บางทีที่ต้องคุยกับคนที่ประสาทมากๆ นี่เป็นสิ่งที่บางทีบลูก็เผลอใช้แบบไม่รู้ตัว 5555 (ซึ่งเชื่อว่าครั้งนึง หรือหลายครั้ง ทุกคนก็เคยใช้เหมือนกัน)

ถ้าให้นิยามกว้างๆ สิ่งเหล่านี้คือการถอดถอนความเป็นมนุษย์ (Dehumanization) ผ่านการติดฉลาก หรือถ้ามองเป็นรูปแบบกลไก เราอาจเรียกมันได้ว่ากลไกการแช่แข็งความเป็นอื่น (The Freezing of Alterity) ((แต่ต้องระวังอย่างนะคะ คือคำนี้มันไม่ใช่คำมาตรฐานในทฤษฎีสังคมที่ใช้กันทั่วไป มันเป็นแค่คำที่ดูเหมือนการสังเคราะห์เชิงแนวคิดมากกว่า)) ค่ะ

เพราะเมื่อใครสักคนถูกเปลี่ยนจากนาย A ที่มีชีวิต มีความคิด มีอุดมการณ์ มีความฝัน มีการงาน มีแม่ที่ต้องดูแล ให้กลายเป็นแค่ประเภทของอาการป่วย หรือประเภทของอาชญากร ความซับซ้อนในตัวเขาจะหายไปทันที และนั่นคือการเปิดทางให้ระบบจัดการเขาได้โดยที่ไม่ต้องรู้สึกผิด

นี่ไม่ได้จะมาสอนภาษาอังกฤษนะคะ แต่ก่อนอื่นลองมาแกะคำว่า The Freezing of Alterity นี้กันก่อน เพื่อให้เราเข้าใจตรงกัน

• Alterity หมายถึงความเป็นอื่นหรือสิ่งที่แตกต่างจากตัวเรา จากระบบ หรือจากความปกติ

• ส่วนคำว่า Freezing หมายถึงการทำให้สิ่งนั้นหยุดนิ่ง ถูกตรึง ถูกล็อก

ดังนั้น Freezing of Alterity ถ้าแปลเชิงแนวคิดจะประมาณว่า กระบวนการที่สังคมหรืออำนาจทำให้ความแตกต่างของมนุษย์ถูกตรึงไว้ในหมวดหมู่ตายตัว

เช่น

• นิติสงคราม > ตรึงคนเป็นผู้กระทำผิดกฎหมาย

• จิตเวชการเมือง > ตรึงคนเป็นผู้ป่วย

• ศีลธรรมสงคราม > ตรึงคนเป็นคนชั่ว

• สงครามข้อมูล > ตรึงคนเป็นคนไม่น่าเชื่อถือ

จะเห็นว่าทันทีที่ label ถูกตรึง ความซับซ้อนของตัวตนคนนั้นจะถูกแช่แข็งไว้ คนๆ นั้นจะไม่ใช่คนที่คิดต่างอีกต่อไป แต่กลายเป็นหมวดหมู่มนุษย์ทันทีที่เราแปะป้ายเขาเสร็จ

ถ้ายกตัวอย่างง่ายๆ ลองดูความสัมพันธ์ระหว่างสหรัฐกับ อิหร่าน เราจะเห็นการใช้ป้ายกำกับพวกนี้สู้กันอย่างเอาเป็นเอาตายกันค่ะ ยกตัวอย่างเช่น

การตรึงด้วยสงครามข้อมูล ให้อีกฝ่ายเป็นคนโกหก ไม่น่าเชื่อถือ (Information Warfare / Misinformation Agent)

ช่วงที่ผ่านมา มีรายงานว่ามีภาพดาวเทียมที่อ้างว่าอิหร่านทำลายฐานทัพสหรัฐในกาตาร์ แต่ตอนหลังพบว่าภาพนั้นถูกสร้าง+ดัดแปลงด้วย AI และถูกแชร์โดยสื่อที่เกี่ยวข้องกับรัฐอิหร่าน สิ่งที่เกิดขึ้นทันทีคือ

• ฝั่งหนึ่ง: ดูสิเธอ อิหร่านชนะแหละ

• อีกฝั่ง: ก็บ้าแล้วไหมมึง นี่คือ propaganda ของอิหร่านต่างหากล่ะ

ผลคืออะไร? ผลคือการใช้ AI สร้างภาพในครั้งนี้กลายเป็นอาวุธย้อนกลับ (Backfire) ที่รุนแรงกว่าความเสียหายทางทหารซะอีก ในมุมหนึ่ง มันคือการทำนิติสงครามหรือสงครามข้อมูลเพื่อสร้างความหวาดกลัว แต่ในอีกมุม มันคือการก้าวเข้าไปในกล่อง ที่ฝั่งตรงข้ามเตรียมไว้ให้พอดี การทำแบบนี้ทำให้ป้ายที่แปะอยู่บนหน้าผากอิหร่านว่า ไม่น่าเชื่อ ถือถูกตอกตะปูย้ำลงไปอีก

ซึ่งต่อให้ในวันหน้า สัปดาห์หน้า เดือนหน้า อิหร่านจะมีหลักฐานความจริงเรื่องอื่นที่สำคัญมากมาโชว์ โลกก็จะไม่มองภาพนั้นอีกต่อไป เพราะสายตาถูกบังด้วยเลนส์ที่ชื่อว่าอคติจากการสรุปแบบเหมาเข่งไปเรียบร้อย ว่าอิหร่าน = ไม่น่าเชื่อ เป็นแค่รัฐที่เผยแพร่แต่ข้อมูลเท็จ และทันทีที่ label นี้เกิดขึ้น ข่าวหรือคำแถลงจากอิหร่านในอนาคตก็จะถูกอ่านผ่านเลนส์นี้ทันที คนก็จะไม่ได้ประเมินข่าวเป็นชิ้น ๆ แบบแต่ก่อน แต่ประเมินจากหมวดหมู่ของผู้พูด เช่น

• ก่อนติดป้าย ตามปกติเราอาจจะถามว่า ภาพนี้จริงไหม? แหล่งที่มาคือ? ตรวจสอบได้จาก?

• แต่หลังอิหร่านถูกแปะป้ายว่า เป็นแหล่งข่าวปลอม (Propaganda Machine) สมองเราจะข้ามขั้นตอนการพิสูจน์ไปที่ข้อสรุปทันทีว่า …มาจากอิหร่านเหรอ? งั้นก็ปลอมไง

ถ้ามองเป็นมวย 2 ฝั่ง เหตุการณ์แปะป้ายนี้คือการต่อสู้กันของ 2 Archetypes

• The Trickster (อิหร่านในสายตาตะวันตก) ผู้ใช้ภาพลวงตาเพื่อปั่นหัว

• The Judge (สังคมโลก/สหรัฐฯ) ผู้ที่ถือค้อนรอเคาะตัดสินและแปะป้าย

แต่ความน่ากลัวที่สุดของกรณีนี้คืออะไรรู้ไหม มันคือการทำให้ความจริงบางความจริงหายไป เพราะในประเทศอิหร่านเอง ก็อาจจะมีนักวิชาการ นักสิทธิมนุษยชน หรือประชาชนที่กำลังพูดความจริงเรื่องอื่นอยู่

แต่เมื่อรัฐถูกตรึงป้ายรัฐโกหก …เสียงของปัจเจกเหล่านั้นจะถูกเหมาเข่งรวมเข้าไปในกล่องเดียวกันทันที นี่คือการแช่แข็งความเป็นมนุษย์ของคนทั้งประเทศผ่านการกระทำเชิงสัญลักษณ์เพียงไม่กี่ครั้ง

เราจะเห็นว่าความจริงมันไม่ใช่ประเด็นหลักซะทีเดียว แต่มันคือเรื่องของการที่ใครมีอำนาจในการนิยามว่าสิ่งไหนคือความจริง เราจะเห็นว่าคนอิหร่านหรือทหารสหรัฐฯ ในฐานะปัจเจกถูกทำให้หายไป เพราะเราแทบไม่ได้พูดถึงคนตัวเล็กตัวน้อยในนั้น หรือเสียงที่อาจไม่ดังมากในนั้นเลย เรามองเห็นแต่แต่เบี้ยในหมวดหมู่ที่ฝ่ายตรงข้ามออกแบบไว้ให้

หัวใจสำคัญของเรื่องนี้คือเมื่อตัวตนของปัจเจกถูกแช่แข็ง ความเห็นอกเห็นใจ (Empathy) ก็จะทำงานไม่ได้ เพราะเราไม่ได้กำลังคุยกับมนุษย์ แต่เรากำลังคุยกับป้ายกำกับ…ซึ่งนี่ยังไม่พูดถึงการตรึงด้วยป้ายผู้ก่อการร้าย (The Terrorist Label) / การตรึงด้วยความคลั่งทางศาสนาด้วยจิตเวชหรือจิตวิทยาการเมือง (The Religious Zealot) / การตรึงโดยใช้ศีลธรรมสงคราม (The Axis of Evil) และอื่นๆ อีกมากมาย

ซึ่งถ้าลองยกตัวอย่างใกล้ตัวกว่า คือในชีวิตประจำวัน (Micro politics) กลไกเดียวกันนี้เกิดในระดับเล็ก ๆ ทุกวัน เช่น

• ในที่ทำงาน เมื่อพนักงานตั้งคำถามเรื่องความโปร่งใส หรือชี้ให้เห็นช่องโหว่ของโปรเจกต์ แทนที่หัวหน้าทีมจะดีเบตด้วยเหตุผลทางธุรกิจ เขาจะเลือกใช้จิตวิทยาการเมืองแปะป้ายว่าคนนี้เป็น Negative Person ทำให้เสียงพนักงานคนนั้นไม่มีน้ำหนัก

• ในวงการวิชาการ คนที่กล้าวิจารณ์งานวิจัยกระแสหลักมักถูกประหารชีวิตทางวิชาการไปดื้อๆ แม้วิทยาศาสตร์โดยเนื้อแท้คือการตั้งคำถามและพิสูจน์ซ้ำ แต่เมื่อมันกลายเป็นสถาบันที่มีอำนาจ ใครที่วิจารณ์ระเบียบวิธีวิจัยกระแสหลักจะถูกผลักให้ไปอยู่ในกล่องเดียวกับพวกเชื่อโลกแบน หรือ Anti-Science ทำให้นักวิจัยรุ่นใหม่จะไม่กล้าคิดนอกกรอบเพราะกลัวถูกจับยัดใส่กล่องที่ทำให้เสียเครดิตตลอดชีวิต

• ในโซเชียล คนไม่เห็นด้วยกับ narrative หลัก คนรักชาติ ต้อง …. 5555 แทนที่เราจะเสียเวลาพิมพ์แย้งยาวๆ เราเลือกใช้กลวิธี Dehumanization โดยการบอกว่านี่มัน Bot นี่มันสลิ่ม นี่มันส้มเน่า หรือ นี่มันไอ้พวก IO เมื่อเรามองว่าอีกฝ่ายคือ Propaganda Account เราจะรู้สึกว่าเราไม่จำเป็นต้องมีมารยาทหรือมีมนุษยธรรมต่อเขา เพราะเขาไม่ใช่คน แต่เป็นแค่เครื่องมือ

• ในพื้นที่การเรียนรู้ สังคมมักเชื่อในเรื่องความเชี่ยวชาญเฉพาะทางจนงมงาย ใครที่ข้ามเส้นจะถูกมองว่าเป็นผู้รุกล้ำ อย่างเมื่อเราถูกแปะป้ายว่าเป็น Artist หรือ Architect มาก่อน แล้ววันหนึ่งเราอยากพูดเรื่องเศรษฐศาสตร์หรือการเมือง คนจะมองว่า..คุณรู้เรื่องเหรอ? หรือกลับไปวาดรูปเถอะ มันคือการแช่แข็งให้เราเป็นได้แค่เครื่องผลิตความสวยงาม แต่ห้ามเป็นเครื่องผลิตความคิด

• ในวงการสุขภาพและร่างกาย คนที่มีรูปร่างท้วมมักถูกแปะป้ายว่าเป็นคนขี้เกียจ หรือ ไม่มีระเบียบวินัย นี่คือตัวอย่างที่ชัดเจนมาก ของการเปลี่ยนชีววิทยาให้กลายเป็นจริยธรรม รูปร่างท้วมถูกทำให้เป็นสัญลักษณ์ของความล้มเหลวในการควบคุมตัวเอง ทันทีที่เราถูกแปะป้ายว่าขี้เกียจ/ไม่มีวินัย ความจริงด้านอื่นของเราจะถูกลบหายไป เช่น เราอาจจะเป็นคนที่ทำงานหนักมาก มีความรับผิดชอบสูง หรือมีเงื่อนไขทางสุขภาพที่ซับซ้อน ป้ายนี้ทำให้สังคมรู้สึกว่าชอบธรรมที่จะสั่งสอนหรือวิจารณ์ร่างกายเรา เพราะเขารู้สึกว่าเขากำลังสอนศีลธรรม ไม่ได้กำลังบูลลี่

• ในความสัมพันธ์ เมื่อคู่ของเราทำพฤติกรรมที่เราไม่พอใจ หรือคู่ของเราอาจมีปัญหาสุขภาพจิตที่ซับซ้อน แทนที่เราจะเผชิญหน้ากับความซับซ้อนของปัญหา หรือความบกพร่องของทั้งสองฝ่าย เราเลือกหยิบคำว่า Toxic หรือ Narcissist มาแปะป้ายฝ่ายตรงข้ามแทน และเมื่อเขาหรือเธอคนนั้นถูกเรียกว่า Narcissist ทุกคำอธิบายหรือความเสียใจของเขาจะถูกตีความเป็นการปั่นประสาท (Gaslighting) ทันที เขาจะไม่มีโอกาสแก้ตัวเพราะป้ายนั้นปิดปากเขาไว้แล้ว หรือทันทีที่เราแปะป้ายเขาว่า Toxic เราจะกลายเป็นเหยื่อที่บริสุทธิ์ ไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้นหลังจากนั้นความรับผิดชอบในส่วนของเราจะหายไปหลังเราป้ายนั้น

