พูดเด็ดขาด

ถ้ามัน

1. เรื่องโกหก + ไร้สาระ + คนฟังเกลียด = ไม่พูด

2. เรื่องจริง + แต่ไร้ประโยชน์ + คนฟังเกลียด= ไม่พูด

3. เรื่องโกหก + ไร้สาระ + แต่คนฟังชอบ (เช่น คำอวยปลอมๆ) = ไม่พูด

4. เรื่องจริง + แต่ไร้ประโยชน์ + แค่พูดเอาใจคนฟัง = ไม่พูด

กลุ่มสอง กลุ่มต้องเลือกเวลา

5. เรื่องจริง + มีประโยชน์ + แต่คนฟังอาจไม่ชอบ (เช่น คำเตือน) = หาจังหวะพูด

6. เรื่องจริง + มีประโยชน์ + และคนฟังชอบ = หาจังหวะพูด

เห็นอะไรบ่ ?

สิ่งที่น่าสนใจทั้งหมดเลยคือก่อนจะพูดอะไร (เห็นควรแล้วว่าฉันต้องบอกแกเรื่องนี้ๆๆๆแหละ) เรื่องของเวลา (Timing) ถูกยกให้สำคัญมากก ถึงจะเป็นความจริงและมีประโยชน์ ก็ไม่ได้หมายความว่าเราจะพูดได้ทันที เช่น ณ งานศพแห่งนึง ลูกน้องเราพ่อตาย เราเตือนเรื่องงานด่วนที่ต้องส่งพรุ่งนี้ (เพราะมันเป็นเรื่องจริงนิ) เป็นต้น

ตัวอย่างง่อยมาก แน่สิ มันไม่ควรพูดเรื่องแบบนั้นตอนใครสักคนพ่อตาย (แต่หลายคนทำนะ 5555)

ไม่รู้เพราะความเร็วของโลกที่มันหมุนไวจนตัวเองตามไม่ทันรึเปล่า พอมาอ่านจริงๆ แล้ว ก็เชื่อว่าหลักบางข้อก็ขัดกับวิธีคิด (หรือไม่ทันคิด) ที่คนจำนวนมากเดี๋ยวนี้ใช้ในการพูด

เช่น

• บางคนคิดว่าจริงก็พูดได้สิ แต่หลักนี้บอกว่าจริงอย่างเดียวยังไม่พอ ต้องมีประโยชน์ด้วย

• บางคนคิดว่าพูดให้คนฟังดีใจก็พอ แต่หลักนี้บอกว่าถ้าไม่จริง ก็ไม่ควรพูด

• บางคนคิดว่าเตือนเดี๋ยวนี้เลย แต่หลักนี้บอกว่าถึงจะจริงและมีประโยชน์ ก็ต้องดูจังหวะด้วย

จะเห็นว่ามันไม่ได้มองว่าความจริงอย่างเดียว เท่ากับพูดได้เลย แต่มันเพิ่มเงื่อนไขอีก2ข้อคือ 1.ประโยชน์มีไหม และ2.ความเหมาะสมของเวลา เหมาะไหมจะพูดตอนนี้ ดังนั้น วิธีคิดอย่าง จริงก็พูดได้เลย (แบบที่หลายคนหรือรวมถึงบลูทำ 55555) เลยไม่สอดคล้องกับหลักนี้อย่างแรง

แต่ๆๆ ก็นะ มีประเด็นหนึ่งที่นักปรัชญาและนักจริยศาสตร์จำนวนไม่น้อยตั้งคำถามกับหลักนี้ คือคำว่าเป็นประโยชน์เนี่ยหมายถึงประโยชน์ต่อใคร และวัดยังไง ประโยชน์ฉัน ประโยชน์เธอ ความหมายมันอยู่ในจักรวาลเดียวกันไหม

เช่น สมมติ

• เราจะพูดเพื่อเปิดโปงการทุจริตของหัวหน้า แน่นอนว่าทำให้ผู้ถูกเปิดโปงไม่ชอบใจอย่างแรง แต่มันเป็นประโยชน์ต่อสังคม/เพื่อนร่วมงานเรานะ

• การบอกเพื่อนสนิทว่าสิ่งที่เขาทำเนี่ย เขากำลังทำร้ายคนอื่นนะ ไม่ใครชอบที่แกพูดอะไรถ่อยๆ แบบนั้นหรอก เพื่อนฟังอาจจะวีน แต่ระยะยาวเป็นประโยชน์กับเพื่อน

• การวิจารณ์โครงสร้างสังคม รัฐบาล ศาสนา อาจทำให้คนจำนวนมากไม่พอใจ แต่มันก่อให้เกิดการถูกตั้งคำถาม หรือการเปลี่ยนแปลงนะ

ดังนั้น การตีความคำว่า ประโยชน์ เลยสำคัญมาก ถ้าตีความแค่ว่าเนี่ย พูดแล้วมันทำให้คนฟังรู้สึกดี หลักนี้อาจกลายเป็นเครื่องมือหลีกเลี่ยงความจริงที่จำเป็น แต่หากตีความว่า เนี่ยพูดแล้วมันช่วยลดทุกข์หรือก่อให้เกิดความเข้าใจที่ถูกต้องในระยะยาวก็จะสอดคล้องกับเจตนาของหลักทั้ง 6 ข้อนี้มากกว่า

สรุปค่ะ แก่นของหลักนี้ไม่ใช่พูดแต่เรื่องดี ๆ แต่คือพูดเฉพาะสิ่งที่ทั้งจริง + มีคุณค่า + และเลือกเวลา + วิธี + และบริบทที่เหมาะสม เพื่อให้คำพูดนั้นมีโอกาสก่อผลดีมากที่สุดมากกว่าการระบายหรือเอาชนะกันด้วยคำพูดค่ะ

มาดูอันแรกขวัญใจคนไทยทั้งปวง

1. ดวง คือการอธิบาย แนวคิดคือ ชีวิตมีรูปแบบหรือโครงสร้างบางอย่างที่สามารถอ่านได้ เช่น จากเวลาเกิด ดาว วันเดือนปีเกิด ลายมือ ราศี บลาๆๆๆ

   สมมติฐานคือ ชีวิตมีแนวโน้มหรือแบบแผนอยู่แล้ว / ผู้ทำนายทำหน้าที่อ่านแบบแผนนั้น / เราจะเชื่อหรือไม่เชื่อ แบบแผนนั้นก็ยังถูกอ้างว่ามีอยู่

   เช่นอะไร เช่น โหราศาสตร์ / ไพ่ที่ใช้เพื่อทำนาย / ลายมือ / โหงวเฮ้ง และอื่นๆ อีกมากมาย

   กล่าวอีกแบบ ดวงคือการตอบคำถามว่า ตอนนี้ชีวิตเป็นอย่างไร และมีแนวโน้มจะเป็นอย่างไร

2. ส่วนการมู คือการพยายามแทรกแซง

   สมมติฐานคือ นอกจากจะมีโชคชะตาแล้ว มนุษย์ยังสามารถทำบางอย่างเพื่อเปลี่ยนผลลัพธ์ได้ เช่น ขอพร / บนบาน / แก้เคล็ด / บูชาเทพ / พกเครื่องราง / ทำพิธี / สักยันต์ บลาๆ

   การมูจึงตอบคำถามว่า จะทำอย่างไรให้ชีวิตเปลี่ยนไปในทางที่ต้องการ

ถ้าให้บลูสรุปสั้น ๆ ก็คือ

• ดวง = อ่านแผนที่

• มู = พยายามเปลี่ยนเส้นทางบนแผนที่

เห็นไหมคะว่ามันต่างกัน แต่หลายคนมักผสมทั้งสองเข้าด้วยกัน เช่น เมื่อวานไปดูดวงมา แล้วหมอดูบอกว่าปีนี้การเงินไม่ดีให้ไปไหว้เทพองค์นี้ๆๆๆ ตรงนี้ครึ่งแรกคือการอ่านดวง ส่วนครึ่งหลังคือการมู

แต่ก็นะ ลองมาดูตรงนี้หน่อย จะเห็นว่าทั้งสองยังมีคำถามพื้นฐานต่างกันด้วย

• ถ้าเชื่อเรื่องดวง เรากำลังถามว่า..โลกมีระเบียบหรือแบบแผนที่เราค้นพบได้หรือไม่

• ถ้าเชื่อเรื่องการมู เรากำลังถามว่า..มนุษย์สามารถต่อรองหรือมีอิทธิพลต่อพลังที่กำหนดชีวิตได้หรือไม่

ทั้งสองแนวคิดไม่จำเป็นต้องมาคู่กันเสมอไป ตัวอย่างเช่น คนคนหนึ่งอาจชอบศึกษาโหราศาสตร์เพื่อใช้เป็นกรอบสะท้อนตัวเอง แต่ไม่เคยไหว้ขอพรหรือทำพิธีใด ๆ เลย ในทางกลับกัน บางคนอาจไม่เคยดูดวง แต่ศรัทธาในการขอพรหรือบนบานอย่างมาก

ไม่ว่าจะเป็นดวงหรือการมู ทั้งสองอาจทำหน้าที่เป็นระบบสัญลักษณ์ที่ช่วยให้มนุษย์จัดระเบียบประสบการณ์ชีวิตและสร้างความหมายให้กับสิ่งที่เกิดขึ้น มากกว่าจะเป็นหลักฐานยืนยันว่ามีกลไกเหนือธรรมชาติทำงานจริงหรือไม่ และนะ ดวงหรือการมูจะมีจริงในเชิงอภิปรัชญาหรือไม่ ยังเป็นเรื่องที่ไม่มีข้อสรุปทางวิทยาศาสตร์หรือปรัชญาที่ทุกฝ่ายยอมรับร่วมกัน หน้าที่ของเราคือดูดวงและมูต่อไป 55555

แล้วคนที่ไม่เชื่อเรื่องดวง ไม่เชื่อการทำนายอนาคต แต่เชื่อเรื่องมูล่ะ

มาละ คำถามนี้ รู้เลยว่าเขียนเพื่อขยี้คลี่ตัวเองออก

• กรณีแรก มนุษย์คนนี้ไม่เชื่อว่ามีอนาคตที่ถูกกำหนดไว้ล่วงหน้า แต่เชื่อว่ามีความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับบางสิ่งบางอย่างที่อธิบายไม่ได้ ในกรอบนี้ การดูดวงไม่สมเหตุสมผลเลย เพราะคนนี้จะเชื่อว่าโลกนี้อะ ไม่มีอนาคตที่อ่านได้หรอก แต่การสวด ขอพร หรือทำพิธีมีความหมาย เพราะเราเชื่อว่าบางสิ่งที่เราควบคุมไม่ได้ ไมว่าเราจะเรียกมันว่าโชคช่วย โชคฉุด สิ่งศักดิ์สิทธิ์ เจ้ากรรมนายเวร หรืออะไรก็ตามสามารถตอบสนองหรือร่วมกระทำกับมนุษย์ได้

• กรณีที่สอง มนุษย์คนนี้อาจมองว่าการมูเป็นการเปลี่ยนตัวเอง ไม่ใช่เปลี่ยนจักรวาล เช่น การสักยันต์เพื่อบังคับให้ตัวเองอยู่ในศีล ( เผื่อใครไม่รู้ ลายสักหลายลายสักแล้วทำตัวหัวคยไม่ได้นะ) การไหว้บางสิ่งก่อนเริ่มงานทำให้มีสมาธิ การตั้งเจตนามานิเฟสทำให้กล้าตัดสินใจมากขึ้น เครื่องรางทำให้รู้สึกมั่นคงขึ้นเหมือนมีใครอยู่ข้างๆ เป็นต้น ในกรณีนี้ พิธีกรรมทำหน้าที่เป็นกลไกทางจิตวิทยามากกว่าจะเป็นเวทมนตร์แฟนตาซีที่เปลี่ยนอนาคตได้

• กรณีที่สาม การมูทำงานผ่านโลกของสัญลักษณ์ ไม่ใช่การทำนาย ในมุมนี้ เทพ เครื่องราง หรือพิธีกรรมเป็นภาษาที่จิตไร้สำนึกเข้าใจ การทำพิธีจึงเป็นการจัดระเบียบจิตใจ เชื่อมต่อกับคุณค่าหรือความหมายบางอย่าง ไม่ใช่การอ่านอนาคต ซึ่งคล้ายกับกรณีที่สองนั่นแหละ แค่อยากเขียนให้มันครบสามข้อ

ดังนั้น บลูสามารถสรุปให้สำหรับคนที่มูแต่ไม่เชื่อเรื่องการดูดวงได้ว่า

ฉันคนนี้ไม่เชื่อว่าอนาคตถูกเขียนไว้จนมีคนอ่านมันได้ แต่ฉันเชื่อว่าการมีปฏิสัมพันธ์กับสัญลักษณ์หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์สามารถเปลี่ยนฉัน และเมื่อฉันเปลี่ยน การตัดสินใจและชีวิตก็เปลี่ยนตาม

ใครอยากเข้าใจเรื่องนี้เพิ่มเติมลองไปหาอ่านโมเดลนักโต้คลื่น จากหนังสือเล่มไหนแล้วจำไม่ได้เหมือนกัน แต่เอาเป็นว่าหลักๆ คือการที่เราจะมาแยกองค์ประกอบของชีวิตออกเป็นสองด้าน

1. ตัวนักโต้คลื่น คือ สิ่งที่เราพัฒนาได้ เช่น ทักษะ / ความรู้ / การฝึกฝน / วินัย / การตัดสินใจ / ความกล้าลงมือ เป็นต้น

2. ทะเลและคลื่น คือ สิ่งที่เราไม่ได้ควบคุมทั้งหมด เช่น จังหวะเวลา / โอกาส / ผู้คนที่ได้พบ / เศรษฐกิจ / เหตุการณ์ไม่คาดคิด / โชค หรือสิ่งที่บางคนเรียกว่าแรงหนุน เป็นต้น

ในกรอบนี้ เราไม่จำเป็นต้องเชื่อว่าอนาคตถูกกำหนดไว้ (ดวง) เลย แต่ก็ยังเชื่อได้ว่า

โลกมีปัจจัยภายนอกที่เอื้อหรือไม่เอื้อต่อการกระทำของเรา

ซึ่งอาจเป็นธรรมชาติ เป็นความบังเอิญ เป็นโชค หรือสำหรับบางคนเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์

ไปๆ มาๆ จะจบสวยๆ แต่เพิ่งนึกออกว่ายังมีอีกความเป็นไปได้หนึ่งที่น่าสนใจ คือเราอาจไม่เชื่อในดวงเพราะปฏิเสธแนวคิดเรื่อง Determinism (ชีวิตถูกกำหนดไว้แล้ว) แต่ยอมรับว่าความเป็นจริงอาจเปิดกว้างให้เกิดการมีปฏิสัมพันธ์กับสิ่งที่มนุษย์ยังอธิบายไม่ได้ นั่นคือ เราปฏิเสธการทำนาย แต่ไม่ปฏิเสธสิ่งใดๆ ที่อธบายไม่ได้ เช่น สิ่งที่คนบอกว่าศักดิ์สิทธิ์ / เทพ / ผี / ขวัญ / วิญญาณ บลาๆ

ทั้งนี้ สองเรื่องนี้ไม่จำเป็นต้องผูกกันในเชิงตรรกะเสมอไป การไม่เชื่อว่ามีคนอ่านอนาคตได้ ไม่ได้บังคับให้ต้องไม่เชื่อเรื่องเทพหรือพิธีกรรม และในทางกลับกันการเชื่อเรื่องเทพก็ไม่ได้ทำให้ต้องเชื่อว่าหมอดูอ่านอนาคตได้ถูกต้องงับ

รายละเอียดขนาดและวัสดุ

• ขนาดป้าย A5 เป็นขนาดที่ลูกค้ามองเห็นชัด ไม่ต้องชี้ และไม่รบกวนบรรยากาศของร้าน

• ส่วนที่เป็นกระดาษ (14.8 x 21 ซม.)