คนเราใช้เครื่องมือนี้เพราะมันประหยัดพลังงานสมองค่ะ การพยายามทำความเข้าใจความซับซ้อนของมนุษย์คนหนึ่งมันเหนื่อย (Cognitive Load สูง) แต่การยัดใครสักคนใส่กล่องแล้วแปะป้ายว่าคนคิดลบ / พวกต้านวิทยาศาสตร์ / ติ่ง / พวกคลั่งศาสนา / สลิ่ม / สามกีบ มันช่วยให้เราตัดสินใจได้ทันทีว่าจะจัดการกับเขายังไงโดยไม่ต้องฟังจริงๆ

จะเห็นว่ากลไกทั้งหมดไม่ได้ทำลายคนทันที แต่มันแช่แข็งตัวตนของเขาหรือฝ่ายตรงข้ามไว้ในหมวดหมู่หนึ่ง และเมื่อป้ายกำกับทำงาน ความเป็นมนุษย์ก็ตายลง

ถ้ามองลึก ๆ สิ่งนี้เชื่อมกับแนวคิดหลายสายมาก เช่น

• ในงานของ Michel Foucault จะพูดถึงกระบวนการ classification + normalization ที่สถาบันต่างๆ (โรงเรียน โรงพยาบาล ศาล) มีอำนาจในการกำหนดว่าอะไรคือปกติ และอะไรคือเบี่ยงเบน แล้วพยายามทำให้ทุกคนอยู่ในกรอบปกตินั้น เช่น ในโรงเรียน นักเรียนที่อยู่ไม่สุข อาจถูกวินิจฉัยว่าเป็นโรคสมาธิสั้น (การติดป้าย) และต้องกินยาเพื่อให้ปกติ (การทำให้เหมือนคนอื่น) หรือในสังคม การที่เราเชื่อว่าผู้ชายต้องเข้มแข็ง ไม่ร้องไห้ ก็เป็นผลจากการขัดเกลาทางสังคมให้อยู่ในกรอบปกติ

• แนวคิดเรื่อง Otherness (ความเป็นอื่น) ก็พูดถึงการสร้างคนอื่น เพื่อกำหนดว่าเราคือใคร เช่น ในกลุ่มเพื่อน อาจมีการนินทาคนที่ไม่เข้าพวก เพื่อสร้างความรู้สึกเราเป็นพวกเดียวกัน ในระดับประเทศ การสร้างภาพประเทศเพื่อนบ้านว่าเป็นคู่แข่งหรืออันตราย ก็ทำให้ประชาชนในชาติเกิดความสามัคคีและรักชาติมากขึ้น

• Miranda Fricker: Epistemic Injustice (อยุติธรรมทางพุทธิปัญญา) ความอยุติธรรมที่เกิดจากการที่เรามองว่าคนบางกลุ่มไม่น่าเชื่อถือ หรือไม่มีความรู้เพียงเพราะอคติที่มีต่อตัวตนของพวกเขา เช่น ชาวบ้านในชุมชนบนดอยถูกดูถูกเวลาพูดถึงผลกระทบของโรงงาน คนชาวเมืองจะบอกว่า เป็นแค่ชาวบ้านจะไปรู้อะไร ขณะที่นายทุน นักการเมืองกลับได้รับความเชื่อถือมากกว่า

• Gilles Deleuze พูดถึงการเปลี่ยนจากสังคมแห่งวินัย (แบบ Foucault) ไปสู่สังคมแห่งการควบคุม (Societies of Control) แนวคิดนี้ก้าวข้ามจาก Foucault ที่อำนาจขังคนไว้ในที่เฉพาะ (คุก โรงงาน โรงเรียน) มาสู่ยุคที่อำนาจแพร่กระจายและควบคุมเราตลอดเวลา ผ่านข้อมูลและเทคโนโลยี การที่อัลกอริทึมฟีดข่าวใน Facebook หรือ TikTok บอกเราว่าควรดูอะไร ควรซื้ออะไร ควรเชื่ออะไร มันไม่ได้ขังเราไว้ในห้องค่ะ แต่ควบคุมความสนใจและความคิดของเราตลอด 24 ชั่วโมงผ่านหน้าจอ

• Bourdieu: Symbolic Violence (ความรุนแรงทางสัญลักษณ์) การที่กลุ่มผู้มีอำนาจ (เช่น มหาอำนาจตะวันตก) มีอำนาจในการกำหนดว่า อะไรคือมาตรฐาน อะไรคือรสนิยมดี หรืออะไรคือความจริง เช่น ครั้งนึงมาตรฐานความงามแบบตะวันตก (เราจะเห็นนางแบบผิวขาว จมูกโด่ง ตัวสูง ตาโต ขนตายาว ผมหนาเป็นลอน) ที่ถูกเผยแพร่ผ่านสื่อ จนคนเอเชียรู้สึกว่าตัวเองไม่สวยพอและต้องศัลยกรรมให้เหมือน

• Edward Said กับ Orientalism (บูรพคดีศึกษา) การแช่แข็งภาพลักษณ์ทางวัฒนธรรม (ทำให้ดูเป็นตัวอันตรายโดยสันดาน) วิธีที่โลกตะวันตกสร้างภาพของโลกตะวันออก (เอเชีย ตะวันออกกลาง) ขึ้นมาเอง ว่าเป็นดินแดนที่ลึกลับ โหดร้าย ล้าหลัง เพื่อทำให้เห็นว่าตะวันตกนั้นมีเหตุผล และเหนือกว่า เช่น ภาพในหนังฮอลลีวูดที่มักจะแสดงให้เห็นชาวอาหรับ ศาสนาอิสลามเป็นผู้ก่อการร้าย หรือชาวเอเชียเป็นพวกเนิร์ด ขี้แพ้ หมอผี นี่คือการแช่แข็งภาพลักษณ์ ทำให้คนดูนึกถึงแต่ภาพจำเดิมๆ โดยไม่เห็นความหลากหลายเลย

• Erving Goffman: Stigma (มลทิน) และ Spoiled Identity การที่สังคมประทับตรา (Stigma) ลงบนบุคคล (เช่น ป้ายแหล่งข้อมูลเท็จ รัฐผู้ก่อการร้าย คลั่งชาติ) มลทินนั้นจะกลายเป็น Master Status คือสถานะหลักที่กลบสถานะอื่น ๆ ทั้งหมดในชีวิตเขา เช่น คนที่เคยติดคุก เมื่อออกมาทำงานดีแค่ไหนก็ยังถูกมองเป็นนักโทษตลอดเวลา หรือในโลกโซเชียล เมื่อใครถูกป้ายว่าต้นตอข่าวปลอม (แม้จะแค่ครั้งเดียว) ความคิดเห็นอื่นๆ ของเขาก็จะถูกมองข้ามหรือถูกตั้งข้อสงสัยไปหมด

• Jean Baudrillard: Hyperreality (ความจริงยิ่งกว่าจริง) และ Simulacra ในโลกยุคใหม่ภาพตัวแทน (Simulation) สำคัญกว่าความจริง (Reality) เมื่อภาพ AI ถูกผลิตออกมา มันไม่ได้สู้กันที่ว่าฐานทัพพังจริงไหม แต่มันสู้กันที่ Narrative (เรื่องเล่า) เช่น สงครามในยูเครนหรืออิสราเอล ปาเลสไตน์ที่เราดูผ่านหน้าจอภาพถ่ายดาวเทียม และคลิปใน TikTok มันกลายเป็นสงครามของ Narrative การต่อสู้ไม่ได้เกิดขึ้นแค่ในสนามรบ แต่อยู่ที่ว่าฝ่ายไหนจะเล่าเรื่องได้น่าเชื่อถือกว่ากัน ความจริงในสนามรบอาจสำคัญน้อยกว่าภาพที่ถูกสร้างขึ้น

• Giorgio Agamben: State of Exception และ Homo Sacer พูดถึงบุคคลที่ถูกยกเว้นจากกฎหมาย เมื่อใครสักคนถูกแปะป้ายว่าเป็นภัยคุกคามร้ายแรง เช่น ผู้ก่อการร้าย รัฐจะประกาศ สภาวะยกเว้น เพื่อจัดการคนนั้นโดยไม่ใช้วิธีปกติ และคนที่ถูกจัดการจะกลายเป็น Homo Sacer บุคคลพิเศษที่ฆ่าทิ้งได้เลย เพราะคนๆ นี้ถูกตัดขาดจากสิทธิขั้นพื้นฐาน เช่น การกักขังผู้ต้องสงสัยก่อการร้ายไว้ที่อ่าวกวนตานาโมโดยไม่มีการตั้งข้อหาหรือพิจารณาคดีตามปกติ เพราะพวกเขาถูกมองว่าอันตรายเกินไปที่จะได้รับสิทธิเช่นเดียวกับผู้ต้องหาทั่วไป

• Herbert Marcuse: One Dimensional Man การที่ระบบทำให้มนุษย์เหลือเพียงมิติเดียว สังคมอุตสาหกรรมและเทคโนโลยี (รวมถึงอัลกอริทึมปัจจุบัน) บีบให้ความเห็นที่แตกต่างถูกทำให้กลายเป็นเรื่องไร้สาระ หรือขัดต่อประสิทธิภาพของระบบ เช่น เมื่อมีคนตั้งคำถามว่าเราควรบริโภคน้อยลงเพื่อรักษ์โลกไหม คำตอบที่ได้อาจเป็น ก็คุณยังใช้โทรศัพท์มือถืออยู่เลย คุณยังใช้พลาสติกอยุ่เลย คุณยังซื้อเสื้อผ้าใหม่ๆ ใส่อยู่เลย หรือถ้าไม่พัฒนาเศรษฐกิจ จับจ่ายใช้สอยบริโภคน้อยลง แล้วคนอื่น เช่นแม่ค้าพ่อค้าเขาจะเอาข้าวที่ไหนกิน …การตั้งคำถามต่อระบบถูกทำให้กลายเป็นเรื่องไร้สาระ เพราะทุกคนถูกทำให้คิดว่าการบริโภคและการเติบโตทางเศรษฐกิจคือหนทางเดียวที่จะอยู่รอด

การที่ตัวตนถูกแช่แข็งแบบนี้ ในทางจิตวิเคราะห์อาจมองได้ว่ามันคือการที่ The Symbolic Order (ระเบียบแห่งสัญลักษณ์) เข้ามาบดขยี้ The Real (ความจริงที่ไม่อาจนิยามได้) จนมิด แต่สิ่งที่น่าสนใจจริงๆ คือถ้าบลูมองมันเป็นแพตเทิร์นจะเห็นว่าเครื่องมือเหล่านี้แทบทั้งหมดทำงานผ่าน 5 ขั้นตอนซ้ำ ๆ

แพตเทิร์นที่เหมือนกัน

1. การสร้างนิยาม (Naming) ทุกอย่างเริ่มจากการให้ชื่อ (Labeling) ใครมีอำนาจในการนิยามคนอื่น เช่น นิยามว่าบ้า, กบฏ, ชังชาติ คนนั้นคือผู้ชนะในยกแรก

2. การทำให้เป็นวัตถุ (Objectification) เราเปลี่ยนมนุษย์ที่มีความซับซ้อน ให้กลายเป็น Case หรือประเภทของปัญหา เพื่อให้ง่ายต่อการจัดการและลดทอนความเห็นอกเห็นใจจากผู้อื่น

3. การอ้างความชอบธรรมผ่านความเชี่ยวชาญ มักไม่อ้างอำนาจดิบๆ แต่จะอ้างความเป็นกลาง เช่น กฎหมาย, วิทยาศาสตร์การแพทย์, หรือศีลธรรมอันดี เพื่อให้ดูเหมือนว่าการกำจัดนั้นเป็นเรื่องจำเป็นและถูกต้องโดยชอบธรรม

4. การควบคุมพื้นที่ (Spatial Control) ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่ทางกายภาพ คุก/โรงพยาบาล, พื้นที่ทางสังคม (การแบน), หรือพื้นที่ทางความคิด การปิดกั้นสื่อ เป้าหมายคือการจำกัดรัศมีการแผ่อิทธิพลของบุคคลนั้น

5. การทำให้เชื่อง (Normalization) เป้าหมายสูงสุดไม่ใช่การทำลายร่างกายเสมอไป แต่คือการทำให้บุคคลนั้นยอมรับในนิยามที่ยัดเยียดให้ หรือทำให้คนอื่นในสังคมกลัวจนต้องปรับตัวให้เข้ากับมาตรฐานที่วางไว้

แพตเทิร์นทั้งหมดนี้คือการเปลี่ยนความขัดแย้งในบางเรื่อง สมมติเป็นความขัดแย้งทางการเมืองที่ควรจะถกกันด้วยเหตุผลและอุดมการณ์ ให้กลายเป็นปัญหาทางเทคนิค หรือความผิดปกติส่วนบุคคล มันคือการบอกว่า…เธอไม่ได้มีความเห็นที่ต่างหรือมีอุดมการ์อะไรนั่นหรอก แต่เธอทำผิดกฎหมาย เธอไม่รักชาติ หรือไม่เธอก็แค่ป่วย… ซึ่งเป็นการปิดประตูการสนทนาอย่างถาวรค่ะ

นี่คือวงจรที่ทำให้อำนาจดูเหมือนเป็นระเบียบธรรมชาติของสังคมมากกว่าจะดูเหมือนการกดขี่ตรง ๆ ซึ่งบลูมักยกตัวอย่างเรื่องการเอาคนไปยัดในกล่องจิตเวช เวลาเราไม่พอใจใคร ก็จะจับเขายัดใส่กล่องรูปแบบกลไกการป้องกันทางจิต เอาจริง ๆ แล้วในประวัติศาสตร์มันก็เป็นเครื่องมือของอำนาจที่ถูกใช้จริง ๆ นะ หลายยุคหลายประเทศด้วย มันเป็นปรากฏการณ์แบบเดียวกับนิติสงคราม เพียงแต่เปลี่ยนสถาบันที่ใช้เป็นอาวุธ

…นี่บลูออกทะเลถึงไหนแล้ว …

โอเค 55555

จริงๆ อยากมาพูดในแง่ถ้ามองในเชิงโครงสร้างมากกว่า เพราะอำนาจสมัยใหม่ไม่ได้ใช้แค่กำลัง แต่จะใช้สถาบันที่ดูเหมือนเป็นกลางมาเป็นเครื่องมือจัดการศัตรู เช่น การใช้กฎหมาย วิทยาศาสตร์ ความจริงทางการแพทย์ ศีลธรรม หรือสื่อ

ทั้งหมดอยู่ภายใต้ความรุนแรงเชิงสัญลักษณ์ (Symbolic Violence) คำนี้ศัพท์วิชาการหน่อย แต่แปลง่ายๆ คือ ความรุนแรงที่ไม่ได้เกิดขึ้นจากการทุบตี แต่เกิดขึ้นจากการทำให้คนยอมรับว่าสิ่งที่ทำกับเขามันถูกต้อง และสมควรแล้ว เช่น ถ้าเราถูกตัดสินว่าบ้าจิตวิปริตโดยแพทย์ เราก็ควรถูกกักบริเวณ ถ้าเราถูกนักการเมืองบอกว่าเราผิดศีลธรรมอันดีของสังคมไทย เราก็ควรถูกสังคมรังเกียจ

1. จิตเวชเป็นอาวุธ (Psychiatric abuse / Political psychiatry)

ในบางประเทศรัฐเคยใช้การวินิจฉัยทางจิตเวชเพื่อทำให้ฝ่ายตรงข้ามหมดความชอบธรรม เพราะถ้าศัตรูถูกประกาศว่าเป็นคนบ้า เสียงของเขาจะถูกลดคุณค่าทันที

ลองนึกภาพว่าถ้าเราเห็นคนๆ หนึ่งกำลังปราศรัยบนเวที แล้วเรารู้ว่าเขาคือคนบ้า เราจะยังตั้งใจฟังสิ่งที่เขาพูดไหม? เราจะรู้สึกว่าไอเดียของเขามีน้ำหนักไหม? แทบจะไม่เลย เราจะมองเขาเป็นเคส เป็นคนป่วยที่ต้องได้รับการดูแล ไม่ใช่คู่สนทนาที่เราจะถกเถียงด้วย สิ่งที่บลูชี้คือความชอบธรรม (Legitimacy) หรือความน่าเชื่อถือ มันหายไปทันทีเมื่อถูกตีตราด้วยคำว่า…ไม่ปกติ

ตัวอย่างที่ถูกพูดถึงบ่อยคือในสหภาพโซเวียต ผู้เห็นต่างทางการเมืองบางคนถูกวินิจฉัยว่าเป็นโรคจิตเภทชนิดเชื่องช้า (Sluggish Schizophrenia) ซึ่งมันเป็นโรคที่นิยามขึ้นมาเพื่อเอาไว้จับคนที่คิดต่าง โดยมีอาการคือการต่อต้านสังคมโดยไม่แสดงออกซึ่งความก้าวร้าว หรือการหมกมุ่นกับการปฏิรูปสังคม พูดง่ายๆ คือ เธอไม่พอใจรัฐบาล นั่นคืออาการป่วยของเธอ แล้วถูกส่งเข้าโรงพยาบาลจิตเวชแทนการติดคุก

วิธีนี้ทรงพลังมาก เพราะมันไม่ได้บอกว่าเขาทำผิดกฎหมาย แต่มันบอกว่าเขาไม่ปกติ ผลคือเขาไม่ได้ถูกมองเป็นคู่ถกเถียงอีกต่อไป

ซึ่งนี่คือหัวใจของประเด็นนี้เลยค่ะ ความแตกต่างระหว่างอาชญากรที่ทำผิดกฎหมาย กับคนบ้า

• อาชญากร = สังคมมองว่าเขาทำผิด เขาสมควรถูกลงโทษ แต่ความคิดหรืออุดมการณ์ของเขาอาจยังถูกนำมาถกเถียงได้ในสังคมว่าผิดหรือถูก เช่น เราถกเถียงกันได้ว่ากฎหมายนั้น unfair หรือเปล่า

• คนบ้า = สังคมมองว่าเขาป่วย ความคิดของเขาคืออาการที่มันผิดปกติ …ซึ่งไม่มีใครเอาอาการมาถกเถียงเป็นเหตุเป็นผลหรอกค่ะ เราไม่ต้องสนใจแก่นของสิ่งที่เขาพูดด้วยซ้ำ แค่จับไปรักษาให้หายป่วยก็พอ

สิ่งที่บลูเล่าเป็นตัวอย่างภาพใหญ่ แต่เราอาจเห็นภาพแบบจางๆ ในสังคมเราก็ได้นะคะ เช่น เวลามีคนออกมาวิพากษ์วิจารณ์สถาบันพระมหากษัตริย์แรงๆ เราอาจได้ยินคนรอบข้างพูดว่าคนนี้บ้าเปล่า หรือสติไม่ดีไหม ซึ่งมันคือกลไกเดียวกันแต่ในระดับจุลภาค คือการลดทอนคุณค่าความคิดของคนๆ นั้นโดยไม่ต้องโต้แย้งเนื้อหา

แน่นอนว่าจะมีคนแย้งว่า จิตเวชศาสตร์เป็นศาสตร์ที่จำเป็นจริงๆ ซึ่งบลูไม่เคยพูดว่ามันไม่จำเป็น มันช่วยคนป่วยจำนวนมากได้ การจะบอกว่ามันเป็นเครื่องมือของรัฐตลอดเวลาก็เกินไปหน่อย ดังนั้นจุดที่ต้องระวังจริงๆ คือเมื่อการเมืองเข้ามาแทรกแซงนิยามทางการแพทย์ เช่น บางประเทศเคยถือว่าการรักเพศเดียวกัน เป็นโรคทางจิต นั่นคือตอนที่การเมืองและศีลธรรมยุคก่อนนิยามให้มันเป็นโรค พอวิทยาศาสตร์ก้าวหน้าและสังคมเปลี่ยน เราก็เลิกมองว่ามันเป็นโรค ตรงนี้แหละคือรอยต่อที่เราต้องมองมันค่ะ

2. ศีลธรรมสงคราม (Moral warfare / Moral framing)

อันนี้เราน่าจะคุ้นเคยกันดีในชีวิตประจำวันค่ะ บลูมองว่าเวลาอยากทำให้ใครสักคนพังโดยไม่ต้องใช้กฎหมายจับ ก็แค่ทำให้เขาดูเป็นคนเลวในสายตาสังคมโดยใช้กรอบศีลธรรมแปะป้ายอีกฝ่าย จบ เช่น บอกว่าอีกฝ่ายไร้ศีลธรรม / เป็นภัยต่อเด็ก / ทำลายค่านิยมของชาติ

เมื่อการต่อสู้ถูกย้ายไปอยู่ในสนามศีลธรรม (ซึ่งเป็นนามธรรมจับต้องยาก) คนจะเลิกถกกันด้วยเหตุผล แล้วเริ่มมองอีกฝ่ายเป็นสิ่งชั่วร้าย เช่น เคสการหาเสียงของนักการเมือง แทนที่จะเถียงว่านโยบายการศึกษาของเราดีกว่า และของเขาแย่กว่ายังไง ก็หันไปบอกว่าคนในพรรคนั้นทำตัวเสเพล ไม่รักชาติ จ้องทำลายสถาบัน

ถ้าคิดว่านั้นดูสกปรกแล้ว ลองมาดูคำว่า เป็นภัยต่อเด็ก, การทำลายค่านิยมของชาติ …นี่คือคำต้องห้าม คำที่คนบางกลุ่มได้ยินแล้วดิ้นเอาเป็นเอาตาย หรือคำที่สังคมบางสังคมให้คุณค่าสูงสุด เพราะการปกป้องเด็ก, การรักษาชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ เมื่อมีใครถูกกล่าวหาด้วยกรอบนี้ เขาจะยืนได้ยาก เพราะถ้าเขาแก้ต่าง ยังไงคนบางกลุ่มก็มองเขาเป็นคนไม่รักเด็กหรือไม่รักชาติไปด้วยอยู่ดี ยกตัวอย่างเช่น วลีทหารมีไว้ทำไม จนถึงปัจจุบัน 2026 แล้ว ยังมีคนตีความของประโยคนี้แบบตรงไปตรงมาอยู่เลย และถูกเอาคำนี้ไปโยงทุกนโยบายเสมอ …ซึ่งเหลือจะเชื่อว่านี่คือสิ่งมีชีวิตที่มีน้ำหนักสมองประมาณ 3 ปอนด์ 5555

โอเค กลับมาเรื่องของเรา

และเมื่ออีกฝ่ายกลายเป็นตัวชั่วร้ายแล้ว เราจะไม่คุยกับเขาด้วยเหตุผลอีก เพราะเราเชื่อว่าเหตุผลมีไว้สำหรับคนที่เป็นเพื่อนมนุษย์ที่มีความคิดเหมือนเราเท่านั้น ถ้าเขาคนนั้นคือสิ่งชั่วร้าย หน้าที่คนดีอย่างเราคือกำจัดมันให้สิ้นซาก ไม่ใช่ไปนั่งฟังว่าเขาคิดอะไร

สังเกตไหมคะว่าเวลาเราทะเลาะกับใครสักคน ถ้าเรายังพูดกันด้วยเหตุผลอยู่ แสดงว่าเรายังให้เกียรติเขาอยู่ในฐานะคู่สนทนา แต่พอเราหมดเหตุผล แล้วเริ่มพูดว่าเธอมันเห็นแก่ตัว เธอมันชาติชั่ว …นั่นคือเรากำลังปิดประตูการสนทนา และเริ่มใช้ศีลธรรมเป็นอาวุธแล้วค่ะ

3. สงครามข้อมูล (Information warfare)

บลูมองว่าสงครามรูปแบบนี้มันยิงกันด้วยชุดความคิดค่ะ เป้าหมายคือการรับรู้ของเรา เพราะถ้าสงความรูปแบบนี้ควบคุมการรับรู้ของเราได้ ก็เหมือนควบคุมการตัดสินใจและพฤติกรรมของเราได้ด้วย

สมมติว่ามีโรงงานที่หนึ่งปล่อยน้ำเสียลงแม่น้ำ ชาวบ้านได้รับผลกระทบ จึงบอกโรงงาน แทนที่โรงงานจะยอมรับผิดและแก้ไข โรงงานอาจจ้างทีมงานมาทำสงครามข้อมูลโดย

1. ปล่อยข่าวว่าน้ำเสียที่ว่านี้ที่จริงแล้วมาจากชุมชนเองมีส่วนร่วม หรือขุดข่าวก่อนหน้าว่าชาวบ้านนี่แหละคนทำให้แม่น้ำนี้เสียมาก่อนแล้ว

2. พร้อมกันนั้น ก็สร้างข่าวว่าชาวบ้านบางส่วนได้รับการจ้างงานจากโรงงาน เลยให้ชาวบ้านคนนั้นออกมาให้สัมภาษณ์ว่าโรงงานนี้จริงๆ ก็ดีในเรื่องสวัสดิการ ความยุติธรรมเรื่องค่าจ้าง บลาๆๆ ….นะ

3. จากนั้นก็ทำให้เสียงของชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบตัวจริง กลายเป็นเสียงส่วนน้อย และดูไร้เหตุผลถ้าชาวบ้านออกมาประท้วงหรือโวยวายโรงงานภายหลัง

เห็นไหมคะ ว่าตรงนี้ไม่ต้องใช้กฎหมายเลย ใช้แค่การควบคุม narrative เท่านั้น ซึ่งสงครามข้อมูลไม่จำเป็นต้องใช้ข่าวปลอมเสมอไปนะคะ แต่ใช้การปิดบังบางมุม หรือการเลือกเสนอแค่บางมุมซ้ำๆ จนคนเชื่อว่ามุมนั้นคือทั้งหมดก็เป็นวิธีที่ใช้บ่อยค่ะ

แต่แน่นอนว่าทุกฝ่ายมีวาระซ่อนเร้น (agenda) อยู่แล้วเสมอ อย่างการหาเสียง ที่นักการเมืองพรรคหนึ่งก็อยากให้เรามองพรรคตรงข้ามในแง่ลบ นี่คือเกมการเมืองปกติ …แต่บลูกำลังชี้ให้เห็นว่าเมื่อไหร่ที่มันเข้มข้นและเป็นระบบถึงขั้นครอบงำการรับรู้ของสังคมส่วนใหญ่ได้ เมื่อนั้นมันจะกลายเป็นสงครามทันทีค่ะ

4. สงครามทางเศรษฐกิจ (Economic warfare)

ในตลาดการค้าและระบบการเงินก็ใช้เป็นสนามรบได้เหมือนกัน การทำให้อีกฝ่ายขาดรายได้ ขาดแหล่งทุน ขายของไม่ได้ ก็คือการทำให้อีกฝ่ายอ่อนแอ อยู่ไม่ได้ เดือดร้อน หรือหมดแรงลงนั่นเอง

เช่น การที่ สหรัฐฯ คว่ำบาตรอิหร่าน ไม่ให้ขายน้ำมัน ไม่ให้ทำธุรกรรมเงินผ่านระบบธนาคารทั่วโลก ส่งผลให้เศรษฐกิจอิหร่านเสียหายอย่างหนัก ถ้าระดับองค์กร ก็เช่นการที่บริษัทใหญ่ไล่ฟ้องสิทธิบัตรบริษัทเล็กทีละคดี 2 คดี 10 คดี จนบริษัทเล็กต้องเสียเวลาและเงินทองไปกับการต่อสู้คดี จนหมดตัว ไม่มีเงินไปพัฒนาสินค้า หรือแม้แต่จ่ายเงินเดือนพนักงาน และก็เจ๊งในที่สุด