• ส่วนที่เป็นกระดาษรวมเคลือบพลาสติกแข็ง ( 15.7 x 22 ซม.)

• ป้ายทำจาก กระดาษอาร์ตการ์ดหนา 210 แกรม

• พร้อมเคลือบด้วยพลาสติกแข็งหนา 125 ไมครอน กันน้ำ ใช้ได้นาน

• พิมพ์หน้าเดียว สีละมุนสดใส ตัวหนังสือคมชัด

• ใช้ได้กับ พร้อมเพย์ / QR Code ธนาคาร / QR ร้านค้า

ดีไซน์ทั้งหมดอยู่ในโทนสายมูแบบไม่ต้องอธิบาย เป็นมงคลในเชิงสัญลักษณ์ ไม่ใช่ความเชื่อที่ต้องพยายามเชื่อ สวย (หากว่าเทสเราตรงกัน) อ่านง่าย ใช้งานตรงไปตรงมา เสริมดวงค้าขาย มีความหมายมงคลในตัว บลูจัดวาง Archetype ของการรับ การให้ การไหลเวียน ไว้ตรงจุดที่มันเกิดขึ้นจริงทุกวัน

ขั้นตอนการสั่งทำป้ายสแกน QR code A5

1. เลือกภาพ/ดูภาพทั้งหมดได้ที่ https://s.shopee.co.th/20rqUck7c0

⚠️ ลิงก์นี้ใช้สำหรับดูแคตตาล็อกเท่านั้น ไม่ได้เปิดจำหน่ายผ่านระบบ Shopee หรือ Lazada เพื่อหลีกเลี่ยงระบบสุ่มขนส่ง)

2. ราคาสุทธิ รวมค่าจัดส่งเรียบร้อยแล้ว

ราคาในประเทศ (รวมส่ง EMS ฟรี / คละลายได้)

• 1 ใบ: 169.-

• 3 ใบ: 250.- (ตกใบละ 83.-)

• 5 ใบ: 350.- (ตกใบละ 70.-)

• 10 ใบ: 650.- (ตกใบละ 65.-)

• 50 ใบ 3000.- (ตกใบละ 60.-)

⚠️ เพื่อความสะดวกในการจัดการระบบ บลูจำหน่ายตามจำนวนที่ระบุในแพ็กเกจข้างต้นเท่านั้น หากสั่งจำนวนอื่นที่ไม่อยู่ในแพ็กเกจ (เช่น 2, 4, 9, 49 ใบ เป็นต้น) จะถูกคำนวณเป็นราคาปลีกใบละ 169.- ทุกใบค่ะ

📦 สำหรับออเดอร์ 50 ใบขึ้นไป รบกวนทักแชทเพื่อสอบถามเช็กสต็อกสินค้าและคำนวณค่าจัดส่งใหม่แยกต่างหาก (ราคาและค่าจัดส่งจะปรับตามน้ำหนักจริงของพัสดุ)

3. แจ้งรายการสินค้าที่ต้องการและชำระเงิน

ตัวอย่าง: ลาย 1 = 2 ใบ, ลาย 15 = 1 ใบ หรือแคปภาพลายที่เลือกมาก็ได้ค่ะหากกลัวว่าจำรหัสผิด)

1. ลาย.... จำนวน.... ใบ

2. ลาย.... จำนวน.... ใบ

3. ลาย.... จำนวน.... ใบ

4. ชำระเงิน > ส่งสลิป > ที่อยู่ มาในแชทไลน์

• ชื่อ-นามสกุล: ....

• เบอร์โทรศัพท์: ....

• ที่อยู่จัดส่ง: ....

5. ส่งข้อมูลให้บลูทำป้าย

   ส่ง 4 ข้อมูลนี้ทางแชทไลน์ @bluelumoon ทันทีหลังสั่งซื้อ

• รูป QR Code ที่ตัดเฉพาะตัวรหัส (แคปหน้าจอมาเฉพาะตัว Code ตามตัวอย่าง ไม่เอาขอบขาวหรือโลโก้ธนาคารรอบนอก)

• ข้อมูลชื่อเจ้าของบัญชี

• เลขบัญชีธนาคาร

• ชื่อธนาคาร (เช่น กสิกรไทย กรุงเทพ กรุงไทย เป็นต้น เพื่อที่บลูจะได้เลือกใช้โลโก้ธนาคารได้ถูกต้องค่ะ)

หมายเหตุ: QR Code ทุกลายในร้านใช้ได้กับทุกธนาคาร เลือกสี เลือกลายที่ชอบได้เลย ส่วนโลโก้ธนาคาร บลูจะจัดวางให้สมดุลกับภาพตามตัวอย่างงานเลยค่ะ

6. การจัดส่งและรับเลขพัสดุ

• ระยะเวลา: บลูจัดส่งสินค้าภายใน 7-14 วัน ตามลำดับการโอนเงิน

• การส่ง: สำหรับงานพิมพ์ทั้งโปสการ์ด โปสเตอร์ รูปขึ้นกรอบ เฟรมผ้าใบอื่นใดก็ตาม บลูให้ความสำคัญกับสภาพของสินค้าเมื่อถึงมือเราทุกคน ปัจจุบันบลูจึงใช้ไปรษณีย์ไทยเท่านั้นค่ะ

• เลขพัสดุ: จะแจ้งให้ทราบทางแชททันทีที่ส่งออกเรียบร้อย

⚠️ การจัดส่ง บลูได้เปลี่ยนมาใช้กระบอกโปสเตอร์ (Poster Tube) ปากกว้างพิเศษ 4 นิ้วแทนแบบส่งกล่องแบนแล้วนะคะ เพื่อความปลอดภัยระดับสูงสุด จากการทดสอบของบลูพบว่ากระบอกทรงกลมมีความแข็งแรงเชิงโครงสร้างสูงกว่ากล่องแบนมาก สามารถทนแรงกดทับและป้องกันการหักงอระหว่างขนส่งได้ดีกว่าแบบเดิมหลายเท่า แม้ว่าต้นทุนค่ากระบอกและค่าจัดส่งแบบใหม่นี้จะสูงขึ้นกว่าเดิมเกือบเท่าตัว แต่บลูยังตัดสินใจว่าจะยังคงส่งฟรี EMS ให้ทุกคนเหมือนเดิมค่ะ

1. เลือกภาพ/ดูภาพทั้งหมดได้ที่ shopee.co.th/bluelumoon

⚠️ ลิงก์นี้ใช้สำหรับดูแคตตาล็อกเท่านั้น ไม่ได้เปิดจำหน่ายผ่านระบบ Shopee หรือ Lazada เพื่อหลีกเลี่ยงระบบสุ่มขนส่ง)

2. ราคาสุทธิ รวมค่าจัดส่งเรียบร้อยแล้ว

   ราคาในประเทศ (รวมส่ง EMS ฟรี / คละลายได้)

   1 ใบ 299.-

   3 ใบ 490.- (ตกใบละ 163.-)

   5 ใบ 690.- (ตกใบละ 138.-)

   10 ใบ 1000.- (ตกใบละ 100.-)

   20 ใบ 2000.- (ตกใบละ 100.-)

   30 ใบ 3000.- (ตกใบละ 100.-)

   ราคาต่างประเทศ (รวมส่งฟรีเฉพาะปลายทางที่รองรับ ePacket เท่านั้น / คละลายได้)

   1 ใบ 850.-

   3 ใบ 990.- (เฉลี่ยใบละ 330.-)

   5 ใบ 1290.- (เฉลี่ยใบละ 258.-)

   10 ใบ 2000.- (เฉลี่ยใบละ 200.-)

   20 ใบ 4000.- (เฉลี่ยใบละ 200.-)

   ⚠️ เพื่อความสะดวกในการจัดการระบบ บลูจำหน่ายตามจำนวนที่ระบุในแพ็กเกจข้างต้นเท่านั้น หากสั่งจำนวนอื่นที่ไม่อยู่ในแพ็กเกจ (เช่น 2, 4, 9, 15, 29 ใบ เป็นต้น) จะถูกคำนวณเป็นราคาปลีกใบละ 299.-/850.- ทุกใบค่ะ

   📦 กรณีสั่งมากกว่า 10 ใบบลูจะทำการแยกบรรจุเป็นหลายกระบอก (เช่น สั่ง 20 ใบ แยกเป็น 10+10 สั่ง 50 ใบ 10+10+10+10+10) เพื่อไม่ให้ม้วนแน่นจนเกินไปจนกระดาษหักหรือเป็นรอยค่ะ

   3. แจ้งรายการสินค้าที่ต้องการและชำระเงิน

   ตัวอย่าง: ลาย 1 = 2 ใบ, ลาย 15 = 1 ใบ หรือแคปภาพลายที่เลือกมาก็ได้ค่ะหากกลัวว่าจำรหัสผิด)

   1. ลาย.... จำนวน.... ใบ

   2. ลาย.... จำนวน.... ใบ

   3. ลาย.... จำนวน.... ใบ

4. ชำระเงิน > ส่งสลิป > ที่อยู่ มาในแชทไลน์

• ชื่อ-นามสกุล:

• เบอร์โทรศัพท์:

• ที่อยู่จัดส่ง:

5. การจัดส่งและรับเลขพัสดุ

• ระยะเวลา: บลูจัดส่งสินค้าภายใน 7-14 วัน ตามลำดับการโอนเงิน

• การส่ง: สำหรับงานพิมพ์ทั้งโปสการ์ด โปสเตอร์ รูปขึ้นกรอบ เฟรมผ้าใบอื่นใดก็ตาม บลูให้ความสำคัญกับสภาพของสินค้าเมื่อถึงมือเราทุกคน ปัจจุบันบลูจึงใช้ไปรษณีย์ไทยเท่านั้นค่ะ

• เลขพัสดุ: จะแจ้งให้ทราบทางแชททันทีที่ส่งออกเรียบร้อย

1. เลือกภาพ/ดูภาพทั้งหมดได้ที่ https://s.shopee.co.th/AKWy2zGloj

⚠️ ลิงก์นี้ใช้สำหรับดูแคตตาล็อกเท่านั้น ไม่ได้เปิดจำหน่ายผ่านระบบ Shopee หรือ Lazada เพื่อหลีกเลี่ยงระบบสุ่มขนส่ง)

2. ราคาสุทธิ รวมค่าจัดส่งเรียบร้อยแล้ว

   ราคาในประเทศ (รวมส่ง EMS ฟรี / คละลายได้)

   1 ใบ 169.-

   3 ใบ 250.- (ตกใบละ 83.-)

   5 ใบ 350.- (ตกใบละ 70.-)

   10 ใบ 650.- (ตกใบละ 65.-)

   50 ใบ 3000.- (ตกใบละ 60.-)

   ราคาต่างประเทศ (รวมส่งฟรีเฉพาะปลายทางที่รองรับ ePacket เท่านั้น / คละลายได้)

   1 ใบ 490.-

   3 ใบ 590.- (ตกใบละ 197.-)

   5 ใบ 690.- (ตกใบละ 138.-)

   10 ใบ 990.- (ตกใบละ 99.-)

   50 ใบ 4250.- (ตกใบละ 85.-)

⚠️ เพื่อความสะดวกในการจัดการระบบ บลูจำหน่ายตามจำนวนที่ระบุในแพ็กเกจข้างต้นเท่านั้น หากสั่งจำนวนอื่นที่ไม่อยู่ในแพ็กเกจ (เช่น 2, 4, 9, 49 ใบ เป็นต้น) จะถูกคำนวณเป็นราคาปลีกใบละ 169.-/490.- ทุกใบค่ะ

📦 สำหรับออเดอร์ 50 ใบขึ้นไป รบกวนทักแชทเพื่อสอบถามเช็กสต็อกสินค้าและคำนวณค่าจัดส่งใหม่แยกต่างหาก (ราคาและค่าจัดส่งจะปรับตามน้ำหนักจริงของพัสดุ)

3. แจ้งรายการสินค้าที่ต้องการและชำระเงิน

ตัวอย่าง: ลาย 1 = 2 ใบ, ลาย 15 = 1 ใบ หรือแคปภาพลายที่เลือกมาก็ได้ค่ะหากกลัวว่าจำรหัสผิด)

1. ลาย.... จำนวน.... ใบ

2. ลาย.... จำนวน.... ใบ

3. ลาย.... จำนวน.... ใบ

4. ชำระเงิน > ส่งสลิป > ที่อยู่ มาในแชทไลน์

• ชื่อ-นามสกุล:

• เบอร์โทรศัพท์:

• ที่อยู่จัดส่ง:

5. การจัดส่งและรับเลขพัสดุ

• ระยะเวลา: บลูจัดส่งสินค้าภายใน 7-14 วัน ตามลำดับการโอนเงิน

• การส่ง: สำหรับงานพิมพ์ทั้งโปสการ์ด โปสเตอร์ รูปขึ้นกรอบ เฟรมผ้าใบอื่นใดก็ตาม บลูให้ความสำคัญกับสภาพของสินค้าเมื่อถึงมือเราทุกคน ปัจจุบันบลูจึงใช้ไปรษณีย์ไทยเท่านั้นค่ะ

• เลขพัสดุ: จะแจ้งให้ทราบทางแชททันทีที่ส่งออกเรียบร้อย

บางทีที่ต้องคุยกับคนที่ประสาทมากๆ นี่เป็นสิ่งที่บางทีบลูก็เผลอใช้แบบไม่รู้ตัว 5555 (ซึ่งเชื่อว่าครั้งนึง หรือหลายครั้ง ทุกคนก็เคยใช้เหมือนกัน)

ถ้าให้นิยามกว้างๆ สิ่งเหล่านี้คือการถอดถอนความเป็นมนุษย์ (Dehumanization) ผ่านการติดฉลาก หรือถ้ามองเป็นรูปแบบกลไก เราอาจเรียกมันได้ว่ากลไกการแช่แข็งความเป็นอื่น (The Freezing of Alterity) ((แต่ต้องระวังอย่างนะคะ คือคำนี้มันไม่ใช่คำมาตรฐานในทฤษฎีสังคมที่ใช้กันทั่วไป มันเป็นแค่คำที่ดูเหมือนการสังเคราะห์เชิงแนวคิดมากกว่า)) ค่ะ

เพราะเมื่อใครสักคนถูกเปลี่ยนจากนาย A ที่มีชีวิต มีความคิด มีอุดมการณ์ มีความฝัน มีการงาน มีแม่ที่ต้องดูแล ให้กลายเป็นแค่ประเภทของอาการป่วย หรือประเภทของอาชญากร ความซับซ้อนในตัวเขาจะหายไปทันที และนั่นคือการเปิดทางให้ระบบจัดการเขาได้โดยที่ไม่ต้องรู้สึกผิด

นี่ไม่ได้จะมาสอนภาษาอังกฤษนะคะ แต่ก่อนอื่นลองมาแกะคำว่า The Freezing of Alterity นี้กันก่อน เพื่อให้เราเข้าใจตรงกัน

• Alterity หมายถึงความเป็นอื่นหรือสิ่งที่แตกต่างจากตัวเรา จากระบบ หรือจากความปกติ

• ส่วนคำว่า Freezing หมายถึงการทำให้สิ่งนั้นหยุดนิ่ง ถูกตรึง ถูกล็อก

ดังนั้น Freezing of Alterity ถ้าแปลเชิงแนวคิดจะประมาณว่า กระบวนการที่สังคมหรืออำนาจทำให้ความแตกต่างของมนุษย์ถูกตรึงไว้ในหมวดหมู่ตายตัว

เช่น

• นิติสงคราม > ตรึงคนเป็นผู้กระทำผิดกฎหมาย

• จิตเวชการเมือง > ตรึงคนเป็นผู้ป่วย

• ศีลธรรมสงคราม > ตรึงคนเป็นคนชั่ว

• สงครามข้อมูล > ตรึงคนเป็นคนไม่น่าเชื่อถือ

จะเห็นว่าทันทีที่ label ถูกตรึง ความซับซ้อนของตัวตนคนนั้นจะถูกแช่แข็งไว้ คนๆ นั้นจะไม่ใช่คนที่คิดต่างอีกต่อไป แต่กลายเป็นหมวดหมู่มนุษย์ทันทีที่เราแปะป้ายเขาเสร็จ