หลายครั้งสงครามแบบนี้ถูกทำให้ดูชอบด้วยกฎหมาย เช่น การฟ้องร้อง เราบอกว่าก็มันเป็นสิทธิ์ทางกฎหมาย การที่เราใช้มาตรการทางเศรษฐกิจและอ้างว่าเป็นมาตรการบังคับใช้กฎหมาย หรือการปกป้องผลประโยชน์ของชาติ ไม่ใช่สงครามสักหน่อย.. แต่นะคะ…เมื่อมันถูกใช้เป็นอาวุธมากเกินกว่าจะหาความยุติธรรมนั่นแหละค่ะ มันก็คือสงครามรูปแบบหนึ่งอยู่ดี

5. สงครามเชิงความชอบธรรม (Legitimacy warfare)

คือการทำลายความน่าเชื่อถือของอีกฝ่าย ทำให้สิ่งที่เขาพูดไม่มีความหมาย แม้เขาจะพูดความจริงแค่ไหนก็ตาม เพราะบางเหตุการณ์ บางการดีเบต บางสงคราม บางความขัดแย้ง มันไม่พอที่จะเอาชนะอีกฝ่ายด้วยข้อมูลหรือด้วยเงิน เราจึงต้องทำให้ตัวตนของฝ่ายตรงข้ามหมดความหมายในสังคม ทำให้สังคมปฏิเสธเขาก่อนที่เขาจะได้พูดอะไรด้วยซ้ำ เราถึงจะชนะ

เช่น มีอาจารย์มหาวิทยาลัยคนหนึ่ง ออกมาวิจารณ์นโยบายรัฐบาล แทนที่รัฐบาลจะตอบโต้ด้วยข้อมูล รัฐบาลอาจปล่อยข่าวลือว่า อาจารย์คนนี้ได้รับทุนจากต่างประเทศ หรือมีญาติพี่น้องเป็นนักเคลื่อนไหวการเมือง ทำให้สังคมเริ่มตั้งคำถามว่า…อาจารย์พูดเพราะหวังผลทางการเมืองหรือเปล่า… หรืออาจารย์ถูกใครใช้หรือเปล่า…จนในที่สุด แม้อาจารย์จะพูดอะไรที่เป็นประโยชน์ คนก็จะมองว่ามันมีพิรุธไปซะหมด

สงครามนี้มักใช้ข้อเท็จจริงบางส่วนมาบิดเบือนค่ะ เช่น การที่อาจารย์ได้รับทุนจากต่างประเทศเพื่อทำวิจัย มันก็เป็นเรื่องปกติของวงการวิชาการ แต่พอถูกโยงเข้ากับการเมือง มันจะกลายเป็นจุดอ่อนของอาจารย์คนนี้ทันที

ซึ่งคนที่กล่าวหาอาจจะบอกว่า …ไม่นะ เราแค่ตั้งคำถาม เราแค่แสดงความเห็น …แต่บลูว่าถ้าคำถามนั้นถูกยิงซ้ำๆ จนอีกคนกลายเป็นตราบาป มันไม่ใช่การตั้งคำถามแล้วค่ะ แต่มันคือการทำลายล้างอีกฝ่ายด้วยคำพูด

6.สงครามภาษาและนิยาม (Semantic Warfare)

ภาษาไม่ใช่แค่เครื่องมือสื่อสาร แต่คือโครงสร้างความคิด ถ้าเราเปลี่ยนชื่อหรือนิยามของสิ่งหนึ่ง เราก็เปลี่ยนวิธีที่คนมองสิ่งนั้นไปด้วย

วิธีนี้บลูอินมากที่สุด มันคือเกมส์การยึดครองพื้นที่ความหมายของคำ เป็นวิธีที่เกิดมาขึ้นเพื่อควบคุมวิธีที่เราคิดและพูดถึงสิ่งต่างๆ เพราะเมื่อเราถูกบังคับให้ใช้ภาษาของเขา (คนที่ออกแบบคำ) เราก็จะคิดตามกรอบของเขาโดยไม่รู้ตัว

ซึ่งในทางนิรุกติศาสตร์และรัฐศาสตร์ มีประโยคที่ว่า..ใครที่ครองภาษาได้ คือคนที่ครองความจริง… กลไกจึงนี้ไม่ได้ทำงานด้วยการห้ามพูด แต่ทำงานด้วยการเปลี่ยนคำศัพท์ (Reframing) เพื่อล้างสมองเราผ่านความรู้สึกที่พ่วงมากับคำนั้นๆ

กลไกของมัน คือตั้งชื่อให้การกระทำของคนพูดดูดีเสมอ และตั้งชื่อให้การกระทำของฝ่ายตรงข้ามดูเป็นยังไงก็ชั่งหัวมัน แต่ไม่ดีกว่าฉันแน่นอน เช่น

การใช้ภาษาเพื่อลดทอนความโหดร้าย

• คำเดิมหรือเหตุการณจริงที่เกิด = การสังหารพลเรือนที่ผิดพลาด (Killing civilians) จากการทิ้งระเบิดของฝ่ายเรา

• คำใหม่ที่ใช้เพื่อควบคุมความคิด (Semantic Warfare) = Collateral Damage (ความเสียหายข้างเคียง)

เมื่อเราใช้คำว่าความเสียหายข้างเคียง…ความตายของมนุษย์จะถูกทำให้กลายเป็นแค่ตัวเลขในหน้ากระดาษรายงาน หรือผลกระทบเชิงเทคนิคที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ทันทีค่ะ ซึ่งจะทำให้คนฟังหรือประชาชนไม่รู้สึกสลดใจเท่ากับคำว่าเราได้สังหารพลเรือนที่ไม่รู้อิโหน่อิเหน่จากการทิ้งระเบิดของเรา

หรือตัวอย่างอื่นๆ ที่เราเห็นได้บ่อยคือ

• การประท้วงของประชาชน ถ้าเราเรียกมันว่าการเรียกร้องประชาธิปไตยคนจะมองว่าเป็นเรื่องดี แต่ถ้าเราเรียกมันว่าการก่อความวุ่นวาย หรือการจลาจลคนจะมองว่าเป็นเรื่องไม่สมควร

• การจำกัดสิทธิ ถ้าเราเรียกมันว่าการละเมิดสิทธิมนุษยชน คนจะมองว่าแย่ แต่ถ้าเราเรียกมันว่ามาตรการรักษาความสงบเรียบร้อยของสังคมคนจะมองว่าก็โอเคนิ

• กลุ่มติดอาวุธ ถ้าเราเห็นอกเห็นใจเขา เราจะเรียกเขาว่านักรบเพื่ออิสรภาพ แต่ถ้าเราไม่เห็นด้วย เราจะเรียกเขาว่า นี่มันพวกผู้ก่อการร้าย

นี่คือสงครามที่เนียนที่สุดค่ะ เพราะมันทำให้เราคิดไปเองว่าสิ่งนั้นไม่ดี สิ่งนี้ดี โดยที่เราไม่รู้เลยว่าความคิดนั้นถูกวางไว้ให้เราตั้งแต่แรกแล้วผ่านคำศัพท์ที่เขาเลือกใช้

เครื่องมือเพิ่มเติมที่น่าสนใจ

• Social Isolation คือการทำให้คนๆ หนึ่งรู้สึกเหงาที่สุด รู้สึกถูกทอดทิ้ง ด้วยการใช้สายตาทางสังคม เช่น การมองด้วยความรังเกียจ มองด้วยความสงสัย มองแบบตัดสิน และการถูกมองแบบนี้ซ้ำๆ จากเพื่อนร่วมงาน เพื่อนบ้าน หรือแม้แต่คนในครอบครัวนี้เอง มันจะกัดกินความมั่นคงภายในของเราทีละน้อย จนเรารู้สึกว่าไม่มีใครเข้าใจเรา ไม่มีใครอยู่ข้างเราเลย เพื่อให้เรารู้สึกโดดเดี่ยวเหมือนโดนดีดออกจากกลุ่ม จนต้องยอมจำนนไปเอง

• Aesthetic Condemnation (การตีตราผ่านรสนิยม) คือการทำให้ความคิดหรือตัวตนของฝ่ายตรงข้ามดูเชย สกปรก หรือน่ารังเกียจในเชิงสุนทรียภาพ เพื่อให้คนทั่วไปไม่อยากเอาตัวไปเกลือกกลั้วด้วย ถึงแม้ความคิดนั้นอาจจะถูกต้องก็ตาม

• Gaslighting on a Mass Scale (การบิดเบือนข้อมูลระดับมวลชน) คือการบิดเบือนข้อมูลซ้ำๆ จนเหยื่อ (หรือสังคม) เริ่มสงสัยในความจริงของตัวเอง จนสุดท้ายต้องหันไปพึ่งพานิยามความจริงจากผู้มีอำนาจแทน ซึ่ง Gaslighting ปกติภาพจำของเราคือมันเกิดกับคนคนเดียวใช่ไหมคะ แต่ในยุคนี้มันเกิดกับสังคมได้ทั้งสังคมค่ะ ด้วยการปั่นข้อมูลซ้ำๆ ทำให้คนเริ่มสับสน เช่น เมื่อวานเราเห็นเหตุการณ์นี้ชัดๆ แต่ข่าวบอกว่าไม่ใช่ พอเกิดซ้ำๆ เราจะเริ่มสงสัยว่าตัวเองจำผิดหรือเปล่า และสุดท้ายเราก็จะยอมรับเวอร์ชันทางการที่ถูกยัดเยียดให้ เพราะมันเป็นทางออกเดียวที่จะทำให้เราไม่สับสนอีกต่อไป

เหตุเกิดจากบลูอยู่ในช่วงเรียนต่อโท ถึงจะเป็นครอบครัวชนชั้นกลางที่ไม่ได้มีปัญหากับการเทเงินให้กับสินค้าทางปัญญา แต่ก็ยังคงมีความสงสัยว่า…

ค่าใช้จ่ายหลายแสนตรงนี้ จะเกิดอะไรขึ้นถ้าฉันไม่ต้องเสีย? แต่มีอะไรบางอย่างมาทำให้คนทุกคน ทุกชนชั้นสามารถเข้าถึงเรื่องแบบนี้ได้ฟรีโดยไม่มีกำแพงเรื่องค่าใช้จ่ายมากั้น…

จริงๆ บลูมองว่ามันอาจไม่ใช่แค่เรื่องค่าเทอมแพงจนถึงต้องมาบ่น แต่เพราะมันแตะถึงโครงสร้างว่าความรู้ถูกจัดวางอยู่ตรงไหนในระบบอำนาจและเศรษฐกิจ?

มันเลยมีเรื่องมาให้เขียน 55555

ก็นะทำไมต้องเสียเงินให้กับความรู้ล่ะ ใครมันเป็นเจ้าของ คนคิดทฤษฎีคนแรกหรอ แล้วรู้ได้ไงว่าคนนั้นเป็นคนแรกจริงๆ เราต่างก็เรียนรู้จากกันและกันไม่ใช่หรอ (ก็ถ้าผมมองเห็นได้ไกล ก็เพราะผมยืนอยู่บนไหล่ของยักษ์)… ดังนั้นความรู้ทำให้มันฟรีเหมือนอากาศ ทำให้มันเหมือนไฟ เหมือนจุดเทียนอีกเล่ม ไฟก็ไม่ได้หายไป แบบนั้นไม่ได้หรอ

เรากำลังอยู่ในโลกที่ความรู้ถูกทำให้เป็นสินค้า เหมือนน้ำ เหมือนที่ดิน เหมือนข้อมูล แต่สิ่งที่มนุษย์ค้นพบร่วมกันมาหลายพันปี มันควรถูกเป็นเจ้าของได้จริงหรอ หรือจริง ๆ แล้ว ระบบเศรษฐกิจสมัยใหม่แค่พยายามทำให้สิ่งที่ไม่มีเจ้าของ กลายเป็นสิ่งที่ขายได้

…แต่เอาจริงนะ จากเสียงในหัวทั้งหมด ถ้าความรู้ทุกอย่างเปิดฟรีจริง โลกจะเปลี่ยนหลายอย่าง สิ่งแรกที่เกิดขึ้นคือ

การผูกขาดความรู้จะหายไปส่วนหนึ่ง

ตอนนี้มหาวิทยาลัยจำนวนมากไม่ได้ขายความรู้อย่างเดียว แต่ขาย credential หรือใบรับรองสถานะ มากกว่าจะเป็นเพียงตัวแทนของความรู้เพียวๆ ลองนึกภาพว่าหนังสือ เรายังพอหาอ่านได้ใช่ไหมล่ะ ทั้งตามห้องสมุดออนไลน์ฟรีเอย หรือการซื้อเองตามแอป ร้านหนังสือเอย lecture เองหลายที่ก็มีให้อ่านออนไลน์ ส่วนงานวิจัย ก็เริ่มเปิดมากขึ้น แต่สิ่งที่ยังมีราคาแพงคือตราประทับว่าคนนี้ผ่านระบบแล้ว (ใบปริญญา) เพราะตลาดแรงงานยังใช้มันเป็นตัวกรอง

ดังนั้นถ้าความรู้ฟรีทั้งหมดจริง ๆ แบบไม่มีกั๊ก สิ่งที่อาจเกิดขึ้นคือ มหาวิทยาลัยบางส่วนจะเสียบทบาท…ติวเตอร์จำนวนมากหายไป….คนเรียนรู้ด้วยตัวเองมากขึ้น (กว่าตอนนี้)….การแข่งขันจะสูงขึ้นมาก แต่ paradox คือ การได้ใบรับรองอาจยิ่งมีค่าแพงขึ้น (กว่าตอนนี้) เพราะมันจะกลายเป็นตัวคัดกรองเดียวที่เหลือ

และถ้าย้อนนนดูยาว ๆ จริงๆ เราจะเห็น pattern เดิม คือความรู้ไม่เคยเป็นของฟรีในประวัติศาสตร์ 55555 กำแพงภาษีความรู้ในสมัยก่อนๆ ไม่ใช่เรื่องของต้นทุนการผลิตแค่อย่างเดียว แต่เป็นเรื่องของกลไกการกีดกันเพื่อรักษาความศักดิ์สิทธิ์ของอำนาจไว้ด้วย