ถ้ายกตัวอย่างง่ายๆ ลองดูความสัมพันธ์ระหว่างสหรัฐกับ อิหร่าน เราจะเห็นการใช้ป้ายกำกับพวกนี้สู้กันอย่างเอาเป็นเอาตายกันค่ะ ยกตัวอย่างเช่น

การตรึงด้วยสงครามข้อมูล ให้อีกฝ่ายเป็นคนโกหก ไม่น่าเชื่อถือ (Information Warfare / Misinformation Agent)

ช่วงที่ผ่านมา มีรายงานว่ามีภาพดาวเทียมที่อ้างว่าอิหร่านทำลายฐานทัพสหรัฐในกาตาร์ แต่ตอนหลังพบว่าภาพนั้นถูกสร้าง+ดัดแปลงด้วย AI และถูกแชร์โดยสื่อที่เกี่ยวข้องกับรัฐอิหร่าน สิ่งที่เกิดขึ้นทันทีคือ

• ฝั่งหนึ่ง: ดูสิเธอ อิหร่านชนะแหละ

• อีกฝั่ง: ก็บ้าแล้วไหมมึง นี่คือ propaganda ของอิหร่านต่างหากล่ะ

ผลคืออะไร? ผลคือการใช้ AI สร้างภาพในครั้งนี้กลายเป็นอาวุธย้อนกลับ (Backfire) ที่รุนแรงกว่าความเสียหายทางทหารซะอีก ในมุมหนึ่ง มันคือการทำนิติสงครามหรือสงครามข้อมูลเพื่อสร้างความหวาดกลัว แต่ในอีกมุม มันคือการก้าวเข้าไปในกล่อง ที่ฝั่งตรงข้ามเตรียมไว้ให้พอดี การทำแบบนี้ทำให้ป้ายที่แปะอยู่บนหน้าผากอิหร่านว่า ไม่น่าเชื่อ ถือถูกตอกตะปูย้ำลงไปอีก

ซึ่งต่อให้ในวันหน้า สัปดาห์หน้า เดือนหน้า อิหร่านจะมีหลักฐานความจริงเรื่องอื่นที่สำคัญมากมาโชว์ โลกก็จะไม่มองภาพนั้นอีกต่อไป เพราะสายตาถูกบังด้วยเลนส์ที่ชื่อว่าอคติจากการสรุปแบบเหมาเข่งไปเรียบร้อย ว่าอิหร่าน = ไม่น่าเชื่อ เป็นแค่รัฐที่เผยแพร่แต่ข้อมูลเท็จ และทันทีที่ label นี้เกิดขึ้น ข่าวหรือคำแถลงจากอิหร่านในอนาคตก็จะถูกอ่านผ่านเลนส์นี้ทันที คนก็จะไม่ได้ประเมินข่าวเป็นชิ้น ๆ แบบแต่ก่อน แต่ประเมินจากหมวดหมู่ของผู้พูด เช่น

• ก่อนติดป้าย ตามปกติเราอาจจะถามว่า ภาพนี้จริงไหม? แหล่งที่มาคือ? ตรวจสอบได้จาก?

• แต่หลังอิหร่านถูกแปะป้ายว่า เป็นแหล่งข่าวปลอม (Propaganda Machine) สมองเราจะข้ามขั้นตอนการพิสูจน์ไปที่ข้อสรุปทันทีว่า …มาจากอิหร่านเหรอ? งั้นก็ปลอมไง

ถ้ามองเป็นมวย 2 ฝั่ง เหตุการณ์แปะป้ายนี้คือการต่อสู้กันของ 2 Archetypes

• The Trickster (อิหร่านในสายตาตะวันตก) ผู้ใช้ภาพลวงตาเพื่อปั่นหัว

• The Judge (สังคมโลก/สหรัฐฯ) ผู้ที่ถือค้อนรอเคาะตัดสินและแปะป้าย

แต่ความน่ากลัวที่สุดของกรณีนี้คืออะไรรู้ไหม มันคือการทำให้ความจริงบางความจริงหายไป เพราะในประเทศอิหร่านเอง ก็อาจจะมีนักวิชาการ นักสิทธิมนุษยชน หรือประชาชนที่กำลังพูดความจริงเรื่องอื่นอยู่

แต่เมื่อรัฐถูกตรึงป้ายรัฐโกหก …เสียงของปัจเจกเหล่านั้นจะถูกเหมาเข่งรวมเข้าไปในกล่องเดียวกันทันที นี่คือการแช่แข็งความเป็นมนุษย์ของคนทั้งประเทศผ่านการกระทำเชิงสัญลักษณ์เพียงไม่กี่ครั้ง

เราจะเห็นว่าความจริงมันไม่ใช่ประเด็นหลักซะทีเดียว แต่มันคือเรื่องของการที่ใครมีอำนาจในการนิยามว่าสิ่งไหนคือความจริง เราจะเห็นว่าคนอิหร่านหรือทหารสหรัฐฯ ในฐานะปัจเจกถูกทำให้หายไป เพราะเราแทบไม่ได้พูดถึงคนตัวเล็กตัวน้อยในนั้น หรือเสียงที่อาจไม่ดังมากในนั้นเลย เรามองเห็นแต่แต่เบี้ยในหมวดหมู่ที่ฝ่ายตรงข้ามออกแบบไว้ให้

หัวใจสำคัญของเรื่องนี้คือเมื่อตัวตนของปัจเจกถูกแช่แข็ง ความเห็นอกเห็นใจ (Empathy) ก็จะทำงานไม่ได้ เพราะเราไม่ได้กำลังคุยกับมนุษย์ แต่เรากำลังคุยกับป้ายกำกับ…ซึ่งนี่ยังไม่พูดถึงการตรึงด้วยป้ายผู้ก่อการร้าย (The Terrorist Label) / การตรึงด้วยความคลั่งทางศาสนาด้วยจิตเวชหรือจิตวิทยาการเมือง (The Religious Zealot) / การตรึงโดยใช้ศีลธรรมสงคราม (The Axis of Evil) และอื่นๆ อีกมากมาย

ซึ่งถ้าลองยกตัวอย่างใกล้ตัวกว่า คือในชีวิตประจำวัน (Micro politics) กลไกเดียวกันนี้เกิดในระดับเล็ก ๆ ทุกวัน เช่น

• ในที่ทำงาน เมื่อพนักงานตั้งคำถามเรื่องความโปร่งใส หรือชี้ให้เห็นช่องโหว่ของโปรเจกต์ แทนที่หัวหน้าทีมจะดีเบตด้วยเหตุผลทางธุรกิจ เขาจะเลือกใช้จิตวิทยาการเมืองแปะป้ายว่าคนนี้เป็น Negative Person ทำให้เสียงพนักงานคนนั้นไม่มีน้ำหนัก

• ในวงการวิชาการ คนที่กล้าวิจารณ์งานวิจัยกระแสหลักมักถูกประหารชีวิตทางวิชาการไปดื้อๆ แม้วิทยาศาสตร์โดยเนื้อแท้คือการตั้งคำถามและพิสูจน์ซ้ำ แต่เมื่อมันกลายเป็นสถาบันที่มีอำนาจ ใครที่วิจารณ์ระเบียบวิธีวิจัยกระแสหลักจะถูกผลักให้ไปอยู่ในกล่องเดียวกับพวกเชื่อโลกแบน หรือ Anti-Science ทำให้นักวิจัยรุ่นใหม่จะไม่กล้าคิดนอกกรอบเพราะกลัวถูกจับยัดใส่กล่องที่ทำให้เสียเครดิตตลอดชีวิต

• ในโซเชียล คนไม่เห็นด้วยกับ narrative หลัก คนรักชาติ ต้อง …. 5555 แทนที่เราจะเสียเวลาพิมพ์แย้งยาวๆ เราเลือกใช้กลวิธี Dehumanization โดยการบอกว่านี่มัน Bot นี่มันสลิ่ม นี่มันส้มเน่า หรือ นี่มันไอ้พวก IO เมื่อเรามองว่าอีกฝ่ายคือ Propaganda Account เราจะรู้สึกว่าเราไม่จำเป็นต้องมีมารยาทหรือมีมนุษยธรรมต่อเขา เพราะเขาไม่ใช่คน แต่เป็นแค่เครื่องมือ

• ในพื้นที่การเรียนรู้ สังคมมักเชื่อในเรื่องความเชี่ยวชาญเฉพาะทางจนงมงาย ใครที่ข้ามเส้นจะถูกมองว่าเป็นผู้รุกล้ำ อย่างเมื่อเราถูกแปะป้ายว่าเป็น Artist หรือ Architect มาก่อน แล้ววันหนึ่งเราอยากพูดเรื่องเศรษฐศาสตร์หรือการเมือง คนจะมองว่า..คุณรู้เรื่องเหรอ? หรือกลับไปวาดรูปเถอะ มันคือการแช่แข็งให้เราเป็นได้แค่เครื่องผลิตความสวยงาม แต่ห้ามเป็นเครื่องผลิตความคิด

• ในวงการสุขภาพและร่างกาย คนที่มีรูปร่างท้วมมักถูกแปะป้ายว่าเป็นคนขี้เกียจ หรือ ไม่มีระเบียบวินัย นี่คือตัวอย่างที่ชัดเจนมาก ของการเปลี่ยนชีววิทยาให้กลายเป็นจริยธรรม รูปร่างท้วมถูกทำให้เป็นสัญลักษณ์ของความล้มเหลวในการควบคุมตัวเอง ทันทีที่เราถูกแปะป้ายว่าขี้เกียจ/ไม่มีวินัย ความจริงด้านอื่นของเราจะถูกลบหายไป เช่น เราอาจจะเป็นคนที่ทำงานหนักมาก มีความรับผิดชอบสูง หรือมีเงื่อนไขทางสุขภาพที่ซับซ้อน ป้ายนี้ทำให้สังคมรู้สึกว่าชอบธรรมที่จะสั่งสอนหรือวิจารณ์ร่างกายเรา เพราะเขารู้สึกว่าเขากำลังสอนศีลธรรม ไม่ได้กำลังบูลลี่

• ในความสัมพันธ์ เมื่อคู่ของเราทำพฤติกรรมที่เราไม่พอใจ หรือคู่ของเราอาจมีปัญหาสุขภาพจิตที่ซับซ้อน แทนที่เราจะเผชิญหน้ากับความซับซ้อนของปัญหา หรือความบกพร่องของทั้งสองฝ่าย เราเลือกหยิบคำว่า Toxic หรือ Narcissist มาแปะป้ายฝ่ายตรงข้ามแทน และเมื่อเขาหรือเธอคนนั้นถูกเรียกว่า Narcissist ทุกคำอธิบายหรือความเสียใจของเขาจะถูกตีความเป็นการปั่นประสาท (Gaslighting) ทันที เขาจะไม่มีโอกาสแก้ตัวเพราะป้ายนั้นปิดปากเขาไว้แล้ว หรือทันทีที่เราแปะป้ายเขาว่า Toxic เราจะกลายเป็นเหยื่อที่บริสุทธิ์ ไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้นหลังจากนั้นความรับผิดชอบในส่วนของเราจะหายไปหลังเราป้ายนั้น

คนเราใช้เครื่องมือนี้เพราะมันประหยัดพลังงานสมองค่ะ การพยายามทำความเข้าใจความซับซ้อนของมนุษย์คนหนึ่งมันเหนื่อย (Cognitive Load สูง) แต่การยัดใครสักคนใส่กล่องแล้วแปะป้ายว่าคนคิดลบ / พวกต้านวิทยาศาสตร์ / ติ่ง / พวกคลั่งศาสนา / สลิ่ม / สามกีบ มันช่วยให้เราตัดสินใจได้ทันทีว่าจะจัดการกับเขายังไงโดยไม่ต้องฟังจริงๆ

จะเห็นว่ากลไกทั้งหมดไม่ได้ทำลายคนทันที แต่มันแช่แข็งตัวตนของเขาหรือฝ่ายตรงข้ามไว้ในหมวดหมู่หนึ่ง และเมื่อป้ายกำกับทำงาน ความเป็นมนุษย์ก็ตายลง

ถ้ามองลึก ๆ สิ่งนี้เชื่อมกับแนวคิดหลายสายมาก เช่น

• ในงานของ Michel Foucault จะพูดถึงกระบวนการ classification + normalization ที่สถาบันต่างๆ (โรงเรียน โรงพยาบาล ศาล) มีอำนาจในการกำหนดว่าอะไรคือปกติ และอะไรคือเบี่ยงเบน แล้วพยายามทำให้ทุกคนอยู่ในกรอบปกตินั้น เช่น ในโรงเรียน นักเรียนที่อยู่ไม่สุข อาจถูกวินิจฉัยว่าเป็นโรคสมาธิสั้น (การติดป้าย) และต้องกินยาเพื่อให้ปกติ (การทำให้เหมือนคนอื่น) หรือในสังคม การที่เราเชื่อว่าผู้ชายต้องเข้มแข็ง ไม่ร้องไห้ ก็เป็นผลจากการขัดเกลาทางสังคมให้อยู่ในกรอบปกติ

• แนวคิดเรื่อง Otherness (ความเป็นอื่น) ก็พูดถึงการสร้างคนอื่น เพื่อกำหนดว่าเราคือใคร เช่น ในกลุ่มเพื่อน อาจมีการนินทาคนที่ไม่เข้าพวก เพื่อสร้างความรู้สึกเราเป็นพวกเดียวกัน ในระดับประเทศ การสร้างภาพประเทศเพื่อนบ้านว่าเป็นคู่แข่งหรืออันตราย ก็ทำให้ประชาชนในชาติเกิดความสามัคคีและรักชาติมากขึ้น

• Miranda Fricker: Epistemic Injustice (อยุติธรรมทางพุทธิปัญญา) ความอยุติธรรมที่เกิดจากการที่เรามองว่าคนบางกลุ่มไม่น่าเชื่อถือ หรือไม่มีความรู้เพียงเพราะอคติที่มีต่อตัวตนของพวกเขา เช่น ชาวบ้านในชุมชนบนดอยถูกดูถูกเวลาพูดถึงผลกระทบของโรงงาน คนชาวเมืองจะบอกว่า เป็นแค่ชาวบ้านจะไปรู้อะไร ขณะที่นายทุน นักการเมืองกลับได้รับความเชื่อถือมากกว่า

• Gilles Deleuze พูดถึงการเปลี่ยนจากสังคมแห่งวินัย (แบบ Foucault) ไปสู่สังคมแห่งการควบคุม (Societies of Control) แนวคิดนี้ก้าวข้ามจาก Foucault ที่อำนาจขังคนไว้ในที่เฉพาะ (คุก โรงงาน โรงเรียน) มาสู่ยุคที่อำนาจแพร่กระจายและควบคุมเราตลอดเวลา ผ่านข้อมูลและเทคโนโลยี การที่อัลกอริทึมฟีดข่าวใน Facebook หรือ TikTok บอกเราว่าควรดูอะไร ควรซื้ออะไร ควรเชื่ออะไร มันไม่ได้ขังเราไว้ในห้องค่ะ แต่ควบคุมความสนใจและความคิดของเราตลอด 24 ชั่วโมงผ่านหน้าจอ

• Bourdieu: Symbolic Violence (ความรุนแรงทางสัญลักษณ์) การที่กลุ่มผู้มีอำนาจ (เช่น มหาอำนาจตะวันตก) มีอำนาจในการกำหนดว่า อะไรคือมาตรฐาน อะไรคือรสนิยมดี หรืออะไรคือความจริง เช่น ครั้งนึงมาตรฐานความงามแบบตะวันตก (เราจะเห็นนางแบบผิวขาว จมูกโด่ง ตัวสูง ตาโต ขนตายาว ผมหนาเป็นลอน) ที่ถูกเผยแพร่ผ่านสื่อ จนคนเอเชียรู้สึกว่าตัวเองไม่สวยพอและต้องศัลยกรรมให้เหมือน

• Edward Said กับ Orientalism (บูรพคดีศึกษา) การแช่แข็งภาพลักษณ์ทางวัฒนธรรม (ทำให้ดูเป็นตัวอันตรายโดยสันดาน) วิธีที่โลกตะวันตกสร้างภาพของโลกตะวันออก (เอเชีย ตะวันออกกลาง) ขึ้นมาเอง ว่าเป็นดินแดนที่ลึกลับ โหดร้าย ล้าหลัง เพื่อทำให้เห็นว่าตะวันตกนั้นมีเหตุผล และเหนือกว่า เช่น ภาพในหนังฮอลลีวูดที่มักจะแสดงให้เห็นชาวอาหรับ ศาสนาอิสลามเป็นผู้ก่อการร้าย หรือชาวเอเชียเป็นพวกเนิร์ด ขี้แพ้ หมอผี นี่คือการแช่แข็งภาพลักษณ์ ทำให้คนดูนึกถึงแต่ภาพจำเดิมๆ โดยไม่เห็นความหลากหลายเลย

• Erving Goffman: Stigma (มลทิน) และ Spoiled Identity การที่สังคมประทับตรา (Stigma) ลงบนบุคคล (เช่น ป้ายแหล่งข้อมูลเท็จ รัฐผู้ก่อการร้าย คลั่งชาติ) มลทินนั้นจะกลายเป็น Master Status คือสถานะหลักที่กลบสถานะอื่น ๆ ทั้งหมดในชีวิตเขา เช่น คนที่เคยติดคุก เมื่อออกมาทำงานดีแค่ไหนก็ยังถูกมองเป็นนักโทษตลอดเวลา หรือในโลกโซเชียล เมื่อใครถูกป้ายว่าต้นตอข่าวปลอม (แม้จะแค่ครั้งเดียว) ความคิดเห็นอื่นๆ ของเขาก็จะถูกมองข้ามหรือถูกตั้งข้อสงสัยไปหมด

• Jean Baudrillard: Hyperreality (ความจริงยิ่งกว่าจริง) และ Simulacra ในโลกยุคใหม่ภาพตัวแทน (Simulation) สำคัญกว่าความจริง (Reality) เมื่อภาพ AI ถูกผลิตออกมา มันไม่ได้สู้กันที่ว่าฐานทัพพังจริงไหม แต่มันสู้กันที่ Narrative (เรื่องเล่า) เช่น สงครามในยูเครนหรืออิสราเอล ปาเลสไตน์ที่เราดูผ่านหน้าจอภาพถ่ายดาวเทียม และคลิปใน TikTok มันกลายเป็นสงครามของ Narrative การต่อสู้ไม่ได้เกิดขึ้นแค่ในสนามรบ แต่อยู่ที่ว่าฝ่ายไหนจะเล่าเรื่องได้น่าเชื่อถือกว่ากัน ความจริงในสนามรบอาจสำคัญน้อยกว่าภาพที่ถูกสร้างขึ้น

• Giorgio Agamben: State of Exception และ Homo Sacer พูดถึงบุคคลที่ถูกยกเว้นจากกฎหมาย เมื่อใครสักคนถูกแปะป้ายว่าเป็นภัยคุกคามร้ายแรง เช่น ผู้ก่อการร้าย รัฐจะประกาศ สภาวะยกเว้น เพื่อจัดการคนนั้นโดยไม่ใช้วิธีปกติ และคนที่ถูกจัดการจะกลายเป็น Homo Sacer บุคคลพิเศษที่ฆ่าทิ้งได้เลย เพราะคนๆ นี้ถูกตัดขาดจากสิทธิขั้นพื้นฐาน เช่น การกักขังผู้ต้องสงสัยก่อการร้ายไว้ที่อ่าวกวนตานาโมโดยไม่มีการตั้งข้อหาหรือพิจารณาคดีตามปกติ เพราะพวกเขาถูกมองว่าอันตรายเกินไปที่จะได้รับสิทธิเช่นเดียวกับผู้ต้องหาทั่วไป

• Herbert Marcuse: One Dimensional Man การที่ระบบทำให้มนุษย์เหลือเพียงมิติเดียว สังคมอุตสาหกรรมและเทคโนโลยี (รวมถึงอัลกอริทึมปัจจุบัน) บีบให้ความเห็นที่แตกต่างถูกทำให้กลายเป็นเรื่องไร้สาระ หรือขัดต่อประสิทธิภาพของระบบ เช่น เมื่อมีคนตั้งคำถามว่าเราควรบริโภคน้อยลงเพื่อรักษ์โลกไหม คำตอบที่ได้อาจเป็น ก็คุณยังใช้โทรศัพท์มือถืออยู่เลย คุณยังใช้พลาสติกอยุ่เลย คุณยังซื้อเสื้อผ้าใหม่ๆ ใส่อยู่เลย หรือถ้าไม่พัฒนาเศรษฐกิจ จับจ่ายใช้สอยบริโภคน้อยลง แล้วคนอื่น เช่นแม่ค้าพ่อค้าเขาจะเอาข้าวที่ไหนกิน …การตั้งคำถามต่อระบบถูกทำให้กลายเป็นเรื่องไร้สาระ เพราะทุกคนถูกทำให้คิดว่าการบริโภคและการเติบโตทางเศรษฐกิจคือหนทางเดียวที่จะอยู่รอด

การที่ตัวตนถูกแช่แข็งแบบนี้ ในทางจิตวิเคราะห์อาจมองได้ว่ามันคือการที่ The Symbolic Order (ระเบียบแห่งสัญลักษณ์) เข้ามาบดขยี้ The Real (ความจริงที่ไม่อาจนิยามได้) จนมิด แต่สิ่งที่น่าสนใจจริงๆ คือถ้าบลูมองมันเป็นแพตเทิร์นจะเห็นว่าเครื่องมือเหล่านี้แทบทั้งหมดทำงานผ่าน 5 ขั้นตอนซ้ำ ๆ

แพตเทิร์นที่เหมือนกัน

1. การสร้างนิยาม (Naming) ทุกอย่างเริ่มจากการให้ชื่อ (Labeling) ใครมีอำนาจในการนิยามคนอื่น เช่น นิยามว่าบ้า, กบฏ, ชังชาติ คนนั้นคือผู้ชนะในยกแรก

2. การทำให้เป็นวัตถุ (Objectification) เราเปลี่ยนมนุษย์ที่มีความซับซ้อน ให้กลายเป็น Case หรือประเภทของปัญหา เพื่อให้ง่ายต่อการจัดการและลดทอนความเห็นอกเห็นใจจากผู้อื่น

3. การอ้างความชอบธรรมผ่านความเชี่ยวชาญ มักไม่อ้างอำนาจดิบๆ แต่จะอ้างความเป็นกลาง เช่น กฎหมาย, วิทยาศาสตร์การแพทย์, หรือศีลธรรมอันดี เพื่อให้ดูเหมือนว่าการกำจัดนั้นเป็นเรื่องจำเป็นและถูกต้องโดยชอบธรรม

4. การควบคุมพื้นที่ (Spatial Control) ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่ทางกายภาพ คุก/โรงพยาบาล, พื้นที่ทางสังคม (การแบน), หรือพื้นที่ทางความคิด การปิดกั้นสื่อ เป้าหมายคือการจำกัดรัศมีการแผ่อิทธิพลของบุคคลนั้น

5. การทำให้เชื่อง (Normalization) เป้าหมายสูงสุดไม่ใช่การทำลายร่างกายเสมอไป แต่คือการทำให้บุคคลนั้นยอมรับในนิยามที่ยัดเยียดให้ หรือทำให้คนอื่นในสังคมกลัวจนต้องปรับตัวให้เข้ากับมาตรฐานที่วางไว้

แพตเทิร์นทั้งหมดนี้คือการเปลี่ยนความขัดแย้งในบางเรื่อง สมมติเป็นความขัดแย้งทางการเมืองที่ควรจะถกกันด้วยเหตุผลและอุดมการณ์ ให้กลายเป็นปัญหาทางเทคนิค หรือความผิดปกติส่วนบุคคล มันคือการบอกว่า…เธอไม่ได้มีความเห็นที่ต่างหรือมีอุดมการ์อะไรนั่นหรอก แต่เธอทำผิดกฎหมาย เธอไม่รักชาติ หรือไม่เธอก็แค่ป่วย… ซึ่งเป็นการปิดประตูการสนทนาอย่างถาวรค่ะ

นี่คือวงจรที่ทำให้อำนาจดูเหมือนเป็นระเบียบธรรมชาติของสังคมมากกว่าจะดูเหมือนการกดขี่ตรง ๆ ซึ่งบลูมักยกตัวอย่างเรื่องการเอาคนไปยัดในกล่องจิตเวช เวลาเราไม่พอใจใคร ก็จะจับเขายัดใส่กล่องรูปแบบกลไกการป้องกันทางจิต เอาจริง ๆ แล้วในประวัติศาสตร์มันก็เป็นเครื่องมือของอำนาจที่ถูกใช้จริง ๆ นะ หลายยุคหลายประเทศด้วย มันเป็นปรากฏการณ์แบบเดียวกับนิติสงคราม เพียงแต่เปลี่ยนสถาบันที่ใช้เป็นอาวุธ

…นี่บลูออกทะเลถึงไหนแล้ว …

โอเค 55555

จริงๆ อยากมาพูดในแง่ถ้ามองในเชิงโครงสร้างมากกว่า เพราะอำนาจสมัยใหม่ไม่ได้ใช้แค่กำลัง แต่จะใช้สถาบันที่ดูเหมือนเป็นกลางมาเป็นเครื่องมือจัดการศัตรู เช่น การใช้กฎหมาย วิทยาศาสตร์ ความจริงทางการแพทย์ ศีลธรรม หรือสื่อ

ทั้งหมดอยู่ภายใต้ความรุนแรงเชิงสัญลักษณ์ (Symbolic Violence) คำนี้ศัพท์วิชาการหน่อย แต่แปลง่ายๆ คือ ความรุนแรงที่ไม่ได้เกิดขึ้นจากการทุบตี แต่เกิดขึ้นจากการทำให้คนยอมรับว่าสิ่งที่ทำกับเขามันถูกต้อง และสมควรแล้ว เช่น ถ้าเราถูกตัดสินว่าบ้าจิตวิปริตโดยแพทย์ เราก็ควรถูกกักบริเวณ ถ้าเราถูกนักการเมืองบอกว่าเราผิดศีลธรรมอันดีของสังคมไทย เราก็ควรถูกสังคมรังเกียจ

1. จิตเวชเป็นอาวุธ (Psychiatric abuse / Political psychiatry)

ในบางประเทศรัฐเคยใช้การวินิจฉัยทางจิตเวชเพื่อทำให้ฝ่ายตรงข้ามหมดความชอบธรรม เพราะถ้าศัตรูถูกประกาศว่าเป็นคนบ้า เสียงของเขาจะถูกลดคุณค่าทันที

ลองนึกภาพว่าถ้าเราเห็นคนๆ หนึ่งกำลังปราศรัยบนเวที แล้วเรารู้ว่าเขาคือคนบ้า เราจะยังตั้งใจฟังสิ่งที่เขาพูดไหม? เราจะรู้สึกว่าไอเดียของเขามีน้ำหนักไหม? แทบจะไม่เลย เราจะมองเขาเป็นเคส เป็นคนป่วยที่ต้องได้รับการดูแล ไม่ใช่คู่สนทนาที่เราจะถกเถียงด้วย สิ่งที่บลูชี้คือความชอบธรรม (Legitimacy) หรือความน่าเชื่อถือ มันหายไปทันทีเมื่อถูกตีตราด้วยคำว่า…ไม่ปกติ

ตัวอย่างที่ถูกพูดถึงบ่อยคือในสหภาพโซเวียต ผู้เห็นต่างทางการเมืองบางคนถูกวินิจฉัยว่าเป็นโรคจิตเภทชนิดเชื่องช้า (Sluggish Schizophrenia) ซึ่งมันเป็นโรคที่นิยามขึ้นมาเพื่อเอาไว้จับคนที่คิดต่าง โดยมีอาการคือการต่อต้านสังคมโดยไม่แสดงออกซึ่งความก้าวร้าว หรือการหมกมุ่นกับการปฏิรูปสังคม พูดง่ายๆ คือ เธอไม่พอใจรัฐบาล นั่นคืออาการป่วยของเธอ แล้วถูกส่งเข้าโรงพยาบาลจิตเวชแทนการติดคุก

วิธีนี้ทรงพลังมาก เพราะมันไม่ได้บอกว่าเขาทำผิดกฎหมาย แต่มันบอกว่าเขาไม่ปกติ ผลคือเขาไม่ได้ถูกมองเป็นคู่ถกเถียงอีกต่อไป

ซึ่งนี่คือหัวใจของประเด็นนี้เลยค่ะ ความแตกต่างระหว่างอาชญากรที่ทำผิดกฎหมาย กับคนบ้า

• อาชญากร = สังคมมองว่าเขาทำผิด เขาสมควรถูกลงโทษ แต่ความคิดหรืออุดมการณ์ของเขาอาจยังถูกนำมาถกเถียงได้ในสังคมว่าผิดหรือถูก เช่น เราถกเถียงกันได้ว่ากฎหมายนั้น unfair หรือเปล่า

• คนบ้า = สังคมมองว่าเขาป่วย ความคิดของเขาคืออาการที่มันผิดปกติ …ซึ่งไม่มีใครเอาอาการมาถกเถียงเป็นเหตุเป็นผลหรอกค่ะ เราไม่ต้องสนใจแก่นของสิ่งที่เขาพูดด้วยซ้ำ แค่จับไปรักษาให้หายป่วยก็พอ

สิ่งที่บลูเล่าเป็นตัวอย่างภาพใหญ่ แต่เราอาจเห็นภาพแบบจางๆ ในสังคมเราก็ได้นะคะ เช่น เวลามีคนออกมาวิพากษ์วิจารณ์สถาบันพระมหากษัตริย์แรงๆ เราอาจได้ยินคนรอบข้างพูดว่าคนนี้บ้าเปล่า หรือสติไม่ดีไหม ซึ่งมันคือกลไกเดียวกันแต่ในระดับจุลภาค คือการลดทอนคุณค่าความคิดของคนๆ นั้นโดยไม่ต้องโต้แย้งเนื้อหา

แน่นอนว่าจะมีคนแย้งว่า จิตเวชศาสตร์เป็นศาสตร์ที่จำเป็นจริงๆ ซึ่งบลูไม่เคยพูดว่ามันไม่จำเป็น มันช่วยคนป่วยจำนวนมากได้ การจะบอกว่ามันเป็นเครื่องมือของรัฐตลอดเวลาก็เกินไปหน่อย ดังนั้นจุดที่ต้องระวังจริงๆ คือเมื่อการเมืองเข้ามาแทรกแซงนิยามทางการแพทย์ เช่น บางประเทศเคยถือว่าการรักเพศเดียวกัน เป็นโรคทางจิต นั่นคือตอนที่การเมืองและศีลธรรมยุคก่อนนิยามให้มันเป็นโรค พอวิทยาศาสตร์ก้าวหน้าและสังคมเปลี่ยน เราก็เลิกมองว่ามันเป็นโรค ตรงนี้แหละคือรอยต่อที่เราต้องมองมันค่ะ

2. ศีลธรรมสงคราม (Moral warfare / Moral framing)

อันนี้เราน่าจะคุ้นเคยกันดีในชีวิตประจำวันค่ะ บลูมองว่าเวลาอยากทำให้ใครสักคนพังโดยไม่ต้องใช้กฎหมายจับ ก็แค่ทำให้เขาดูเป็นคนเลวในสายตาสังคมโดยใช้กรอบศีลธรรมแปะป้ายอีกฝ่าย จบ เช่น บอกว่าอีกฝ่ายไร้ศีลธรรม / เป็นภัยต่อเด็ก / ทำลายค่านิยมของชาติ