ลองย้อนดูตามนี้

• ยุคกลางในยุโรป ความรู้ถูกผูกกับศาสนจักร (ภาษาละติน = ปริญญาบัตร เพราะมันไม่ได้ถูกใช้เพื่อการสื่อสารทั่วไป แบบเห้ย วันนี้มึงกินไร รับไรดีครับ แต่มันคือรหัสลับที่ใช้คัดคนออกจากการเข้าถึงคัมภีร์ ใครอ่านไม่ได้ก็ต้องฟังคำตีความจากนักบวชเท่านั้น) ถ้าบลูเทียบง่ายๆ กับปัจจุบัน ปริญญาโทหรือเอก และศัพท์เทคนิคเฉพาะทาง ก็ทำหน้าที่แทนภาษาละตินนั่นแหละค่ะ มันคือบัตรผ่านที่บอกว่าฉันคือพวกเดียวกับคุณ และใช้กีดกันทางอ้อมกับคนที่ไม่มีต้นทุนทางสังคมพอจะไปคว้ามันมาได้

• ยุคต่อมาความรู้ถูกผูกกับโรงเรียน มหาวิทยาลัย เราเห็นไปแล้วว่ายุคศาสนจักรความรู้ถูกผูกกับความอยู่รอดของจิตวิญญาณ ใครอยากรอดต้องสยบยอมต่อสถาบัน มานั่งฟังกูเทศนาซะ แต่ยุคมหาวิทยาลัย/ทุนนิยม ความรู้ถูกผูกกับความอยู่รอดทางเศรษฐกิจ อย่าหยุดเรียนรู้ อัปสกิล รีสกิล… ได้กลื่นอะไรตุๆ ไหมคะ ใช่ค่ะ ทั้งสองยุคใช้ความกลัว (Fear of Exclusion) เป็นเครื่องมือในการทำให้คนยอมจ่ายส่วยทางปัญญาเพื่อแลกกับการไม่ถูกเททิ้งไว้ข้างหลัง

• ยุคปัจจุบันความรู้ถูกผูกกับตลาดการศึกษา ความรู้ถูกทำให้เป็นตัวเลข สิ่งนี้แหละชัดเจนมากว่ามันคือ Mechanism ของชนชั้นในระบบ Credentialism (ลัทธิบูชาใบปริญญา) สถาบันการศึกษาไม่ได้ขายความรู้ (เพราะความรู้สมัยนี้หาอ่านเองได้แม้ไม่เทียบเท่าในบางเรื่อง แต่ถือว่าเยอะมาก) แต่สิ่งที่เขาขายคือการรับรองสถานะ และเครือข่ายเส้นสาย ดังนั้นค่าเทอมหลายแสนหรือหลักล้านที่เราจ่าย จึงไม่ใช่ค่าจ้างครูมาสอน แต่เป็นค่าสมาชิกสโมสรชนชั้นนำเพื่อยืนยันว่าเราผ่านการคัดกรองมาแล้วว่ามีวินัย มีทุน และยอมสยบต่อกติกาของระบบ

สิ่งที่เหมือนกันทุกยุคคือ ความรู้ = อำนาจ ค่ะ ใครควบคุมมัน ก็สามารถควบคุมการเลื่อนสถานะของคนได้ เพราะงั้นกำแพงค่าใช้จ่ายไม่ได้เกิดขึ้นเพราะความรู้แพงเสมอไป แต่มันเกิดจากระบบคัดเลือกทางสังคม หรือพูดแบบตรง ๆ มันคือ mechanism ของชนชั้น ซึ่งในยุคที่เรามีเน้ตใช้ มันควรจะทำลายกำแพงนี้ลงใช่ไหมละ แต่เรากลับเห็น Pattern เดิมซ้อนทับอยู่

• Paywalls งานวิจัยระดับโลกถูกขังไว้ใน Journal ที่ต้องจ่ายเงินมหาศาลเพื่ออ่าน (ทั้งที่มนุษยชาติสร้างมันขึ้นมาด้วยเงินสาธารณะ 5555)

• Algorithm Elite แม้ความรู้จะฟรี แต่ Algorithm ก็มักจะป้อนอาหารสมองราคาถูก (ความรู้ขยะ โพสต์ที่ฮุคอย่างเดียวเนื้อในมีแต่ขี้ หรือโพสต์ที่เอไอเขียนโดยไม่มีการกรอง) ให้มวลชน ขณะที่ความรู้ระดับลึกยังถูกจำกัดอยู่ในวงปิด

ตอนนี้มีอะไรบางอย่างแทรกเข้ามาในหัว จู่ๆ บลูก็นึกถึงคำถามที่ว่า ทำไมการศึกษาถึงกลายเป็นเครื่องมือในการกดขี่แทนที่จะเป็นการปลดปล่อย

คำถามนี้เมื่อลองไปกูเกิ้ลไวๆ เจอว่ามีแนวคิด Pedagogy of the Oppressed ของ Paulo Freire ที่อธิบายเรื่องนี้ได้ดีเลย เพราะในหนังสือเล่มนั้นพูดถึงการศึกษาเพื่อการปลดปล่อย แทนการสะสมแต้มแบบธนาคารขึ้นมาความรู้ต้องไม่ใช่สินค้า ความรู้ต้องเป็นเครื่องมือ…ขอค้างเรื่องนี้ไว้ อีกแล้ว 5555

กับดักของความรู้ฟรี

จริงอยู่ที่ความรู้ฟรีไม่ได้สาบสูญไปไหน เผลอๆ มีมากขึ้นด้วย เช่น เอไอ / บทความ / งานวิจัย / MOOCs / OpenCourseWare / YouTube เป็นต้น จะเห็นว่าตอนนี้ความรู้ระดับมหาวิทยาลัยจำนวนมากมีฟรีอยู่แล้ว รวมถึงสถาบันชั้นนำก็ลงมาเผยแพร่เองด้วย

ฟังดูดีใช่ไหม

แต่ความจริงคือเรามักถูกหลอกด้วยวาทกรรมว่า โลกนี้ยุติธรรมแล้วเพราะทุกคนมี Google ทุกคนเข้าถึงเน็ตได้ ใครๆก็มีมือถือ

แต่นะคะ …ความรู้คือสินค้าฟุ่มเฟือยด้านเวลาค่ะ 55555

บลูยกตัวอย่างตัวเองเลยละกัน การที่บลูจะซึมซับ Radical Theory (ทฤษฎีวิพากษ์เชิงวิพากษ์หรือทฤษฎีรากเหง้า) หรือทำความเข้าใจ Psychoanalysis (จิตวิเคราะห์) มันต้องใช้เวลาว่างที่ไม่มีความกังวลมานั่งก้มหน้าก้มตาเรียน ถ้าตอนนี้บลูต้องทำงาน 12 ชั่วโมงเพื่อเอาชีวิตรอดแบบที่ไม่รู้ว่าเดือนหน้าจะมีตังจ่ายค่าห้องไหม บลูจะเอาพลังงานสมองที่ไหนมานั่งเรียน? ต่อให้ความรู้นี้มันฟรีแบบที่มีคนไปขุดศพเจ้าของทฤษฎี ทำพิธีเรียกดวงวิญญาณมาสอนให้บลูฟรีๆ แต่มันก็แพงเกินไปในแง่ของค่าเสียโอกาสของการทำมาหากินอยู่ดี

อีกด้านนึงของความรู้ฟรีคือ มันมีเรื่องกำแพงภาษาและรหัสลับของชนชั้นซ่อนอยู่…(ไม่ซ่อนหรอก เอาจริง ก็เห็นโต้งๆ เลย) คือความรู้ระดับสูงส่วนใหญ่มักอยู่ในรูปของภาษาระดับวิชาการซึ่งต้องใช้ต้นทุนในการเรียนสะสม ถ้าไม่มีพื้นฐาน เราก็ต้องใช้เวลาในการทำความเข้าใจทีละเรื่องอย่างละเอียด บวกกับ Jargon (ศัพท์เฉพาะทาง) ที่ทำหน้าที่เป็นกำแพงกั้นคนนอก ถ้าไม่เคยได้ยินคำๆ นั้น ไม่รู้จักมันมาก่อนเลย แถมยังไม่มีคนคอยแนะแนว ความรู้ฟรีเหล่านั้นก็ไม่ต่างจากคัมภีร์เล่มหนาเตอะที่ถูกล็อคไว้ด้วยรหัสของมนุษย์ต่างดาวที่เราอ่านไม่ออก ซึ่งทั้งหมดที่พูดมานี้ก็จะย้อนกลับในเรื่องต้นทุนทางเวลาอีก

สิ่งนี้บอกอะไร

ก็นี่แหละค่ะคือเหตุผลที่คนชั้นกลางยังยอมจ่ายเงินหลายแสนให้ลูกหลานเข้ามหาวิทยาลัย เพราะนอกจากจะเป็นทางลัดในการเข้าใจบางอย่างโดยร่นเวลาลงได้แล้ว โลกปัจจุบันยังไม่ได้วัดกันแค่ที่เรารู้อะไร แต่วัดที่ใครรับรองว่าเรารู้ และเรารู้จักใคร + ในมหาวิทยาลัยก็ยังมีความรู้ที่ไม่ได้อยู่ในตำรา เช่น คอนเนคชัน ข่าววงใน การอัปเดตอะไรต่างๆ ซึ่งหนังสือหรือ YouTube ให้สิ่งนี้ไม่ได้

ถ้ามองภาพรวม จะเห็นว่าระบบปัจจุบันอาจจะแสร้งเป็นใจดีด้วยการปล่อยความรู้ให้ฟรี เพื่อสร้างภาพลักษณ์ว่าโอกาสมีอยู่ทั่วไป ใครไม่คว้าไว้ มึงนั่นแหละที่ขี้เกียจ ทั้งที่รู้ดีว่าโครงสร้างสังคมได้ตัดขาทั้งสองข้างของคนบางกลุ่มไปแล้วตั้งแต่เกิด ความรู้ฟรีในสังคมที่เหลื่อมล้ำ มันก็เหมือนการยื่นปีกให้กับคนที่ไม่เคยได้รับอนุญาตให้หยุดวิ่งเพื่อฝึกบินนั่นแหละ (โว้ย)

กรณีคนหัวดีแต่ไปใช้ผิดทาง

สิ่งที่บลูตั้งข้อสังเกตมันมีงานวิจัยใน criminology พูดถึงเหมือนกัน บางครั้งอาชญากรรมบางประเภทเกิดจาก talent + blocked opportunity ถ้านึกไม่ออกลองนึกถึงคดีในไทย คดีนึงที่นักโทษเป็นเด็กวัยรุ่น เขาคนนี้มีความสามารถในการทำโดรน…แต่ปัญหาคือ เขาเอามันไปใช้ส่งยาเสพติด… ซึ่งจากเคสรูปแบบนี้มันเลยเกิดสิ่งที่นักสังคมวิทยาเรียกว่า innovation

Merton เขาอธิบายใน Strain Theory ว่าสังคมกำหนดเป้าหมายทางวัฒนธรรมไว้สูงลิ่ว (เช่น ความรวย, สถานะ, ความสำเร็จ) แต่กลับไม่หยิบยื่นวิธีที่เท่ากัน เช่น การศึกษา หรือทุนตั้งตัวให้กับทุกคนอย่างเท่าเทียม

คนบางกลุ่มจึงใช้ทางลัด ใช้ทักษะผิดทาง หรือสร้างตลาดผิดกฎหมาย เช่น พวกแก๊งคอลเซ็นเตอร์ hacker คนทำ crypto scam คนสร้างอาวุธเอง หรือกรณีที่บลูพูดถึงเรื่องโดรน..ทั้งหมดนี้ ไม่ใช่ว่าพวกเขาโง่ แต่เขาฉลาดในระบบที่ไม่เปิดทางให้เขา

ต่อจากนี้บลูอาจจะยกศัพท์ 2 คำนี้มา คือ

• Innovators คือกลุ่มคนที่ยอมรับเป้าหมาย (อยากรวย/อยากมีอำนาจ) แต่ปฏิเสธวิธีการ (เพราะมันไม่มีให้ หรือมันช้าเกินไป)

• The Talent Factor คนกลุ่มนี้มักจะมีระดับสติปัญญาและทักษะที่สูงมาก (High Agency) และไม่ยอมจำนนต่อโชคชะตาแบบกลุ่ม Retreatism (คนที่ถอนตัวจากสังคม) แต่เลือกที่จะ Hack ระบบเพื่อไปให้ถึงเป้าหมายแทน

โอเค ต่อนะคะ จากตัวอย่างที่บลูยกมา (Hacker, Crypto Scam, Drone Modification) ยังสะท้อนถึงภาวะที่ทักษะระดับสูงถูกปฏิเสธโดยระบบหลัก

ลองนึกภาพตามนี้

• การจะเป็น Cyber Security Expert ในบริษัทชั้นนำอาจต้องมีใบปริญญาจากมหาวิทยาลัย…ซึ่งราคาแพง (กำแพงค่าใช้จ่าย) แต่การเป็น Hacker ในตลาดมืดต้องการแค่ฝีมือ และแล็ปท็อป อย่างน้อยที่สุดก็ตั้งตัวเป็นกีกี้ได้แล้ว

• สำหรับคนหัวดี ความท้าทายคือรางวัล (Brain Orgasm ในอีกรูปแบบหนึ่ง) เมื่อระบบที่ถูกกฎหมายไม่มีโจทย์ที่ยากพอ หรือให้ผลตอบแทนที่คุ้มค่ากับความสามารถของเขา โลกใต้ดินจึงกลายเป็นสนามเด็กเล่นที่เย้ายวนกว่า

• กรณีการสร้างอาวุธหรือดัดแปลงโดรน มันคือการใช้ Archetypal Rebel (กบฏต้นแบบ) มาผสมกับความรู้ทางวิศวกรรม เมื่อเขาไม่สามารถเป็นวิศวกรในระบบได้ด้วยเหตุผลอะไรก็แล้วแต่ เขาก็กลายเป็นวิศวกรของฝ่ายต่อต้านแทน

ปัญหาก็คือ สังคมมักจะตราหน้าคนเหล่านี้ว่าเลว หรือโง่ป่าววะที่ทำผิดกฎหมาย เก่งขนาดนี้น่าจะ…. ทั้งที่จริง ๆ แล้วพวกเขาอาจจะเป็นคนที่มี Cognitive Flexibility สูงที่สุดในรุ่นด้วยซ้ำ …มันแอบเศร้านะ พอเมื่อสังคมเลือกที่จะขังคนที่มีความสามารถไว้ในคุก เพียงเพราะเราไม่ได้สร้างประตูที่เปิดกว้างพอให้เขาสร้างสรรค์ในทางที่ถูกกฎหมาย

อ่านมาถึงตรงนี้สงสัยเหมือนบลูไหมคะ ตกลงแล้วใครเป็นคนนิยามว่าทักษะไหนคือนวัตกรรม และทักษะไหนคืออาชญากรรม? ถ้าคนทำ Crypto Scam คนนั้นเกิดในครอบครัวพันล้าน เขาจะกลายเป็นนักพัฒนา..นักนวัตกรรม…นักอะไรสักนักนึงในวงการการเงินที่คนยกย่องก็ได้ไหม?