เมื่อการต่อสู้ถูกย้ายไปอยู่ในสนามศีลธรรม (ซึ่งเป็นนามธรรมจับต้องยาก) คนจะเลิกถกกันด้วยเหตุผล แล้วเริ่มมองอีกฝ่ายเป็นสิ่งชั่วร้าย เช่น เคสการหาเสียงของนักการเมือง แทนที่จะเถียงว่านโยบายการศึกษาของเราดีกว่า และของเขาแย่กว่ายังไง ก็หันไปบอกว่าคนในพรรคนั้นทำตัวเสเพล ไม่รักชาติ จ้องทำลายสถาบัน

ถ้าคิดว่านั้นดูสกปรกแล้ว ลองมาดูคำว่า เป็นภัยต่อเด็ก, การทำลายค่านิยมของชาติ …นี่คือคำต้องห้าม คำที่คนบางกลุ่มได้ยินแล้วดิ้นเอาเป็นเอาตาย หรือคำที่สังคมบางสังคมให้คุณค่าสูงสุด เพราะการปกป้องเด็ก, การรักษาชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ เมื่อมีใครถูกกล่าวหาด้วยกรอบนี้ เขาจะยืนได้ยาก เพราะถ้าเขาแก้ต่าง ยังไงคนบางกลุ่มก็มองเขาเป็นคนไม่รักเด็กหรือไม่รักชาติไปด้วยอยู่ดี ยกตัวอย่างเช่น วลีทหารมีไว้ทำไม จนถึงปัจจุบัน 2026 แล้ว ยังมีคนตีความของประโยคนี้แบบตรงไปตรงมาอยู่เลย และถูกเอาคำนี้ไปโยงทุกนโยบายเสมอ …ซึ่งเหลือจะเชื่อว่านี่คือสิ่งมีชีวิตที่มีน้ำหนักสมองประมาณ 3 ปอนด์ 5555

โอเค กลับมาเรื่องของเรา

และเมื่ออีกฝ่ายกลายเป็นตัวชั่วร้ายแล้ว เราจะไม่คุยกับเขาด้วยเหตุผลอีก เพราะเราเชื่อว่าเหตุผลมีไว้สำหรับคนที่เป็นเพื่อนมนุษย์ที่มีความคิดเหมือนเราเท่านั้น ถ้าเขาคนนั้นคือสิ่งชั่วร้าย หน้าที่คนดีอย่างเราคือกำจัดมันให้สิ้นซาก ไม่ใช่ไปนั่งฟังว่าเขาคิดอะไร

สังเกตไหมคะว่าเวลาเราทะเลาะกับใครสักคน ถ้าเรายังพูดกันด้วยเหตุผลอยู่ แสดงว่าเรายังให้เกียรติเขาอยู่ในฐานะคู่สนทนา แต่พอเราหมดเหตุผล แล้วเริ่มพูดว่าเธอมันเห็นแก่ตัว เธอมันชาติชั่ว …นั่นคือเรากำลังปิดประตูการสนทนา และเริ่มใช้ศีลธรรมเป็นอาวุธแล้วค่ะ

3. สงครามข้อมูล (Information warfare)

บลูมองว่าสงครามรูปแบบนี้มันยิงกันด้วยชุดความคิดค่ะ เป้าหมายคือการรับรู้ของเรา เพราะถ้าสงความรูปแบบนี้ควบคุมการรับรู้ของเราได้ ก็เหมือนควบคุมการตัดสินใจและพฤติกรรมของเราได้ด้วย

สมมติว่ามีโรงงานที่หนึ่งปล่อยน้ำเสียลงแม่น้ำ ชาวบ้านได้รับผลกระทบ จึงบอกโรงงาน แทนที่โรงงานจะยอมรับผิดและแก้ไข โรงงานอาจจ้างทีมงานมาทำสงครามข้อมูลโดย

1. ปล่อยข่าวว่าน้ำเสียที่ว่านี้ที่จริงแล้วมาจากชุมชนเองมีส่วนร่วม หรือขุดข่าวก่อนหน้าว่าชาวบ้านนี่แหละคนทำให้แม่น้ำนี้เสียมาก่อนแล้ว

2. พร้อมกันนั้น ก็สร้างข่าวว่าชาวบ้านบางส่วนได้รับการจ้างงานจากโรงงาน เลยให้ชาวบ้านคนนั้นออกมาให้สัมภาษณ์ว่าโรงงานนี้จริงๆ ก็ดีในเรื่องสวัสดิการ ความยุติธรรมเรื่องค่าจ้าง บลาๆๆ ….นะ

3. จากนั้นก็ทำให้เสียงของชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบตัวจริง กลายเป็นเสียงส่วนน้อย และดูไร้เหตุผลถ้าชาวบ้านออกมาประท้วงหรือโวยวายโรงงานภายหลัง

เห็นไหมคะ ว่าตรงนี้ไม่ต้องใช้กฎหมายเลย ใช้แค่การควบคุม narrative เท่านั้น ซึ่งสงครามข้อมูลไม่จำเป็นต้องใช้ข่าวปลอมเสมอไปนะคะ แต่ใช้การปิดบังบางมุม หรือการเลือกเสนอแค่บางมุมซ้ำๆ จนคนเชื่อว่ามุมนั้นคือทั้งหมดก็เป็นวิธีที่ใช้บ่อยค่ะ

แต่แน่นอนว่าทุกฝ่ายมีวาระซ่อนเร้น (agenda) อยู่แล้วเสมอ อย่างการหาเสียง ที่นักการเมืองพรรคหนึ่งก็อยากให้เรามองพรรคตรงข้ามในแง่ลบ นี่คือเกมการเมืองปกติ …แต่บลูกำลังชี้ให้เห็นว่าเมื่อไหร่ที่มันเข้มข้นและเป็นระบบถึงขั้นครอบงำการรับรู้ของสังคมส่วนใหญ่ได้ เมื่อนั้นมันจะกลายเป็นสงครามทันทีค่ะ

4. สงครามทางเศรษฐกิจ (Economic warfare)

ในตลาดการค้าและระบบการเงินก็ใช้เป็นสนามรบได้เหมือนกัน การทำให้อีกฝ่ายขาดรายได้ ขาดแหล่งทุน ขายของไม่ได้ ก็คือการทำให้อีกฝ่ายอ่อนแอ อยู่ไม่ได้ เดือดร้อน หรือหมดแรงลงนั่นเอง

เช่น การที่ สหรัฐฯ คว่ำบาตรอิหร่าน ไม่ให้ขายน้ำมัน ไม่ให้ทำธุรกรรมเงินผ่านระบบธนาคารทั่วโลก ส่งผลให้เศรษฐกิจอิหร่านเสียหายอย่างหนัก ถ้าระดับองค์กร ก็เช่นการที่บริษัทใหญ่ไล่ฟ้องสิทธิบัตรบริษัทเล็กทีละคดี 2 คดี 10 คดี จนบริษัทเล็กต้องเสียเวลาและเงินทองไปกับการต่อสู้คดี จนหมดตัว ไม่มีเงินไปพัฒนาสินค้า หรือแม้แต่จ่ายเงินเดือนพนักงาน และก็เจ๊งในที่สุด

หลายครั้งสงครามแบบนี้ถูกทำให้ดูชอบด้วยกฎหมาย เช่น การฟ้องร้อง เราบอกว่าก็มันเป็นสิทธิ์ทางกฎหมาย การที่เราใช้มาตรการทางเศรษฐกิจและอ้างว่าเป็นมาตรการบังคับใช้กฎหมาย หรือการปกป้องผลประโยชน์ของชาติ ไม่ใช่สงครามสักหน่อย.. แต่นะคะ…เมื่อมันถูกใช้เป็นอาวุธมากเกินกว่าจะหาความยุติธรรมนั่นแหละค่ะ มันก็คือสงครามรูปแบบหนึ่งอยู่ดี

5. สงครามเชิงความชอบธรรม (Legitimacy warfare)

คือการทำลายความน่าเชื่อถือของอีกฝ่าย ทำให้สิ่งที่เขาพูดไม่มีความหมาย แม้เขาจะพูดความจริงแค่ไหนก็ตาม เพราะบางเหตุการณ์ บางการดีเบต บางสงคราม บางความขัดแย้ง มันไม่พอที่จะเอาชนะอีกฝ่ายด้วยข้อมูลหรือด้วยเงิน เราจึงต้องทำให้ตัวตนของฝ่ายตรงข้ามหมดความหมายในสังคม ทำให้สังคมปฏิเสธเขาก่อนที่เขาจะได้พูดอะไรด้วยซ้ำ เราถึงจะชนะ

เช่น มีอาจารย์มหาวิทยาลัยคนหนึ่ง ออกมาวิจารณ์นโยบายรัฐบาล แทนที่รัฐบาลจะตอบโต้ด้วยข้อมูล รัฐบาลอาจปล่อยข่าวลือว่า อาจารย์คนนี้ได้รับทุนจากต่างประเทศ หรือมีญาติพี่น้องเป็นนักเคลื่อนไหวการเมือง ทำให้สังคมเริ่มตั้งคำถามว่า…อาจารย์พูดเพราะหวังผลทางการเมืองหรือเปล่า… หรืออาจารย์ถูกใครใช้หรือเปล่า…จนในที่สุด แม้อาจารย์จะพูดอะไรที่เป็นประโยชน์ คนก็จะมองว่ามันมีพิรุธไปซะหมด

สงครามนี้มักใช้ข้อเท็จจริงบางส่วนมาบิดเบือนค่ะ เช่น การที่อาจารย์ได้รับทุนจากต่างประเทศเพื่อทำวิจัย มันก็เป็นเรื่องปกติของวงการวิชาการ แต่พอถูกโยงเข้ากับการเมือง มันจะกลายเป็นจุดอ่อนของอาจารย์คนนี้ทันที

ซึ่งคนที่กล่าวหาอาจจะบอกว่า …ไม่นะ เราแค่ตั้งคำถาม เราแค่แสดงความเห็น …แต่บลูว่าถ้าคำถามนั้นถูกยิงซ้ำๆ จนอีกคนกลายเป็นตราบาป มันไม่ใช่การตั้งคำถามแล้วค่ะ แต่มันคือการทำลายล้างอีกฝ่ายด้วยคำพูด

6.สงครามภาษาและนิยาม (Semantic Warfare)

ภาษาไม่ใช่แค่เครื่องมือสื่อสาร แต่คือโครงสร้างความคิด ถ้าเราเปลี่ยนชื่อหรือนิยามของสิ่งหนึ่ง เราก็เปลี่ยนวิธีที่คนมองสิ่งนั้นไปด้วย

วิธีนี้บลูอินมากที่สุด มันคือเกมส์การยึดครองพื้นที่ความหมายของคำ เป็นวิธีที่เกิดมาขึ้นเพื่อควบคุมวิธีที่เราคิดและพูดถึงสิ่งต่างๆ เพราะเมื่อเราถูกบังคับให้ใช้ภาษาของเขา (คนที่ออกแบบคำ) เราก็จะคิดตามกรอบของเขาโดยไม่รู้ตัว

ซึ่งในทางนิรุกติศาสตร์และรัฐศาสตร์ มีประโยคที่ว่า..ใครที่ครองภาษาได้ คือคนที่ครองความจริง… กลไกจึงนี้ไม่ได้ทำงานด้วยการห้ามพูด แต่ทำงานด้วยการเปลี่ยนคำศัพท์ (Reframing) เพื่อล้างสมองเราผ่านความรู้สึกที่พ่วงมากับคำนั้นๆ

กลไกของมัน คือตั้งชื่อให้การกระทำของคนพูดดูดีเสมอ และตั้งชื่อให้การกระทำของฝ่ายตรงข้ามดูเป็นยังไงก็ชั่งหัวมัน แต่ไม่ดีกว่าฉันแน่นอน เช่น

การใช้ภาษาเพื่อลดทอนความโหดร้าย

• คำเดิมหรือเหตุการณจริงที่เกิด = การสังหารพลเรือนที่ผิดพลาด (Killing civilians) จากการทิ้งระเบิดของฝ่ายเรา

• คำใหม่ที่ใช้เพื่อควบคุมความคิด (Semantic Warfare) = Collateral Damage (ความเสียหายข้างเคียง)

เมื่อเราใช้คำว่าความเสียหายข้างเคียง…ความตายของมนุษย์จะถูกทำให้กลายเป็นแค่ตัวเลขในหน้ากระดาษรายงาน หรือผลกระทบเชิงเทคนิคที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ทันทีค่ะ ซึ่งจะทำให้คนฟังหรือประชาชนไม่รู้สึกสลดใจเท่ากับคำว่าเราได้สังหารพลเรือนที่ไม่รู้อิโหน่อิเหน่จากการทิ้งระเบิดของเรา

หรือตัวอย่างอื่นๆ ที่เราเห็นได้บ่อยคือ

• การประท้วงของประชาชน ถ้าเราเรียกมันว่าการเรียกร้องประชาธิปไตยคนจะมองว่าเป็นเรื่องดี แต่ถ้าเราเรียกมันว่าการก่อความวุ่นวาย หรือการจลาจลคนจะมองว่าเป็นเรื่องไม่สมควร

• การจำกัดสิทธิ ถ้าเราเรียกมันว่าการละเมิดสิทธิมนุษยชน คนจะมองว่าแย่ แต่ถ้าเราเรียกมันว่ามาตรการรักษาความสงบเรียบร้อยของสังคมคนจะมองว่าก็โอเคนิ

• กลุ่มติดอาวุธ ถ้าเราเห็นอกเห็นใจเขา เราจะเรียกเขาว่านักรบเพื่ออิสรภาพ แต่ถ้าเราไม่เห็นด้วย เราจะเรียกเขาว่า นี่มันพวกผู้ก่อการร้าย

นี่คือสงครามที่เนียนที่สุดค่ะ เพราะมันทำให้เราคิดไปเองว่าสิ่งนั้นไม่ดี สิ่งนี้ดี โดยที่เราไม่รู้เลยว่าความคิดนั้นถูกวางไว้ให้เราตั้งแต่แรกแล้วผ่านคำศัพท์ที่เขาเลือกใช้

เครื่องมือเพิ่มเติมที่น่าสนใจ

• Social Isolation คือการทำให้คนๆ หนึ่งรู้สึกเหงาที่สุด รู้สึกถูกทอดทิ้ง ด้วยการใช้สายตาทางสังคม เช่น การมองด้วยความรังเกียจ มองด้วยความสงสัย มองแบบตัดสิน และการถูกมองแบบนี้ซ้ำๆ จากเพื่อนร่วมงาน เพื่อนบ้าน หรือแม้แต่คนในครอบครัวนี้เอง มันจะกัดกินความมั่นคงภายในของเราทีละน้อย จนเรารู้สึกว่าไม่มีใครเข้าใจเรา ไม่มีใครอยู่ข้างเราเลย เพื่อให้เรารู้สึกโดดเดี่ยวเหมือนโดนดีดออกจากกลุ่ม จนต้องยอมจำนนไปเอง

• Aesthetic Condemnation (การตีตราผ่านรสนิยม) คือการทำให้ความคิดหรือตัวตนของฝ่ายตรงข้ามดูเชย สกปรก หรือน่ารังเกียจในเชิงสุนทรียภาพ เพื่อให้คนทั่วไปไม่อยากเอาตัวไปเกลือกกลั้วด้วย ถึงแม้ความคิดนั้นอาจจะถูกต้องก็ตาม

• Gaslighting on a Mass Scale (การบิดเบือนข้อมูลระดับมวลชน) คือการบิดเบือนข้อมูลซ้ำๆ จนเหยื่อ (หรือสังคม) เริ่มสงสัยในความจริงของตัวเอง จนสุดท้ายต้องหันไปพึ่งพานิยามความจริงจากผู้มีอำนาจแทน ซึ่ง Gaslighting ปกติภาพจำของเราคือมันเกิดกับคนคนเดียวใช่ไหมคะ แต่ในยุคนี้มันเกิดกับสังคมได้ทั้งสังคมค่ะ ด้วยการปั่นข้อมูลซ้ำๆ ทำให้คนเริ่มสับสน เช่น เมื่อวานเราเห็นเหตุการณ์นี้ชัดๆ แต่ข่าวบอกว่าไม่ใช่ พอเกิดซ้ำๆ เราจะเริ่มสงสัยว่าตัวเองจำผิดหรือเปล่า และสุดท้ายเราก็จะยอมรับเวอร์ชันทางการที่ถูกยัดเยียดให้ เพราะมันเป็นทางออกเดียวที่จะทำให้เราไม่สับสนอีกต่อไป

เหตุเกิดจากบลูอยู่ในช่วงเรียนต่อโท ถึงจะเป็นครอบครัวชนชั้นกลางที่ไม่ได้มีปัญหากับการเทเงินให้กับสินค้าทางปัญญา แต่ก็ยังคงมีความสงสัยว่า…

ค่าใช้จ่ายหลายแสนตรงนี้ จะเกิดอะไรขึ้นถ้าฉันไม่ต้องเสีย? แต่มีอะไรบางอย่างมาทำให้คนทุกคน ทุกชนชั้นสามารถเข้าถึงเรื่องแบบนี้ได้ฟรีโดยไม่มีกำแพงเรื่องค่าใช้จ่ายมากั้น…

จริงๆ บลูมองว่ามันอาจไม่ใช่แค่เรื่องค่าเทอมแพงจนถึงต้องมาบ่น แต่เพราะมันแตะถึงโครงสร้างว่าความรู้ถูกจัดวางอยู่ตรงไหนในระบบอำนาจและเศรษฐกิจ?

มันเลยมีเรื่องมาให้เขียน 55555

ก็นะทำไมต้องเสียเงินให้กับความรู้ล่ะ ใครมันเป็นเจ้าของ คนคิดทฤษฎีคนแรกหรอ แล้วรู้ได้ไงว่าคนนั้นเป็นคนแรกจริงๆ เราต่างก็เรียนรู้จากกันและกันไม่ใช่หรอ (ก็ถ้าผมมองเห็นได้ไกล ก็เพราะผมยืนอยู่บนไหล่ของยักษ์)… ดังนั้นความรู้ทำให้มันฟรีเหมือนอากาศ ทำให้มันเหมือนไฟ เหมือนจุดเทียนอีกเล่ม ไฟก็ไม่ได้หายไป แบบนั้นไม่ได้หรอ

เรากำลังอยู่ในโลกที่ความรู้ถูกทำให้เป็นสินค้า เหมือนน้ำ เหมือนที่ดิน เหมือนข้อมูล แต่สิ่งที่มนุษย์ค้นพบร่วมกันมาหลายพันปี มันควรถูกเป็นเจ้าของได้จริงหรอ หรือจริง ๆ แล้ว ระบบเศรษฐกิจสมัยใหม่แค่พยายามทำให้สิ่งที่ไม่มีเจ้าของ กลายเป็นสิ่งที่ขายได้

…แต่เอาจริงนะ จากเสียงในหัวทั้งหมด ถ้าความรู้ทุกอย่างเปิดฟรีจริง โลกจะเปลี่ยนหลายอย่าง สิ่งแรกที่เกิดขึ้นคือ

การผูกขาดความรู้จะหายไปส่วนหนึ่ง

ตอนนี้มหาวิทยาลัยจำนวนมากไม่ได้ขายความรู้อย่างเดียว แต่ขาย credential หรือใบรับรองสถานะ มากกว่าจะเป็นเพียงตัวแทนของความรู้เพียวๆ ลองนึกภาพว่าหนังสือ เรายังพอหาอ่านได้ใช่ไหมล่ะ ทั้งตามห้องสมุดออนไลน์ฟรีเอย หรือการซื้อเองตามแอป ร้านหนังสือเอย lecture เองหลายที่ก็มีให้อ่านออนไลน์ ส่วนงานวิจัย ก็เริ่มเปิดมากขึ้น แต่สิ่งที่ยังมีราคาแพงคือตราประทับว่าคนนี้ผ่านระบบแล้ว (ใบปริญญา) เพราะตลาดแรงงานยังใช้มันเป็นตัวกรอง

ดังนั้นถ้าความรู้ฟรีทั้งหมดจริง ๆ แบบไม่มีกั๊ก สิ่งที่อาจเกิดขึ้นคือ มหาวิทยาลัยบางส่วนจะเสียบทบาท…ติวเตอร์จำนวนมากหายไป….คนเรียนรู้ด้วยตัวเองมากขึ้น (กว่าตอนนี้)….การแข่งขันจะสูงขึ้นมาก แต่ paradox คือ การได้ใบรับรองอาจยิ่งมีค่าแพงขึ้น (กว่าตอนนี้) เพราะมันจะกลายเป็นตัวคัดกรองเดียวที่เหลือ

และถ้าย้อนนนดูยาว ๆ จริงๆ เราจะเห็น pattern เดิม คือความรู้ไม่เคยเป็นของฟรีในประวัติศาสตร์ 55555 กำแพงภาษีความรู้ในสมัยก่อนๆ ไม่ใช่เรื่องของต้นทุนการผลิตแค่อย่างเดียว แต่เป็นเรื่องของกลไกการกีดกันเพื่อรักษาความศักดิ์สิทธิ์ของอำนาจไว้ด้วย

ลองย้อนดูตามนี้

• ยุคกลางในยุโรป ความรู้ถูกผูกกับศาสนจักร (ภาษาละติน = ปริญญาบัตร เพราะมันไม่ได้ถูกใช้เพื่อการสื่อสารทั่วไป แบบเห้ย วันนี้มึงกินไร รับไรดีครับ แต่มันคือรหัสลับที่ใช้คัดคนออกจากการเข้าถึงคัมภีร์ ใครอ่านไม่ได้ก็ต้องฟังคำตีความจากนักบวชเท่านั้น) ถ้าบลูเทียบง่ายๆ กับปัจจุบัน ปริญญาโทหรือเอก และศัพท์เทคนิคเฉพาะทาง ก็ทำหน้าที่แทนภาษาละตินนั่นแหละค่ะ มันคือบัตรผ่านที่บอกว่าฉันคือพวกเดียวกับคุณ และใช้กีดกันทางอ้อมกับคนที่ไม่มีต้นทุนทางสังคมพอจะไปคว้ามันมาได้

• ยุคต่อมาความรู้ถูกผูกกับโรงเรียน มหาวิทยาลัย เราเห็นไปแล้วว่ายุคศาสนจักรความรู้ถูกผูกกับความอยู่รอดของจิตวิญญาณ ใครอยากรอดต้องสยบยอมต่อสถาบัน มานั่งฟังกูเทศนาซะ แต่ยุคมหาวิทยาลัย/ทุนนิยม ความรู้ถูกผูกกับความอยู่รอดทางเศรษฐกิจ อย่าหยุดเรียนรู้ อัปสกิล รีสกิล… ได้กลื่นอะไรตุๆ ไหมคะ ใช่ค่ะ ทั้งสองยุคใช้ความกลัว (Fear of Exclusion) เป็นเครื่องมือในการทำให้คนยอมจ่ายส่วยทางปัญญาเพื่อแลกกับการไม่ถูกเททิ้งไว้ข้างหลัง

• ยุคปัจจุบันความรู้ถูกผูกกับตลาดการศึกษา ความรู้ถูกทำให้เป็นตัวเลข สิ่งนี้แหละชัดเจนมากว่ามันคือ Mechanism ของชนชั้นในระบบ Credentialism (ลัทธิบูชาใบปริญญา) สถาบันการศึกษาไม่ได้ขายความรู้ (เพราะความรู้สมัยนี้หาอ่านเองได้แม้ไม่เทียบเท่าในบางเรื่อง แต่ถือว่าเยอะมาก) แต่สิ่งที่เขาขายคือการรับรองสถานะ และเครือข่ายเส้นสาย ดังนั้นค่าเทอมหลายแสนหรือหลักล้านที่เราจ่าย จึงไม่ใช่ค่าจ้างครูมาสอน แต่เป็นค่าสมาชิกสโมสรชนชั้นนำเพื่อยืนยันว่าเราผ่านการคัดกรองมาแล้วว่ามีวินัย มีทุน และยอมสยบต่อกติกาของระบบ

สิ่งที่เหมือนกันทุกยุคคือ ความรู้ = อำนาจ ค่ะ ใครควบคุมมัน ก็สามารถควบคุมการเลื่อนสถานะของคนได้ เพราะงั้นกำแพงค่าใช้จ่ายไม่ได้เกิดขึ้นเพราะความรู้แพงเสมอไป แต่มันเกิดจากระบบคัดเลือกทางสังคม หรือพูดแบบตรง ๆ มันคือ mechanism ของชนชั้น ซึ่งในยุคที่เรามีเน้ตใช้ มันควรจะทำลายกำแพงนี้ลงใช่ไหมละ แต่เรากลับเห็น Pattern เดิมซ้อนทับอยู่

• Paywalls งานวิจัยระดับโลกถูกขังไว้ใน Journal ที่ต้องจ่ายเงินมหาศาลเพื่ออ่าน (ทั้งที่มนุษยชาติสร้างมันขึ้นมาด้วยเงินสาธารณะ 5555)

• Algorithm Elite แม้ความรู้จะฟรี แต่ Algorithm ก็มักจะป้อนอาหารสมองราคาถูก (ความรู้ขยะ โพสต์ที่ฮุคอย่างเดียวเนื้อในมีแต่ขี้ หรือโพสต์ที่เอไอเขียนโดยไม่มีการกรอง) ให้มวลชน ขณะที่ความรู้ระดับลึกยังถูกจำกัดอยู่ในวงปิด

ตอนนี้มีอะไรบางอย่างแทรกเข้ามาในหัว จู่ๆ บลูก็นึกถึงคำถามที่ว่า ทำไมการศึกษาถึงกลายเป็นเครื่องมือในการกดขี่แทนที่จะเป็นการปลดปล่อย

คำถามนี้เมื่อลองไปกูเกิ้ลไวๆ เจอว่ามีแนวคิด Pedagogy of the Oppressed ของ Paulo Freire ที่อธิบายเรื่องนี้ได้ดีเลย เพราะในหนังสือเล่มนั้นพูดถึงการศึกษาเพื่อการปลดปล่อย แทนการสะสมแต้มแบบธนาคารขึ้นมาความรู้ต้องไม่ใช่สินค้า ความรู้ต้องเป็นเครื่องมือ…ขอค้างเรื่องนี้ไว้ อีกแล้ว 5555

กับดักของความรู้ฟรี

จริงอยู่ที่ความรู้ฟรีไม่ได้สาบสูญไปไหน เผลอๆ มีมากขึ้นด้วย เช่น เอไอ / บทความ / งานวิจัย / MOOCs / OpenCourseWare / YouTube เป็นต้น จะเห็นว่าตอนนี้ความรู้ระดับมหาวิทยาลัยจำนวนมากมีฟรีอยู่แล้ว รวมถึงสถาบันชั้นนำก็ลงมาเผยแพร่เองด้วย

ฟังดูดีใช่ไหม

แต่ความจริงคือเรามักถูกหลอกด้วยวาทกรรมว่า โลกนี้ยุติธรรมแล้วเพราะทุกคนมี Google ทุกคนเข้าถึงเน็ตได้ ใครๆก็มีมือถือ

แต่นะคะ …ความรู้คือสินค้าฟุ่มเฟือยด้านเวลาค่ะ 55555

บลูยกตัวอย่างตัวเองเลยละกัน การที่บลูจะซึมซับ Radical Theory (ทฤษฎีวิพากษ์เชิงวิพากษ์หรือทฤษฎีรากเหง้า) หรือทำความเข้าใจ Psychoanalysis (จิตวิเคราะห์) มันต้องใช้เวลาว่างที่ไม่มีความกังวลมานั่งก้มหน้าก้มตาเรียน ถ้าตอนนี้บลูต้องทำงาน 12 ชั่วโมงเพื่อเอาชีวิตรอดแบบที่ไม่รู้ว่าเดือนหน้าจะมีตังจ่ายค่าห้องไหม บลูจะเอาพลังงานสมองที่ไหนมานั่งเรียน? ต่อให้ความรู้นี้มันฟรีแบบที่มีคนไปขุดศพเจ้าของทฤษฎี ทำพิธีเรียกดวงวิญญาณมาสอนให้บลูฟรีๆ แต่มันก็แพงเกินไปในแง่ของค่าเสียโอกาสของการทำมาหากินอยู่ดี

อีกด้านนึงของความรู้ฟรีคือ มันมีเรื่องกำแพงภาษาและรหัสลับของชนชั้นซ่อนอยู่…(ไม่ซ่อนหรอก เอาจริง ก็เห็นโต้งๆ เลย) คือความรู้ระดับสูงส่วนใหญ่มักอยู่ในรูปของภาษาระดับวิชาการซึ่งต้องใช้ต้นทุนในการเรียนสะสม ถ้าไม่มีพื้นฐาน เราก็ต้องใช้เวลาในการทำความเข้าใจทีละเรื่องอย่างละเอียด บวกกับ Jargon (ศัพท์เฉพาะทาง) ที่ทำหน้าที่เป็นกำแพงกั้นคนนอก ถ้าไม่เคยได้ยินคำๆ นั้น ไม่รู้จักมันมาก่อนเลย แถมยังไม่มีคนคอยแนะแนว ความรู้ฟรีเหล่านั้นก็ไม่ต่างจากคัมภีร์เล่มหนาเตอะที่ถูกล็อคไว้ด้วยรหัสของมนุษย์ต่างดาวที่เราอ่านไม่ออก ซึ่งทั้งหมดที่พูดมานี้ก็จะย้อนกลับในเรื่องต้นทุนทางเวลาอีก

สิ่งนี้บอกอะไร

ก็นี่แหละค่ะคือเหตุผลที่คนชั้นกลางยังยอมจ่ายเงินหลายแสนให้ลูกหลานเข้ามหาวิทยาลัย เพราะนอกจากจะเป็นทางลัดในการเข้าใจบางอย่างโดยร่นเวลาลงได้แล้ว โลกปัจจุบันยังไม่ได้วัดกันแค่ที่เรารู้อะไร แต่วัดที่ใครรับรองว่าเรารู้ และเรารู้จักใคร + ในมหาวิทยาลัยก็ยังมีความรู้ที่ไม่ได้อยู่ในตำรา เช่น คอนเนคชัน ข่าววงใน การอัปเดตอะไรต่างๆ ซึ่งหนังสือหรือ YouTube ให้สิ่งนี้ไม่ได้

ถ้ามองภาพรวม จะเห็นว่าระบบปัจจุบันอาจจะแสร้งเป็นใจดีด้วยการปล่อยความรู้ให้ฟรี เพื่อสร้างภาพลักษณ์ว่าโอกาสมีอยู่ทั่วไป ใครไม่คว้าไว้ มึงนั่นแหละที่ขี้เกียจ ทั้งที่รู้ดีว่าโครงสร้างสังคมได้ตัดขาทั้งสองข้างของคนบางกลุ่มไปแล้วตั้งแต่เกิด ความรู้ฟรีในสังคมที่เหลื่อมล้ำ มันก็เหมือนการยื่นปีกให้กับคนที่ไม่เคยได้รับอนุญาตให้หยุดวิ่งเพื่อฝึกบินนั่นแหละ (โว้ย)

กรณีคนหัวดีแต่ไปใช้ผิดทาง

สิ่งที่บลูตั้งข้อสังเกตมันมีงานวิจัยใน criminology พูดถึงเหมือนกัน บางครั้งอาชญากรรมบางประเภทเกิดจาก talent + blocked opportunity ถ้านึกไม่ออกลองนึกถึงคดีในไทย คดีนึงที่นักโทษเป็นเด็กวัยรุ่น เขาคนนี้มีความสามารถในการทำโดรน…แต่ปัญหาคือ เขาเอามันไปใช้ส่งยาเสพติด… ซึ่งจากเคสรูปแบบนี้มันเลยเกิดสิ่งที่นักสังคมวิทยาเรียกว่า innovation