ที่พูดมาทั้งหมด เราก็ต้องระวังไม่ให้การวิเคราะห์เชิงโครงสร้างกลายเป็น Dangerous Romanticism (มันคือมุมมองหรือทัศนคติที่นำเอาความเจ็บปวด ความอันตราย หรือความพินาศมาทำให้กลายเป็นเรื่องสวยงาม โรแมนติก และน่าหลงใหล) เพราะการทำแบบนั้นเท่ากับเราไปลดทอน Human Agency (เจตจำนงอิสระ) ของคนจนส่วนใหญ่ที่พยายามสู้ชีวิตในเส้นทางที่ซื่อสัตย์ เพราะการมองว่า จน + ฉลาด = ต้องเป็นอาชญากร เป็นการมองแบบเส้นตรงเกินไป ซึ่งในทางอาชญวิทยามีปัจจัยตัวแปรที่มาตัดสลับที่น่าสนใจมากค่ะ

1. Differential Association (ทฤษฎีการคบหาสมาคมที่แตกต่าง)

แนวคิดของ Edwin Sutherland อธิบายว่า พรสวรรค์จะถูกใช้ไปในทางไหน ขึ้นอยู่กับครูในชีวิตจริงค่ะ ถ้าเด็กหัวดีอยู่ในสลัม แต่ผู้ใหญ่หรือกลุ่มเพื่อนชื่นชอบการเรียน เขาก็จะใช้ความฉลาดนั้นหาทางทุนการศึกษา แต่ถ้ากลุ่มคนที่เขาสนิทด้วยให้คุณค่ากับการขโมย การค้ายา หรือการหลอกลวง ทักษะของเขาก็จะถูกหล่อหลอมให้กลายเป็นอาชญากร

มันจึงไม่ใช่แค่เรื่องไม่มีทางเลือก แต่เป็นเรื่องของการเรียนรู้พฤติกรรมเบี่ยงเบนจากสภาพแวดล้อมใกล้ชิด

2. Opportunity Structure (โครงสร้างโอกาสในตลาดมืด)

Richard Cloward และ Lloyd Ohlin ขยายความต่อจาก Merton ว่าไม่ใช่ทุกคนที่อยากเป็นอาชญากรแล้วจะได้เป็น การจะเป็นอาชญากรระดับ…บนๆ 5555 (เช่น Hacker หรือคนทำ Crypto Scam) ต้องมีทางเข้าสู่ Illegitimate Opportunity Structure ถ้าเราฉลาดแต่ไม่มีเส้นสาย หรืออุปกรณ์ในโลกมืด เราก็เป็นได้แค่หัวขโมยกีกี้ ไม่ใช่อาชญากรสมองเพชร

3. กำแพงจริยธรรมและการรับความเสี่ยง

นี่คือจุดที่แยกระหว่างคนหัวดีที่ยอมลำบาก กับคนหัวดีที่เลือกทางลัด เพราะเมื่อพูดถึงเรื่อง Self-Control ต้องบอกว่าบางคนมีเกราะป้องกันทางศีลธรรมที่แข็งแกร่งจากครอบครัวหรือความเชื่อส่วนบุคคล ส่วนคนที่ชอบความเสี่ยงสูงมักจะมีกลไกทางจิตวิทยาที่มองข้ามบทลงโทษ แต่ไปโฟกัสที่ผลตอบแทน และความท้าทาย (ซึ่งอาจเชื่อมโยงกับความต้องการ Brain Orgasm หรือความตื่นเต้นสะใจที่ได้ชนะระบบ)

4. ทฤษฎีการตีตรา

บางครั้งคนไม่ได้เริ่มจากการเป็นอาชญากรเต็มตัว แบบกูเกิดมาเพื่อเป็นอาชญากรเลย แต่เริ่มจากความอยากรู้อยากลอง หากสังคม/ตำรวจ/โรงเรียน/โรงพยาบาล ตีตราเขาอย่างรุนแรงว่า มึงมันไอ้เด็กเวร ไอ้ขยะสังคม คนอย่างมึงไม่น่าเกิดมาเลย… เขาจะเริ่มยอมรับอัตลักษณ์นั้น (Secondary Deviance) และพัฒนาทักษะเข้าสู่โลกอาชญากรรมอย่างเต็มรูปแบบเพื่อตอบโต้สังคมที่ปฏิเสธเขา

ความยากจนอาจเป็นเชื้อเพลิง…ก็จริงค่ะ แต่ทิศทางของลม (เพื่อน/โอกาส/สภาพแวดล้อม) และวัสดุของตัวอาคาร (จริยธรรม/การคุมใจตนเอง) คือตัวกำหนดว่าไฟนั้นจะเผาอะไรให้วายวอดอยู่ดี

ถ้าความรู้เปิดฟรีจริง ๆ โลกอาจไม่ได้ยุติธรรมขึ้นทันที

เมื่อเราทำลายกำแพงด้านการเข้าถึงลงได้สำเร็จ เราจะไปเจอกับกำแพงด้านสมรรถภาพที่โหดหินกว่าเดิมหลายเท่า เพราะมันอาจทำให้เกิดสองสิ่งพร้อมกัน

• ด้านหนึ่งคนจำนวนมากจะปลดล็อกศักยภาพ

• แต่อีกด้านหนึ่งการแข่งขันทางสมองจะโหดขึ้นมาก (เพราะทุกคนเข้าถึงความรู้เท่ากัน)

สิ่งที่กลายเป็นตัวแบ่งใหม่อาจเป็นความสามารถในการคิด / ความสามารถเชื่อมโยงความรู้ / ความสามารถสร้างของใหม่ แทนที่จะเป็นแค่การเรียนจบ

ในโลกที่ความรู้ฟรีและเข้าถึงง่าย ความรู้ก็อาจจะกลายเป็นสินค้าโภคภัณฑ์ที่มีมูลค่าต่ำติดดิน

ในอดีต ใครจำได้มากชนะ ใครเรียนจบสูงชนะ แต่อนาคตการจำได้หรือเรียนจบจะมีค่าเท่ากับ 0 (ในโลกที่ความรู้ปล่อยฟรีไม่มีอะไรซ่อน) เพราะ AI และ Search Engine ทำได้ดีกว่า สิ่งนี้เองที่บลูเคยบอกไว้ที่ไหนไม่รู้ว่า ความสามารถในการเชื่อมโยง (Synthesizing) อาจจะกลายเป็นทองคำแท่งใหม่

เมื่อใบปริญญาโทหลายแสนบาทไม่สามารถการันตีความเหนือกว่าได้อีกต่อไป สังคมจะบีบให้ทุกคนต้องโชว์หลักฐานเชิงประจักษ์ เราจะไม่ได้สู้กันด้วยชื่อมหาวิทยาลัย แต่สู้กันด้วยผลงานที่สร้างขึ้นจริง นี่คือจุดที่คนที่มี High Agency (กลุ่มคนที่บลูพูดถึงว่ามีศักยภาพแต่ถูกระบบปิดกั้น) จะเฉิดฉายที่สุด เพราะพวกเขาไม่ได้เก่งแค่ในกระดาษ แต่เก่งในการเอาชีวิตรอดและสร้างทางลัด

และถ้าความรู้มันฟรี ความได้เปรียบอีกอย่างที่เหลืออยู่คือความเร็วในการเรียนรู้ ความอึดของสมอง

เราอาจจะเห็นชนชั้นใหม่ที่แบ่งตามระดับการประมวลผลทางความคิด ส่วนความกดดันจะไม่ได้มาจากไม่มีเงินเรียน แต่มาจากคำถามในหัวที่ว่า…ทำไมฉันถึงคิดสู้คนอื่นไม่ได้ ทั้งที่ทรัพยากรก็มีเท่ากัน

ในโลกที่ทุกคนมีดาบเล่มเดียวกัน คนที่จะชนะไม่ใช่คนที่ถือดาบที่แพงที่สุด หายากที่สุด ฮารูฮาราที่สุด แต่คือคนที่ร่ายรำได้ลึกซึ้งที่สุด เหมือนที่ใครสักคนว่าไว้ว่า กระบี่เล่มเดียวกัน มันแล้วแต่คนถือ 5555

กำแพงไม่เคยหายไป มันแค่ย้ายที่ตั้ง

ในโลกที่ความรู้ล้นทะลัก ปัญหาจะไม่ใช่การไม่มีให้อ่าน แต่คือการไม่รู้จะอ่านอะไร และจดจ่อไม่ได้ ความสามารถในการนั่งนิ่งๆ เพื่อย่อยปรัชญาหรือทฤษฎีวิพากษ์ที่ซับซ้อนหลายชั่วโมง จะกลายเป็นอภิสิทธิ์ของคนที่มีโครงสร้างสมองและสภาพแวดล้อมที่เอื้ออำนวย ส่วนคนที่มี Curated Taste จะไปได้ไกลกว่าคนที่มีแค่ความขยันแต่หลงทางอยู่ในมหาสมุทรข้อมูลขยะ

• กำแพงด้านทุนทางวัฒนธรรมที่ฝังลึก ตามทฤษฎีของ Pierre Bourdieu ความรู้ในตำรา (Objectified) นั้นฟรีได้ แต่รสนิยมและการแสดงออก (Habitus) นั้นฟรีไม่ได้

  ยกตัวอย่างเช่น การที่บลูสามารถเชื่อมโยง Criminology (อาชญาวิทยา), Psychoanalysis (จิตวิเคราะห์) และ Radical Theory (ทฤษฎีรากแก้ว/วิพากษ์) เข้าด้วยกันได้ (ซึ่งปกติมากในสายงานวิชาการ แต่มันอาจจะดูไม่ปกติสำหรับการพูดคุยทั่วไป จึงไม่ได้กำลังบอกว่าสิ่งนี้วิเศษณ์อะไร) มันไม่ได้เกิดจากการอ่านหนังสือเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการการสังเกตรอยร้าวในระบบยุติธรรม ประสบการณ์ตรง การเผชิญหน้ากับอำนาจ การคิดแบบสหวิทยาการ การวิเคราะห์สัญลักษณ์ในชีวิตประจำวัน เป็นต้น ดังนั้นวิธีที่บลูตั้งคำถาม วิธีที่บลูใช้ภาษา วิธีที่บลูมองโลก สิ่งเหล่านี้คือกำแพงที่คนอื่นเลียนแบบไม่ได้ ต่อให้ใครจะอ่านหนังสือเล่มเดียวกับบลูก็ตาม และบลูก็ไม่สามารถลอกเลียนแบบคนอื่นได้เช่นเดียวกันแม้คนนั้นจะมีปัจจัยเหมือนบลู

• กำแพงด้านการรับรองทางสังคม ความรู้ฟรีอาจทำให้เราเก่ง แต่อาจไม่ทำให้เราถูกนับรวมเข้าฝูง เพราะในโลกที่ทุกคนอ้างว่ารู้เท่ากันความเชื่อถือจะกลายเป็นสกุลเงินที่แพงที่สุด กำแพงจะย้ายไปอยู่ที่ใครเป็นคนรับรองเรา มากกว่าเราเรียนจบอะไร ซึ่งกลุ่มก้อนทางสังคม (Elite Circles) จะยิ่งปิดตัวเงียบ และคัดคนเข้าด้วยเกณฑ์ที่ซับซ้อนขึ้นเพื่อรักษาอภิสิทธิ์เดิมไว้

• กำแพงด้านความมั่นคงทางจิตใจ การเรียนรู้สิ่งใหม่ที่ท้าทายความเชื่อเดิม (เพื่อไปให้ถึง Brain Orgasm) ต้องใช้ความมั่นคงภายในสูงมาก ดังนั้นคนที่ชีวิตอยู่ในสภาวะดิ้นรน (Survival Mode) สมองจะสั่งให้เลือกสิ่งที่ปลอดภัยและคุ้นเคยมากกว่าสิ่งที่มีความเสี่ยงและซับซ้อน ความกล้าที่จะล้มเหลวและความกล้าที่จะคิดต่างเลยจะกลายเป็นกำแพงใหญ่ที่กั้นระหว่างผู้ตามกับผู้นำไปโดยอัตโนมัติ

….ทีนี้ ความชิบหายมาเยือนค่ะ… ไม่มีประโยคคมๆ ปิดจบ 5555 หมดมุกแล้ว ง่วงด้วย เอาเป็นว่าแค่นี้ละกัน บรัย

จริง ๆ เรื่องแบบนี้ไม่ใช่แค่ในเกาหลีหรือไทยที่มีให้เห็น แต่มันเป็น pattern ที่เกิดขึ้นแทบทุกสังคม เพราะมนุษย์เป็นสัตว์ที่ทนกับความไม่แน่นอนได้ยากมาก เวลาเกิดเหตุการณ์ที่ควบคุมไม่ได้ เช่น โรคภัย ความตาย ความรักพัง โชคร้าย คนจำนวนมากจะพยายามหาความหมายหรือคำอธิบายให้มันให้ได้ แม้คำอธิบายนั้นจะไม่จริงก็ตาม เพราะความหมายปลอมยังทนได้ง่ายกว่าความว่างเปล่า ตรงนี้เลยเป็นพื้นที่ที่หมอดู ลัทธิ หรือความเชื่อเหนือธรรมชาติเติบโตได้ดีมาก