Merton เขาอธิบายใน Strain Theory ว่าสังคมกำหนดเป้าหมายทางวัฒนธรรมไว้สูงลิ่ว (เช่น ความรวย, สถานะ, ความสำเร็จ) แต่กลับไม่หยิบยื่นวิธีที่เท่ากัน เช่น การศึกษา หรือทุนตั้งตัวให้กับทุกคนอย่างเท่าเทียม

คนบางกลุ่มจึงใช้ทางลัด ใช้ทักษะผิดทาง หรือสร้างตลาดผิดกฎหมาย เช่น พวกแก๊งคอลเซ็นเตอร์ hacker คนทำ crypto scam คนสร้างอาวุธเอง หรือกรณีที่บลูพูดถึงเรื่องโดรน..ทั้งหมดนี้ ไม่ใช่ว่าพวกเขาโง่ แต่เขาฉลาดในระบบที่ไม่เปิดทางให้เขา

ต่อจากนี้บลูอาจจะยกศัพท์ 2 คำนี้มา คือ

• Innovators คือกลุ่มคนที่ยอมรับเป้าหมาย (อยากรวย/อยากมีอำนาจ) แต่ปฏิเสธวิธีการ (เพราะมันไม่มีให้ หรือมันช้าเกินไป)

• The Talent Factor คนกลุ่มนี้มักจะมีระดับสติปัญญาและทักษะที่สูงมาก (High Agency) และไม่ยอมจำนนต่อโชคชะตาแบบกลุ่ม Retreatism (คนที่ถอนตัวจากสังคม) แต่เลือกที่จะ Hack ระบบเพื่อไปให้ถึงเป้าหมายแทน

โอเค ต่อนะคะ จากตัวอย่างที่บลูยกมา (Hacker, Crypto Scam, Drone Modification) ยังสะท้อนถึงภาวะที่ทักษะระดับสูงถูกปฏิเสธโดยระบบหลัก

ลองนึกภาพตามนี้

• การจะเป็น Cyber Security Expert ในบริษัทชั้นนำอาจต้องมีใบปริญญาจากมหาวิทยาลัย…ซึ่งราคาแพง (กำแพงค่าใช้จ่าย) แต่การเป็น Hacker ในตลาดมืดต้องการแค่ฝีมือ และแล็ปท็อป อย่างน้อยที่สุดก็ตั้งตัวเป็นกีกี้ได้แล้ว

• สำหรับคนหัวดี ความท้าทายคือรางวัล (Brain Orgasm ในอีกรูปแบบหนึ่ง) เมื่อระบบที่ถูกกฎหมายไม่มีโจทย์ที่ยากพอ หรือให้ผลตอบแทนที่คุ้มค่ากับความสามารถของเขา โลกใต้ดินจึงกลายเป็นสนามเด็กเล่นที่เย้ายวนกว่า

• กรณีการสร้างอาวุธหรือดัดแปลงโดรน มันคือการใช้ Archetypal Rebel (กบฏต้นแบบ) มาผสมกับความรู้ทางวิศวกรรม เมื่อเขาไม่สามารถเป็นวิศวกรในระบบได้ด้วยเหตุผลอะไรก็แล้วแต่ เขาก็กลายเป็นวิศวกรของฝ่ายต่อต้านแทน

ปัญหาก็คือ สังคมมักจะตราหน้าคนเหล่านี้ว่าเลว หรือโง่ป่าววะที่ทำผิดกฎหมาย เก่งขนาดนี้น่าจะ…. ทั้งที่จริง ๆ แล้วพวกเขาอาจจะเป็นคนที่มี Cognitive Flexibility สูงที่สุดในรุ่นด้วยซ้ำ …มันแอบเศร้านะ พอเมื่อสังคมเลือกที่จะขังคนที่มีความสามารถไว้ในคุก เพียงเพราะเราไม่ได้สร้างประตูที่เปิดกว้างพอให้เขาสร้างสรรค์ในทางที่ถูกกฎหมาย

อ่านมาถึงตรงนี้สงสัยเหมือนบลูไหมคะ ตกลงแล้วใครเป็นคนนิยามว่าทักษะไหนคือนวัตกรรม และทักษะไหนคืออาชญากรรม? ถ้าคนทำ Crypto Scam คนนั้นเกิดในครอบครัวพันล้าน เขาจะกลายเป็นนักพัฒนา..นักนวัตกรรม…นักอะไรสักนักนึงในวงการการเงินที่คนยกย่องก็ได้ไหม?

ที่พูดมาทั้งหมด เราก็ต้องระวังไม่ให้การวิเคราะห์เชิงโครงสร้างกลายเป็น Dangerous Romanticism (มันคือมุมมองหรือทัศนคติที่นำเอาความเจ็บปวด ความอันตราย หรือความพินาศมาทำให้กลายเป็นเรื่องสวยงาม โรแมนติก และน่าหลงใหล) เพราะการทำแบบนั้นเท่ากับเราไปลดทอน Human Agency (เจตจำนงอิสระ) ของคนจนส่วนใหญ่ที่พยายามสู้ชีวิตในเส้นทางที่ซื่อสัตย์ เพราะการมองว่า จน + ฉลาด = ต้องเป็นอาชญากร เป็นการมองแบบเส้นตรงเกินไป ซึ่งในทางอาชญวิทยามีปัจจัยตัวแปรที่มาตัดสลับที่น่าสนใจมากค่ะ

1. Differential Association (ทฤษฎีการคบหาสมาคมที่แตกต่าง)

แนวคิดของ Edwin Sutherland อธิบายว่า พรสวรรค์จะถูกใช้ไปในทางไหน ขึ้นอยู่กับครูในชีวิตจริงค่ะ ถ้าเด็กหัวดีอยู่ในสลัม แต่ผู้ใหญ่หรือกลุ่มเพื่อนชื่นชอบการเรียน เขาก็จะใช้ความฉลาดนั้นหาทางทุนการศึกษา แต่ถ้ากลุ่มคนที่เขาสนิทด้วยให้คุณค่ากับการขโมย การค้ายา หรือการหลอกลวง ทักษะของเขาก็จะถูกหล่อหลอมให้กลายเป็นอาชญากร

มันจึงไม่ใช่แค่เรื่องไม่มีทางเลือก แต่เป็นเรื่องของการเรียนรู้พฤติกรรมเบี่ยงเบนจากสภาพแวดล้อมใกล้ชิด

2. Opportunity Structure (โครงสร้างโอกาสในตลาดมืด)

Richard Cloward และ Lloyd Ohlin ขยายความต่อจาก Merton ว่าไม่ใช่ทุกคนที่อยากเป็นอาชญากรแล้วจะได้เป็น การจะเป็นอาชญากรระดับ…บนๆ 5555 (เช่น Hacker หรือคนทำ Crypto Scam) ต้องมีทางเข้าสู่ Illegitimate Opportunity Structure ถ้าเราฉลาดแต่ไม่มีเส้นสาย หรืออุปกรณ์ในโลกมืด เราก็เป็นได้แค่หัวขโมยกีกี้ ไม่ใช่อาชญากรสมองเพชร

3. กำแพงจริยธรรมและการรับความเสี่ยง

นี่คือจุดที่แยกระหว่างคนหัวดีที่ยอมลำบาก กับคนหัวดีที่เลือกทางลัด เพราะเมื่อพูดถึงเรื่อง Self-Control ต้องบอกว่าบางคนมีเกราะป้องกันทางศีลธรรมที่แข็งแกร่งจากครอบครัวหรือความเชื่อส่วนบุคคล ส่วนคนที่ชอบความเสี่ยงสูงมักจะมีกลไกทางจิตวิทยาที่มองข้ามบทลงโทษ แต่ไปโฟกัสที่ผลตอบแทน และความท้าทาย (ซึ่งอาจเชื่อมโยงกับความต้องการ Brain Orgasm หรือความตื่นเต้นสะใจที่ได้ชนะระบบ)

4. ทฤษฎีการตีตรา

บางครั้งคนไม่ได้เริ่มจากการเป็นอาชญากรเต็มตัว แบบกูเกิดมาเพื่อเป็นอาชญากรเลย แต่เริ่มจากความอยากรู้อยากลอง หากสังคม/ตำรวจ/โรงเรียน/โรงพยาบาล ตีตราเขาอย่างรุนแรงว่า มึงมันไอ้เด็กเวร ไอ้ขยะสังคม คนอย่างมึงไม่น่าเกิดมาเลย… เขาจะเริ่มยอมรับอัตลักษณ์นั้น (Secondary Deviance) และพัฒนาทักษะเข้าสู่โลกอาชญากรรมอย่างเต็มรูปแบบเพื่อตอบโต้สังคมที่ปฏิเสธเขา

ความยากจนอาจเป็นเชื้อเพลิง…ก็จริงค่ะ แต่ทิศทางของลม (เพื่อน/โอกาส/สภาพแวดล้อม) และวัสดุของตัวอาคาร (จริยธรรม/การคุมใจตนเอง) คือตัวกำหนดว่าไฟนั้นจะเผาอะไรให้วายวอดอยู่ดี

ถ้าความรู้เปิดฟรีจริง ๆ โลกอาจไม่ได้ยุติธรรมขึ้นทันที

เมื่อเราทำลายกำแพงด้านการเข้าถึงลงได้สำเร็จ เราจะไปเจอกับกำแพงด้านสมรรถภาพที่โหดหินกว่าเดิมหลายเท่า เพราะมันอาจทำให้เกิดสองสิ่งพร้อมกัน

• ด้านหนึ่งคนจำนวนมากจะปลดล็อกศักยภาพ

• แต่อีกด้านหนึ่งการแข่งขันทางสมองจะโหดขึ้นมาก (เพราะทุกคนเข้าถึงความรู้เท่ากัน)

สิ่งที่กลายเป็นตัวแบ่งใหม่อาจเป็นความสามารถในการคิด / ความสามารถเชื่อมโยงความรู้ / ความสามารถสร้างของใหม่ แทนที่จะเป็นแค่การเรียนจบ

ในโลกที่ความรู้ฟรีและเข้าถึงง่าย ความรู้ก็อาจจะกลายเป็นสินค้าโภคภัณฑ์ที่มีมูลค่าต่ำติดดิน

ในอดีต ใครจำได้มากชนะ ใครเรียนจบสูงชนะ แต่อนาคตการจำได้หรือเรียนจบจะมีค่าเท่ากับ 0 (ในโลกที่ความรู้ปล่อยฟรีไม่มีอะไรซ่อน) เพราะ AI และ Search Engine ทำได้ดีกว่า สิ่งนี้เองที่บลูเคยบอกไว้ที่ไหนไม่รู้ว่า ความสามารถในการเชื่อมโยง (Synthesizing) อาจจะกลายเป็นทองคำแท่งใหม่

เมื่อใบปริญญาโทหลายแสนบาทไม่สามารถการันตีความเหนือกว่าได้อีกต่อไป สังคมจะบีบให้ทุกคนต้องโชว์หลักฐานเชิงประจักษ์ เราจะไม่ได้สู้กันด้วยชื่อมหาวิทยาลัย แต่สู้กันด้วยผลงานที่สร้างขึ้นจริง นี่คือจุดที่คนที่มี High Agency (กลุ่มคนที่บลูพูดถึงว่ามีศักยภาพแต่ถูกระบบปิดกั้น) จะเฉิดฉายที่สุด เพราะพวกเขาไม่ได้เก่งแค่ในกระดาษ แต่เก่งในการเอาชีวิตรอดและสร้างทางลัด

และถ้าความรู้มันฟรี ความได้เปรียบอีกอย่างที่เหลืออยู่คือความเร็วในการเรียนรู้ ความอึดของสมอง

เราอาจจะเห็นชนชั้นใหม่ที่แบ่งตามระดับการประมวลผลทางความคิด ส่วนความกดดันจะไม่ได้มาจากไม่มีเงินเรียน แต่มาจากคำถามในหัวที่ว่า…ทำไมฉันถึงคิดสู้คนอื่นไม่ได้ ทั้งที่ทรัพยากรก็มีเท่ากัน

ในโลกที่ทุกคนมีดาบเล่มเดียวกัน คนที่จะชนะไม่ใช่คนที่ถือดาบที่แพงที่สุด หายากที่สุด ฮารูฮาราที่สุด แต่คือคนที่ร่ายรำได้ลึกซึ้งที่สุด เหมือนที่ใครสักคนว่าไว้ว่า กระบี่เล่มเดียวกัน มันแล้วแต่คนถือ 5555

กำแพงไม่เคยหายไป มันแค่ย้ายที่ตั้ง

ในโลกที่ความรู้ล้นทะลัก ปัญหาจะไม่ใช่การไม่มีให้อ่าน แต่คือการไม่รู้จะอ่านอะไร และจดจ่อไม่ได้ ความสามารถในการนั่งนิ่งๆ เพื่อย่อยปรัชญาหรือทฤษฎีวิพากษ์ที่ซับซ้อนหลายชั่วโมง จะกลายเป็นอภิสิทธิ์ของคนที่มีโครงสร้างสมองและสภาพแวดล้อมที่เอื้ออำนวย ส่วนคนที่มี Curated Taste จะไปได้ไกลกว่าคนที่มีแค่ความขยันแต่หลงทางอยู่ในมหาสมุทรข้อมูลขยะ

• กำแพงด้านทุนทางวัฒนธรรมที่ฝังลึก ตามทฤษฎีของ Pierre Bourdieu ความรู้ในตำรา (Objectified) นั้นฟรีได้ แต่รสนิยมและการแสดงออก (Habitus) นั้นฟรีไม่ได้

  ยกตัวอย่างเช่น การที่บลูสามารถเชื่อมโยง Criminology (อาชญาวิทยา), Psychoanalysis (จิตวิเคราะห์) และ Radical Theory (ทฤษฎีรากแก้ว/วิพากษ์) เข้าด้วยกันได้ (ซึ่งปกติมากในสายงานวิชาการ แต่มันอาจจะดูไม่ปกติสำหรับการพูดคุยทั่วไป จึงไม่ได้กำลังบอกว่าสิ่งนี้วิเศษณ์อะไร) มันไม่ได้เกิดจากการอ่านหนังสือเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการการสังเกตรอยร้าวในระบบยุติธรรม ประสบการณ์ตรง การเผชิญหน้ากับอำนาจ การคิดแบบสหวิทยาการ การวิเคราะห์สัญลักษณ์ในชีวิตประจำวัน เป็นต้น ดังนั้นวิธีที่บลูตั้งคำถาม วิธีที่บลูใช้ภาษา วิธีที่บลูมองโลก สิ่งเหล่านี้คือกำแพงที่คนอื่นเลียนแบบไม่ได้ ต่อให้ใครจะอ่านหนังสือเล่มเดียวกับบลูก็ตาม และบลูก็ไม่สามารถลอกเลียนแบบคนอื่นได้เช่นเดียวกันแม้คนนั้นจะมีปัจจัยเหมือนบลู

• กำแพงด้านการรับรองทางสังคม ความรู้ฟรีอาจทำให้เราเก่ง แต่อาจไม่ทำให้เราถูกนับรวมเข้าฝูง เพราะในโลกที่ทุกคนอ้างว่ารู้เท่ากันความเชื่อถือจะกลายเป็นสกุลเงินที่แพงที่สุด กำแพงจะย้ายไปอยู่ที่ใครเป็นคนรับรองเรา มากกว่าเราเรียนจบอะไร ซึ่งกลุ่มก้อนทางสังคม (Elite Circles) จะยิ่งปิดตัวเงียบ และคัดคนเข้าด้วยเกณฑ์ที่ซับซ้อนขึ้นเพื่อรักษาอภิสิทธิ์เดิมไว้

• กำแพงด้านความมั่นคงทางจิตใจ การเรียนรู้สิ่งใหม่ที่ท้าทายความเชื่อเดิม (เพื่อไปให้ถึง Brain Orgasm) ต้องใช้ความมั่นคงภายในสูงมาก ดังนั้นคนที่ชีวิตอยู่ในสภาวะดิ้นรน (Survival Mode) สมองจะสั่งให้เลือกสิ่งที่ปลอดภัยและคุ้นเคยมากกว่าสิ่งที่มีความเสี่ยงและซับซ้อน ความกล้าที่จะล้มเหลวและความกล้าที่จะคิดต่างเลยจะกลายเป็นกำแพงใหญ่ที่กั้นระหว่างผู้ตามกับผู้นำไปโดยอัตโนมัติ

….ทีนี้ ความชิบหายมาเยือนค่ะ… ไม่มีประโยคคมๆ ปิดจบ 5555 หมดมุกแล้ว ง่วงด้วย เอาเป็นว่าแค่นี้ละกัน บรัย

จริง ๆ เรื่องแบบนี้ไม่ใช่แค่ในเกาหลีหรือไทยที่มีให้เห็น แต่มันเป็น pattern ที่เกิดขึ้นแทบทุกสังคม เพราะมนุษย์เป็นสัตว์ที่ทนกับความไม่แน่นอนได้ยากมาก เวลาเกิดเหตุการณ์ที่ควบคุมไม่ได้ เช่น โรคภัย ความตาย ความรักพัง โชคร้าย คนจำนวนมากจะพยายามหาความหมายหรือคำอธิบายให้มันให้ได้ แม้คำอธิบายนั้นจะไม่จริงก็ตาม เพราะความหมายปลอมยังทนได้ง่ายกว่าความว่างเปล่า ตรงนี้เลยเป็นพื้นที่ที่หมอดู ลัทธิ หรือความเชื่อเหนือธรรมชาติเติบโตได้ดีมาก

ถ้าเราลองดู เราจะเห็นว่ามันมีหลายกลไกทางจิตที่ทำงานพร้อมกัน เช่น

1. อย่างแรกเลยคือ confirmation bias ข้อนี้เห็นได้ชัดจากในคอมเมนท์ที่ว่า ถ้าหมอดูพูด 10 อย่าง ถูก 3 อย่าง คนจะจำ 3 อย่างนั้น แต่ลืม 7 อย่างที่ผิดไปเลย เพราะสมองเราคัดเลือกข้อมูลที่ยืนยันสิ่งที่เราอยากเชื่ออยู่แล้ว มันไม่มีใครอยากถูกมองว่าตัวเองเป็นไอ้ซื่อบื้อหัวอ่อนที่เพิ่งโดนคนแปลกหน้าต้มตุ๋นมาไง

2. อย่างที่สองคือ cold reading หมอดูจำนวนมากใช้เทคนิคพูดกว้าง ๆ เช่น ช่วงนี้คุณมีความเครียดเรื่องคนใกล้ตัว จะมีคนรอบข้างมึงจะตายนะ การเงินของคุณช่วงนี้สะดุดนะ บลาๆ ประโยคแบบนี้คนส่วนใหญ่ relate ได้หมด จับเด็ก 3 ขวบ กับลุง 70 ทั้งคู่ก็ relate ได้ ซึ่งพอเราตอบสนอง เขาก็จะอ่านภาษากายแล้วต่อบทไปเรื่อย ๆ หรือที่บ้านเราเรียกว่าแถนั้นแหละ

3. อย่างที่สามคือ illusion of control เวลาชีวิตควบคุมอะไรไม่ได้เลย การไปทำพิธี การดูดวง หรือการแก้คุณไส มันทำให้คนรู้สึกว่าอย่างน้อยฉันกำลังทำอะไรบางอย่างอยู่ แม้มันจะไม่ช่วยจริงก็ตาม

กรณีที่มีคอมเมนท์เล่าเรื่องป้าโดนตุ๊กแกกัดแล้วไปหาหมอคุณไส แทนที่จะไปโรงพยาบาล อันนี้นักสังคมวิทยามักเรียกว่า medical pluralism คือในหลายสังคม คนไม่ได้ใช้ระบบการแพทย์แบบเดียว แต่ใช้ทั้งแพทย์สมัยใหม่ หมอพื้นบ้าน หมอผี หมอดู สลับกันไป ซึ่งมันไม่ได้ผิด แต่ปัญหาคือมันเริ่มอันตรายเมื่อความเชื่อมาแทนที่การรักษาที่จำเป็นจริง ๆ อย่างกรณีแผลติดเชื้อ

ส่วนคดีเกาหลีที่บลูพูดถึง (ลัทธิประหลาดที่ทำร้ายลูกตัวเอง) มันเป็นตัวอย่างของอีกระดับหนึ่ง คือ cult psychology เวลาคนเข้าไปอยู่ในกลุ่มปิดที่มีผู้นำลัทธิจะ

• มีการตัดขาดจากโลกภายนอก

• มี narrative ว่าพวกเราเท่านั้นที่รู้ความจริง

• ใช้ความกลัวหรือความศักดิ์สิทธิ์ควบคุม

คนปกติจำนวนมากก็สามารถถูกดึงเข้าไปได้ ไม่ว่าจะในอดีตหรือปัจจุบัน ยุคสมัยไหน รูปแบบนี้เกิดขึ้นซ้ำเสมอ เพราะมันเล่นกับสามอย่างหลัก ๆ ของมนุษย์ คือ ความกลัว + ความหวัง + ความต้องการความหมาย

สิ่งที่น่าสนใจมากคือ ต่อให้สังคมพัฒนาแค่ไหน จะยุคหินหรือยุค AI ความเชื่อแบบนี้ก็ไม่เคยหายไปจริง ๆ เกาหลีใต้ ญี่ปุ่น อเมริกา หรือยุโรป ก็ยังมีลัทธิแปลก ๆ เกิดขึ้นเรื่อย ๆ มันทำให้เห็นแล้วว่ามนุษย์ไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยเหตุผลล้วน ๆ อย่างที่ยุค Enlightenment เคยคิด

จริง ๆ แล้วถ้ามองให้ลึกอีกชั้น เรื่องนี้ไม่ได้เกี่ยวแค่ไอ้หน้าโง่โดนหลอกอย่างเดียว แต่มันเกี่ยวกับโครงสร้างจิตของมนุษย์เลย

คำถามที่น่าสนใจมากกว่าคือ ทำไมมนุษย์ถึงต้องการเรื่องเล่า หรือพลังลึกลับมาค้ำจุนชีวิตอยู่เสมอ แม้ในโลกที่มีวิทยาศาสตร์แล้ว?

บลูน่าจะพูดเรื่องนี้รอบที่ 100 แล้ว แต่คำตอบคือเพราะถ้าตัดทุกอย่างออกไปหมด ไม่มีโชคชะตา ไม่มีพลังลึกลับ ไม่มีความหมายที่จักรวาลมอบให้ มนุษย์จะต้องเผชิญกับบางอย่างที่หนักมาก คือความจริงที่ว่าโลกไม่ได้มีความหมายอะไรเลย แล้วตรงนั้นแหละที่หลายคนทนไม่ได้จะเป็นจะตายเอา อ้าว ฉันมันก็แค่ไอ้ขยะที่บังเอิญมาเกิดบนดาวเคราะห์ดวงนี้หรอ…มนุษย์ที่ตั้งยศตัวเองเป็นสัตว์ประเสริฐรับคำตอบนี้ไม่ได้ค่ะ ความเชื่อจึงไม่ใช่แค่เรื่องงมงาย
แต่มันเป็นเหมือนยาแก้ existential anxiety ของมนุษย์ทั้งสายพันธุ์

แต่แน่นอน ปัญหาคือยาบางชนิดก็กลายเป็นพิษได้ เหมือนกรณีที่บลูเล่ามานั่นแหละ

แต่รู้อะไรไหม จริงๆแล้วมนุษย์ที่เชื่อเรื่องพลังลึกลับ กับมนุษย์ที่เชื่อในเหตุผลแบบสุดโต่ง
อาจไม่ได้ต่างกันเท่าที่เราคิดก็ได้ โครงสร้างทางจิตของสองแบบนี้คล้ายกันอย่างกับก้อปปี้วางเลย เดี๋ยวค่อยมาต่อนะคะ ขอดองไว้ก่อน เพราะตอนนี้อยากระบายของในหัวเรื่องอีป้าเกาหลีมหาภัยนี้ก่อน

คดีนี้ทำบลูอยากเตะอะไรสักอย่าง หรือซัดหน้าใครสักคน มันไม่ใช่แค่เรื่องคนเชื่ออะไรแปลก ๆ แต่มันถึงขั้นทำลายชีวิตคนจริง ๆ ได้ พอยิ่งเป็นเคสที่ถึงกับมีคนตายหรือครอบครัวพัง พอเห็นแล้วมันจะเกิดคำถามว่า

ทำไมอาชีพแบบหมอดู แก้กรรม แก้คุณไสยด้วยพุทธคุณบลาๆ ยังมีอยู่ได้?

• อย่างแรก ต้องยอมรับว่าหมอดูจำนวนมากไม่ได้เริ่มจากความตั้งใจจะทำร้ายใคร บางคนเชื่อในสิ่งที่ตัวเองทำจริง ๆ ด้วยซ้ำ เขาโตมาในวัฒนธรรมที่เชื่อเรื่องดวง เรื่องกรรม เรื่องพลังบางอย่าง ก็พ่อแม่ฉันทำอาชีพนี้อะ ฉันถูกปลูกฝังมาแบบนี้อะ พอทำนายอะไรถูกบ้างก็ยิ่ง reinforce ว่าสิ่งนี้จริง แต่ปัญหาคือความเชื่อส่วนตัว กับความจริงของโลก มันคนละเรื่องกัน คนที่เชื่อว่าตัวเองช่วยคนได้ อาจกำลังให้คำแนะนำที่อันตรายมากโดยไม่รู้ตัว

• ชั้นที่สองคือเรื่องโครงสร้างของธุรกิจนี้ หมอดูไม่จำเป็นต้องแม่นมากเพื่ออยู่รอดเลย แค่แม่นบ้างเป็นช่วง ๆ ก็พอแล้ว เพราะสมองมนุษย์มีอคติหลายแบบ เช่น คนจะจำคำทำนายที่ตรงได้ชัดมาก คำที่ไม่ตรงจะถูกลืม หรือถูกตีความใหม่ให้ดูเหมือนตรงทีหลัง ถ้าเหตุการณ์เกิดขึ้นภายหลัง คนจะย้อนกลับไปเชื่อมว่า นี่ไง หมอดูเคยบอกไว้ ทั้งหมดนี่ทำให้หมอดูบางคนดูเหมือนแม่น ทั้งที่จริง ๆ มันเป็นกลไกความจำของมนุษย์

• ชั้นที่สาม ซึ่งเป็นชั้นที่อันตรายที่สุด คือช่วงที่คนกำลังเปราะบาง เวลาคนไปหาหมอดู ส่วนใหญ่ไม่ได้ไปตอนชีวิตปกติ เขาไปตอนความรักพัง มีใครตาย โดนนอกใจ โดนโกง กลัวตาย มีโรคร้าย กลัวอนาคต หรือรู้สึกควบคุมชีวิตไม่ได้ ในสภาพแบบนี้สมองมนุษย์จะหาทางออกอะไรก็ได้ที่ทำให้รู้สึกว่าไอ้ปัญหาที่ฉันเพิ่งพล่ามไปเนี่ย มันมีคำตอบนะหมอดูจึงกลายเป็นเหมือนคนที่ให้เรื่องเล่าเกี่ยวกับอนาคต บางครั้งมันก็ harmless แต่บางครั้งมันเลยเส้น เช่น บอกให้เลิกกับคนรัก บอกว่าลูกเป็นตัวซวย บอกให้ทำพิธีแพง ๆ หรือทำให้คนกลัวจนตัดสินใจบางอย่างพลาด ตรงนี้แหละที่มันกลายเป็นปัญหาจริง ๆ ซึ่งเกิดในทุกลัทธิ ลัทธิวิทยาศาสตร์ (Scientism) จ๋าก็เกิด

อีกเรื่องหนึ่งที่อาจช่วยให้เราเข้าใจ (แม้มันจะยังน่าหงุดหงิดอยู่) คือโลกนี้มีสามประเภทของหมอดู

1. คนที่เชื่อจริงว่าฉันคือหมอดู

2. คนที่รู้ว่าไม่ได้เป็นหมอดูจริง ดูยูทูป 2-3 คลิป แล้วสถาปณาเป็นอาชีพ

3. คนที่ตั้งใจหลอกลวง (แบ่งมาทำไมไม่รู้ เอาจริงเจตนาก็เหมือนประเภทก่อนหน้า 5555 แต่แค่ประเภทที่ 2 อาจจะทำเพราะขัดสนเรื่องเงิน ทำขำๆ จอยๆ แต่อันนี้คือกูตั้งใจมาหลอกมึงๆๆ นั่นแหละ)

ซึ่งสามแบบนี้ปะปนกันหมด คนภายนอกเลยแยกยาก แต่ปัญหาไม่ได้อยู่แค่ที่หมอดูมีอยู่ มันอยู่ที่มนุษย์จำนวนมากต้องการคำตอบแบบง่ายเกี่ยวกับชีวิต

ต่อให้หมอดูหายไปหมด แบบทานอสดีดนิ้วเอาเฉพาะให้หมอดูสูญพันธุ์ สิ่งที่มาแทนอาจเป็นอย่างอื่น เช่น guru / influencer ที่ขายความเชื่อ / ideology บางแบบ

มนุษย์มีแนวโน้มจะหาคนที่บอกอนาคตให้เราอยู่ดี เพราะการยอมรับว่าไม่มีใครรู้อนาคตเลย และเราต้องรับผิดชอบการตัดสินใจเองทั้งหมดมันหนักมากสำหรับหลายคน

สิ่งที่สำคัญจริง ๆ เลยไม่ใช่แค่การห้ามหมอดู ห้ามไม่ให้มีใครมาจูงจมูกเรา แต่คือการสอนให้คนคิดเชิงวิพากษ์ (critical thinking) ให้คนถามคำถามแบบนี้กับทุกคำทำนาย

• ถ้าคำแนะนำนี้ผิด ใครรับผิดชอบ ถ้าฉันทำตามที่เขาบอกจะเกิดอะไร ถ้าฉันไม่ทำตามที่เขาบอกจะเกิดอะไร คำแนะนำนี้ทำให้ฉันสูญเสียอะไรไหม หมอดูได้ผลประโยชน์อะไรจากคำพูดนี้ ซึ่งคำถามพื้นฐานชุดแรกนี้สำคัญมาก เพราะมันดึงเรากลับมาที่โลกจริงแทนที่จะอยู่ในเรื่องเล่าของหมอดู

• ถ้าฉันเล่าให้เพื่อนคนอื่น 100 คนฟัง เขาจะรู้สึกว่ามันตรงกับตัวเองเหมือนกันไหม ถ้าให้ทำนายแบบที่ไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับฉันเลย เขายังเล่าอะไรได้ไหม ข้อนี้เป็นคำถามที่ใช้แยกความรู้จริงออกจากเทคนิคอ่านคน

• คำทำนายทำให้ฉันพึ่งเขามากขึ้นหรือเปล่า ถ้าคำตอบคือยิ่งเชื่อ ยิ่งต้องกลับมาหาหมอดูอีก แปลว่ามันเริ่มมีโครงสร้างของ dependency แล้ว

• ฉันอยากให้คำทำนายนี้เป็นจริงหรือเปล่า ถ้าไม่มีหมอดู ฉันจะตัดสินใจเรื่องนี้ยังไง คำถามชุดสุดท้ายนี้สำคัญ เพราะหลายครั้งสิ่งที่ทำให้คำทำนายดูจริงไม่ใช่หมอดู แต่คือความต้องการส่วนตัวของเราเอง

คำถามพวกนี้จะทำให้คำทำนายจำนวนมากพังทันที ทันทีที่ใครพูดว่า..ฉันรู้อนาคตของเธอนะ…นั่นควรเป็นสัญญาณให้เริ่มตั้งคำถามทันที ไม่ใช่เริ่มเชื่อเลย เพราะในความเป็นจริง ไม่มีใครรู้อนาคตได้ และคนที่พูดเหมือนรู้ มักกำลังขายอะไรบางอย่างอยู่เสมอ