ถ้าเราลองดู เราจะเห็นว่ามันมีหลายกลไกทางจิตที่ทำงานพร้อมกัน เช่น

1. อย่างแรกเลยคือ confirmation bias ข้อนี้เห็นได้ชัดจากในคอมเมนท์ที่ว่า ถ้าหมอดูพูด 10 อย่าง ถูก 3 อย่าง คนจะจำ 3 อย่างนั้น แต่ลืม 7 อย่างที่ผิดไปเลย เพราะสมองเราคัดเลือกข้อมูลที่ยืนยันสิ่งที่เราอยากเชื่ออยู่แล้ว มันไม่มีใครอยากถูกมองว่าตัวเองเป็นไอ้ซื่อบื้อหัวอ่อนที่เพิ่งโดนคนแปลกหน้าต้มตุ๋นมาไง

2. อย่างที่สองคือ cold reading หมอดูจำนวนมากใช้เทคนิคพูดกว้าง ๆ เช่น ช่วงนี้คุณมีความเครียดเรื่องคนใกล้ตัว จะมีคนรอบข้างมึงจะตายนะ การเงินของคุณช่วงนี้สะดุดนะ บลาๆ ประโยคแบบนี้คนส่วนใหญ่ relate ได้หมด จับเด็ก 3 ขวบ กับลุง 70 ทั้งคู่ก็ relate ได้ ซึ่งพอเราตอบสนอง เขาก็จะอ่านภาษากายแล้วต่อบทไปเรื่อย ๆ หรือที่บ้านเราเรียกว่าแถนั้นแหละ

3. อย่างที่สามคือ illusion of control เวลาชีวิตควบคุมอะไรไม่ได้เลย การไปทำพิธี การดูดวง หรือการแก้คุณไส มันทำให้คนรู้สึกว่าอย่างน้อยฉันกำลังทำอะไรบางอย่างอยู่ แม้มันจะไม่ช่วยจริงก็ตาม

กรณีที่มีคอมเมนท์เล่าเรื่องป้าโดนตุ๊กแกกัดแล้วไปหาหมอคุณไส แทนที่จะไปโรงพยาบาล อันนี้นักสังคมวิทยามักเรียกว่า medical pluralism คือในหลายสังคม คนไม่ได้ใช้ระบบการแพทย์แบบเดียว แต่ใช้ทั้งแพทย์สมัยใหม่ หมอพื้นบ้าน หมอผี หมอดู สลับกันไป ซึ่งมันไม่ได้ผิด แต่ปัญหาคือมันเริ่มอันตรายเมื่อความเชื่อมาแทนที่การรักษาที่จำเป็นจริง ๆ อย่างกรณีแผลติดเชื้อ

ส่วนคดีเกาหลีที่บลูพูดถึง (ลัทธิประหลาดที่ทำร้ายลูกตัวเอง) มันเป็นตัวอย่างของอีกระดับหนึ่ง คือ cult psychology เวลาคนเข้าไปอยู่ในกลุ่มปิดที่มีผู้นำลัทธิจะ

• มีการตัดขาดจากโลกภายนอก

• มี narrative ว่าพวกเราเท่านั้นที่รู้ความจริง

• ใช้ความกลัวหรือความศักดิ์สิทธิ์ควบคุม

คนปกติจำนวนมากก็สามารถถูกดึงเข้าไปได้ ไม่ว่าจะในอดีตหรือปัจจุบัน ยุคสมัยไหน รูปแบบนี้เกิดขึ้นซ้ำเสมอ เพราะมันเล่นกับสามอย่างหลัก ๆ ของมนุษย์ คือ ความกลัว + ความหวัง + ความต้องการความหมาย

สิ่งที่น่าสนใจมากคือ ต่อให้สังคมพัฒนาแค่ไหน จะยุคหินหรือยุค AI ความเชื่อแบบนี้ก็ไม่เคยหายไปจริง ๆ เกาหลีใต้ ญี่ปุ่น อเมริกา หรือยุโรป ก็ยังมีลัทธิแปลก ๆ เกิดขึ้นเรื่อย ๆ มันทำให้เห็นแล้วว่ามนุษย์ไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยเหตุผลล้วน ๆ อย่างที่ยุค Enlightenment เคยคิด

จริง ๆ แล้วถ้ามองให้ลึกอีกชั้น เรื่องนี้ไม่ได้เกี่ยวแค่ไอ้หน้าโง่โดนหลอกอย่างเดียว แต่มันเกี่ยวกับโครงสร้างจิตของมนุษย์เลย

คำถามที่น่าสนใจมากกว่าคือ ทำไมมนุษย์ถึงต้องการเรื่องเล่า หรือพลังลึกลับมาค้ำจุนชีวิตอยู่เสมอ แม้ในโลกที่มีวิทยาศาสตร์แล้ว?

บลูน่าจะพูดเรื่องนี้รอบที่ 100 แล้ว แต่คำตอบคือเพราะถ้าตัดทุกอย่างออกไปหมด ไม่มีโชคชะตา ไม่มีพลังลึกลับ ไม่มีความหมายที่จักรวาลมอบให้ มนุษย์จะต้องเผชิญกับบางอย่างที่หนักมาก คือความจริงที่ว่าโลกไม่ได้มีความหมายอะไรเลย แล้วตรงนั้นแหละที่หลายคนทนไม่ได้จะเป็นจะตายเอา อ้าว ฉันมันก็แค่ไอ้ขยะที่บังเอิญมาเกิดบนดาวเคราะห์ดวงนี้หรอ…มนุษย์ที่ตั้งยศตัวเองเป็นสัตว์ประเสริฐรับคำตอบนี้ไม่ได้ค่ะ ความเชื่อจึงไม่ใช่แค่เรื่องงมงาย
แต่มันเป็นเหมือนยาแก้ existential anxiety ของมนุษย์ทั้งสายพันธุ์

แต่แน่นอน ปัญหาคือยาบางชนิดก็กลายเป็นพิษได้ เหมือนกรณีที่บลูเล่ามานั่นแหละ

แต่รู้อะไรไหม จริงๆแล้วมนุษย์ที่เชื่อเรื่องพลังลึกลับ กับมนุษย์ที่เชื่อในเหตุผลแบบสุดโต่ง
อาจไม่ได้ต่างกันเท่าที่เราคิดก็ได้ โครงสร้างทางจิตของสองแบบนี้คล้ายกันอย่างกับก้อปปี้วางเลย เดี๋ยวค่อยมาต่อนะคะ ขอดองไว้ก่อน เพราะตอนนี้อยากระบายของในหัวเรื่องอีป้าเกาหลีมหาภัยนี้ก่อน

คดีนี้ทำบลูอยากเตะอะไรสักอย่าง หรือซัดหน้าใครสักคน มันไม่ใช่แค่เรื่องคนเชื่ออะไรแปลก ๆ แต่มันถึงขั้นทำลายชีวิตคนจริง ๆ ได้ พอยิ่งเป็นเคสที่ถึงกับมีคนตายหรือครอบครัวพัง พอเห็นแล้วมันจะเกิดคำถามว่า

ทำไมอาชีพแบบหมอดู แก้กรรม แก้คุณไสยด้วยพุทธคุณบลาๆ ยังมีอยู่ได้?

• อย่างแรก ต้องยอมรับว่าหมอดูจำนวนมากไม่ได้เริ่มจากความตั้งใจจะทำร้ายใคร บางคนเชื่อในสิ่งที่ตัวเองทำจริง ๆ ด้วยซ้ำ เขาโตมาในวัฒนธรรมที่เชื่อเรื่องดวง เรื่องกรรม เรื่องพลังบางอย่าง ก็พ่อแม่ฉันทำอาชีพนี้อะ ฉันถูกปลูกฝังมาแบบนี้อะ พอทำนายอะไรถูกบ้างก็ยิ่ง reinforce ว่าสิ่งนี้จริง แต่ปัญหาคือความเชื่อส่วนตัว กับความจริงของโลก มันคนละเรื่องกัน คนที่เชื่อว่าตัวเองช่วยคนได้ อาจกำลังให้คำแนะนำที่อันตรายมากโดยไม่รู้ตัว

• ชั้นที่สองคือเรื่องโครงสร้างของธุรกิจนี้ หมอดูไม่จำเป็นต้องแม่นมากเพื่ออยู่รอดเลย แค่แม่นบ้างเป็นช่วง ๆ ก็พอแล้ว เพราะสมองมนุษย์มีอคติหลายแบบ เช่น คนจะจำคำทำนายที่ตรงได้ชัดมาก คำที่ไม่ตรงจะถูกลืม หรือถูกตีความใหม่ให้ดูเหมือนตรงทีหลัง ถ้าเหตุการณ์เกิดขึ้นภายหลัง คนจะย้อนกลับไปเชื่อมว่า นี่ไง หมอดูเคยบอกไว้ ทั้งหมดนี่ทำให้หมอดูบางคนดูเหมือนแม่น ทั้งที่จริง ๆ มันเป็นกลไกความจำของมนุษย์

• ชั้นที่สาม ซึ่งเป็นชั้นที่อันตรายที่สุด คือช่วงที่คนกำลังเปราะบาง เวลาคนไปหาหมอดู ส่วนใหญ่ไม่ได้ไปตอนชีวิตปกติ เขาไปตอนความรักพัง มีใครตาย โดนนอกใจ โดนโกง กลัวตาย มีโรคร้าย กลัวอนาคต หรือรู้สึกควบคุมชีวิตไม่ได้ ในสภาพแบบนี้สมองมนุษย์จะหาทางออกอะไรก็ได้ที่ทำให้รู้สึกว่าไอ้ปัญหาที่ฉันเพิ่งพล่ามไปเนี่ย มันมีคำตอบนะหมอดูจึงกลายเป็นเหมือนคนที่ให้เรื่องเล่าเกี่ยวกับอนาคต บางครั้งมันก็ harmless แต่บางครั้งมันเลยเส้น เช่น บอกให้เลิกกับคนรัก บอกว่าลูกเป็นตัวซวย บอกให้ทำพิธีแพง ๆ หรือทำให้คนกลัวจนตัดสินใจบางอย่างพลาด ตรงนี้แหละที่มันกลายเป็นปัญหาจริง ๆ ซึ่งเกิดในทุกลัทธิ ลัทธิวิทยาศาสตร์ (Scientism) จ๋าก็เกิด

อีกเรื่องหนึ่งที่อาจช่วยให้เราเข้าใจ (แม้มันจะยังน่าหงุดหงิดอยู่) คือโลกนี้มีสามประเภทของหมอดู

1. คนที่เชื่อจริงว่าฉันคือหมอดู

2. คนที่รู้ว่าไม่ได้เป็นหมอดูจริง ดูยูทูป 2-3 คลิป แล้วสถาปณาเป็นอาชีพ

3. คนที่ตั้งใจหลอกลวง (แบ่งมาทำไมไม่รู้ เอาจริงเจตนาก็เหมือนประเภทก่อนหน้า 5555 แต่แค่ประเภทที่ 2 อาจจะทำเพราะขัดสนเรื่องเงิน ทำขำๆ จอยๆ แต่อันนี้คือกูตั้งใจมาหลอกมึงๆๆ นั่นแหละ)

ซึ่งสามแบบนี้ปะปนกันหมด คนภายนอกเลยแยกยาก แต่ปัญหาไม่ได้อยู่แค่ที่หมอดูมีอยู่ มันอยู่ที่มนุษย์จำนวนมากต้องการคำตอบแบบง่ายเกี่ยวกับชีวิต

ต่อให้หมอดูหายไปหมด แบบทานอสดีดนิ้วเอาเฉพาะให้หมอดูสูญพันธุ์ สิ่งที่มาแทนอาจเป็นอย่างอื่น เช่น guru / influencer ที่ขายความเชื่อ / ideology บางแบบ

มนุษย์มีแนวโน้มจะหาคนที่บอกอนาคตให้เราอยู่ดี เพราะการยอมรับว่าไม่มีใครรู้อนาคตเลย และเราต้องรับผิดชอบการตัดสินใจเองทั้งหมดมันหนักมากสำหรับหลายคน

สิ่งที่สำคัญจริง ๆ เลยไม่ใช่แค่การห้ามหมอดู ห้ามไม่ให้มีใครมาจูงจมูกเรา แต่คือการสอนให้คนคิดเชิงวิพากษ์ (critical thinking) ให้คนถามคำถามแบบนี้กับทุกคำทำนาย

• ถ้าคำแนะนำนี้ผิด ใครรับผิดชอบ ถ้าฉันทำตามที่เขาบอกจะเกิดอะไร ถ้าฉันไม่ทำตามที่เขาบอกจะเกิดอะไร คำแนะนำนี้ทำให้ฉันสูญเสียอะไรไหม หมอดูได้ผลประโยชน์อะไรจากคำพูดนี้ ซึ่งคำถามพื้นฐานชุดแรกนี้สำคัญมาก เพราะมันดึงเรากลับมาที่โลกจริงแทนที่จะอยู่ในเรื่องเล่าของหมอดู

• ถ้าฉันเล่าให้เพื่อนคนอื่น 100 คนฟัง เขาจะรู้สึกว่ามันตรงกับตัวเองเหมือนกันไหม ถ้าให้ทำนายแบบที่ไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับฉันเลย เขายังเล่าอะไรได้ไหม ข้อนี้เป็นคำถามที่ใช้แยกความรู้จริงออกจากเทคนิคอ่านคน

• คำทำนายทำให้ฉันพึ่งเขามากขึ้นหรือเปล่า ถ้าคำตอบคือยิ่งเชื่อ ยิ่งต้องกลับมาหาหมอดูอีก แปลว่ามันเริ่มมีโครงสร้างของ dependency แล้ว

• ฉันอยากให้คำทำนายนี้เป็นจริงหรือเปล่า ถ้าไม่มีหมอดู ฉันจะตัดสินใจเรื่องนี้ยังไง คำถามชุดสุดท้ายนี้สำคัญ เพราะหลายครั้งสิ่งที่ทำให้คำทำนายดูจริงไม่ใช่หมอดู แต่คือความต้องการส่วนตัวของเราเอง

คำถามพวกนี้จะทำให้คำทำนายจำนวนมากพังทันที ทันทีที่ใครพูดว่า..ฉันรู้อนาคตของเธอนะ…นั่นควรเป็นสัญญาณให้เริ่มตั้งคำถามทันที ไม่ใช่เริ่มเชื่อเลย เพราะในความเป็นจริง ไม่มีใครรู้อนาคตได้ และคนที่พูดเหมือนรู้ มักกำลังขายอะไรบางอย่างอยู่เสมอ

• ทำไมโครงสร้างโลกต้องการให้บางคนถือความทุกข์แทนคนอื่นตลอดเวลา?

• ทำไมโลกต้องมีนักจิตวิทยาบำบัด?

• ทำไมอาชีพคนรับฟังความทุกข์ถึงกลายเป็นสิ่งที่โลกขาดไม่ได้?

• ทำไมมนุษย์ถึงสร้างระบบที่ทำให้แต่ละคนโดดเดี่ยวจนต้องจ่ายเงินเพื่อให้มีใครฟัง?

• ตกลงอาการซึมเศร้า เครียด โดดเดี่ยวบลาๆ มันเป็นความพังของสารเคมีในสมองเราคนเดียวจริงๆ หรือว่าสังคมมันพังแล้วจนบีบให้เราต้องบ้า แล้วค่อยโยนความผิดว่าเราป่วยเองกันแน่?

ถ้าเราเป็นหมา เราอาจจะเงยหน้าขึ้นแล้วเห็นมนุษย์นั่งหันหน้าหากัน คนหนึ่งพูดถึงความทุกข์ อีกคนฟังอย่างตั้งใจ แลกเงินกัน แล้วเรียกสิ่งนี้ว่าวิชาชีพ

คนทั่วไปมักคิดว่า

…อ๋อ ที่นักจิตบำบัดเยอะขึ้น เพราะยุคนี้คนเป็นซึมเศร้ากันเยอะขึ้นไง สังคมเราเลยเจริญขึ้นที่ใส่ใจเรื่อง Mental Health

คำตอบจากมุมมองหมาคือ

…มนุษย์ยุคไหนก็เศร้าและบ้าพอกันแหละงั้บนุด 555555 แต่ที่ต้องมีอาชีพนี้ เพราะโลกยุคนี้ไม่อนุญาตให้คนใช้เวลากับความเศร้าต่างหาก ทุกอย่างต้องรีบแก้ รีบมูฟออน ระบบเลยต้องจ้างคนมารับเหมาถือความทุกข์แทน (Outsource) เพื่อให้คนอื่นไปทำมาหากินต่องัยย

ระบบที่พวกเธอ (มนุษย์) อยู่มันทำให้ผู้คนแตกสลายและโดดเดี่ยว (Atomized) เธอๆ อยู่คอนโดห้องติดกันแต่ไม่รู้จักกัน เธอทำงานหามรุ่งหามค่ำจนไม่มีเวลาฟังเพื่อนบ่น พอเธอไม่มีเครือข่ายความสัมพันธ์รองรับ สิ่งที่ตามมาคืออะไรงั้บ? ความเข้าอกเข้าใจ (Empathy) เลยกลายเป็นสินค้าที่เธอต้องเอาเงินไปซื้อมา (แถมยกยอปอปั้นเป็น 1 ในสกิลอีก …โว้ยยยย 5555)

จากนั้นน้องหมาก็สะบัดตูดหนีไปหาปู่คาร์ล มาร์กซ์

ทีนี้ลองจินตนาการคาร์ล มาร์กซ์ ที่กำลังยืนกำหมัดชี้หน้าด่าระบบทุนนิยมว่า

…พวกแกรีดไถเวลาชีวิตคน จนพวกเขาไม่มีเพื่อน แล้วแกก็เอาความเห็นอกเห็นใจมาแพ็กใส่กล่องติดป้ายราคาขายชั่วโมงละ 2,000 บาทหน้าตาเฉย! ไอ้ชาตหมา!

ส่วนนายทุนก็จะดูดบุหรี่ไฟฟ้า ยักไหล่แล้วตอบว่า

….อ้าว ก็ Demand มันมี ฉันก็แค่สร้าง Supply มาตอบสนองไหมละ? วิน-วินไงมาร์กซ์

ทำไมมันถึงแปลก? ทำไมน้องหมาและปู่คาร์ล มาร์กซ์ถึงหัวเสีย?

เราลองคิดดูนะคะ ในโลกธรรมชาติ การปลอบโยน การเลียแผลให้กัน มันคือสัญชาตญาณพื้นฐานของฝูง แต่ในโลกมนุษย์ เรากลับเอากระดาษ (เงิน) มายื่นให้อีกคน เพื่อแลกกับการที่เขาจะพยักหน้าแล้วบอกว่า “หมอเข้าใจค่ะ…” 55555 บลูมองว่ากระบวนการนี้มันโคตรจะ Abstract และฝืนธรรมชาติสุดๆ พอมองจากคนนอก (หมา) มันเลยดูเป็นตลกร้ายที่สะท้อนความวิปริตของสังคมมนุษย์ยุคใหม่ค่ะ

แต่นะคะ…ในความประหลาดนี้ไม่ได้เกิดจากมนุษย์เศร้าเพียงอย่างเดียว มันเกิดจากมนุษย์แยกตัวออกจากโครงสร้างชุมชนดั้งเดิม เพราะก่อนจะมีนักจิตบำบัด เวลาใครสักคนอกหัก บ้านไฟไหม้ หรือเครียดจนสติแตก มนุษย์มีชุมชน มีหมอผี มีผู้อาวุโส มีพิธีกรรม มีศาสนา มีการรำผีฟ้า มีงานบุญ มีการไปวัด มีเผ่า ความทุกข์จึงถูกแบกร่วมกันในสนามสัญลักษณ์เดียวกัน

สิ่งเหล่านี้ในทางมานุษยวิทยา มันไม่ใช่แค่เรื่องงมงายนะ แต่มันคือตาข่ายรองรับทางจิตใจที่คนทั้งเผ่ามีร่วมกัน (Shared Symbolic Order) ความทุกข์ของนาย ก. จะกลายเป็นวาระของหมู่บ้าน ทุกคนช่วยกันแบกรับผ่านพิธีกรรม ความบ้าไม่ได้ถูกทำให้เป็นความผิดปกติของปัจเจก แต่เป็นสัญญาณของบางอย่างในเผ่า

แต่พอยุคใหม่ เราทิ้งโครงสร้างเผ่า เรากลายเป็นปัจเจกชน (Individualism) ที่เป็นอิสระ เราไม่มีหมอผี ไม่มีเผ่าให้พึ่งพิงอีกแล้ว บลูเลยสรุปว่า ที่เราต้องพึ่งนักจิตบำบัด ไม่ใช่เพราะเราเศร้ากว่าคนยุคก่อน แต่เพราะเราไม่มีตาข่ายของชุมชนมารองรับเวลาเราร่วงหล่นอีกต่อไป เราเลยต้องแบกมันไว้คนเดียว จนหลังหัก แล้วก็ต้องไปจ้างนักจิตบำบัดมาช่วยแบกค่ะ

บางคนมองว่าการรำผีฟ้า หรือพิธีกรรมไล่ผีของคนโบราณ คือความโง่ ไร้การศึกษา สู้การทำจิตบำบัดแผนปัจจุบันไม่ได้
…แต่นะคะสาว…ในเชิงโครงสร้างหน้าที่หมอผีกับนักจิตบำบัดกำลังทำหน้าที่แบบเดียวกันเป๊ะค่ะ (อห!) นั่นคือการจัดระเบียบความปั่นป่วนทางจิตใจให้เข้าที่เข้าทาง หมอผีใช้เครื่องมือคือความเชื่อของเผ่า ส่วนนักจิตบำบัดใช้เครื่องมือคือทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์ แค่เปลี่ยนชุดคำอธิบาย แต่จุดประสงค์คือการเยียวยาเหมือนกันค่ะ

ซึ่งในอดีต เวลาใครสักคนมีอาการบ้า (เช่น พูดคนเดียว กรีดร้อง หรือเห็นภาพหลอน) ชุมชนไม่ได้มองว่าคนๆ นี้สมองพัง แต่มองว่าเขาอาจจะกำลังสื่อสารกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ หรือเป็นสัญญาณเตือนว่าเผ่าของเรากำลังมีเรื่องผิดปกติเกิดขึ้นนะ ผีสางกำลังโกรธหรือเปล่า? ความบ้าจึงกลายเป็นเรื่องของส่วนรวม

แต่ในยุคปัจจุบันล่ะคะ? ทุนนิยมและการแพทย์สมัยใหม่ได้ทำการตีกรอบความบ้าใหม่ โดยจับมันยัดใส่หัวของคนๆ เดียว แล้วตีตราว่าแกนั่นแหละที่ป่วย สมองแกนั่นแหละมีปัญหา สารเคมีแกนั่นแหละไม่สมดุล เอ้า เอายาไปแดกซะ แล้วจ่ายมา 2000…การทำแบบนี้คือการลอยแพบุคคล และปัดความรับผิดชอบของสังคมทิ้งไปอย่างแนบเนียนค่ะ สังคมที่กดขี่รอดตัวไป ส่วนคนที่ทนรับความกดขี่ไม่ไหวกลายเป็นผู้ป่วยทางจิตแทน

ถ้าฟูโกต์ได้ยินคงถีบประตูโลง แล้วตะโกนอัดหน้าพร้อมดีดนิ้วใส่หมอว่า

…ตื่นหมอตื่น! สังคมที่บีบให้คนทำงานวันละ 12 ชั่วโมง จ่ายค่าแรงขั้นต่ำ แล้วปล่อยให้เขาต้องนั่งรถเมล์เน่าๆ กลับบ้านต่างหากที่ป่วย! แกแค่เอาคำว่าโรคซึมเศร้ามาแปะป้ายใส่คนพวกนี้ เพื่อที่รัฐบาลและกลุ่มทุนจะได้ไม่ต้องรับผิดชอบเปลี่ยนโครงสร้างสังคมไงล่ะโว้ยยยย!

ที่บลูเขียนนี้ บลูไม่ได้แอนตี้นักจิตวิทยาบำบัด (ทุกคน) นะคะ (พวกเขากำลังทำหน้าที่ซับน้ำตาให้พวกเราในระบบที่บัดซบนี้ ซึ่งเหนื่อยมาก) แต่บลูอยากชวนพวกเราตั้งคำถามให้ลึกลงไปว่า

ทำไมเราถึงยอมรับให้โครงสร้างสังคมที่ทำให้มนุษย์แตกสลายกลายเป็นเรื่องปกติ? แล้วปล่อยให้การเยียวยา กลายเป็นภาระส่วนตัวที่เราต้องดิ้นรนหาเงินไปจ่ายเพื่อซื้อมันมา? ทำไม?

โอเคค่ะ บลูพาทุกคนไปตั้งคำถามว่าทำไมโลกนี้ถึงต้องมีนักจิตวิทยาบำบัด? จนหลายคนตอนนี้น่าจะเริ่มเหวอไปแล้วว่า เอ๊ะ หรือว่าเรากำลังจ่ายเงินซื้อเพื่อนทิพย์ในระบบทุนนิยมกันแน่นะ 5555 อุ๊ย อุ้ป อ้าว

ทีนี้บลูจะพามาดูภาคกำเนิด เราจะมาแกะรอยประวัติศาสตร์กันว่า แล้วไอ้ระบบที่จับมนุษย์มานั่งเล่าความทุกข์ให้หมอฟังเนี่ย มันเริ่มประกอบร่างขึ้นมาได้ยังไง?

เราต้องเข้าใจบริบทโลกก่อนค่ะว่า ในยุคกลาง (Middle Ages) ถ้าเราเดินพูดคนเดียว หรือมีอาการซึมเศร้า สังคมจะมองว่าเราถูกผีเข้าหรือทำบาป อำนาจในการจัดการคนบ้าจึงตกเป็นของศาสนจักร (บาทหลวง/การไล่ผี) แต่พอยุคสมัยเปลี่ยนไป โลกเข้าสู่ยุควิทยาศาสตร์และทุนนิยม อำนาจของพระก็เริ่มเสื่อมลง… คำถามคือ แล้วใครจะมารับช่วงต่อในการจัดการคนบ้าพวกนี้ล่ะ?

คำตอบคือรัฐชาติ และการแพทย์ค่ะ

จุดเปลี่ยนใหญ่ ๆ เกิดในยุโรปศตวรรษที่ 19 (รวบตึงการปฏิวัติอุตสาหกรรมและการเกิดรัฐสมัยใหม่ (Modern State) ไว้ด้วยกัน) ลองนึกภาพตามนะคะ พอมีโรงงานอุตสาหกรรม คนก็ทิ้งทุ่งนาอพยพเข้ามาอยู่ในเมืองหลวง (เมืองขยาย) ครอบครัวใหญ่ที่เคยมีปู่ย่าตายายคอยเลี้ยงหลานก็แตกสลาย กลายเป็นแค่พ่อแม่ลูก (ครอบครัวแตกเป็นหน่วยย่อย) ชีวิตต้องรีบตื่นไปตอกบัตรให้ทัน (เร่งความเร็วชีวิต) แถมคนก็เริ่มเลิกเชื่อเรื่องพระเจ้า (ศาสนาเสื่อมอำนาจ)

ทีนี้ พอมันไม่มีศาสนา ไม่มีชุมชนคอยดูแลกันเอง แล้วถ้าเกิดมีคนในเมืองบ้าหรือ ทำงานไม่ไหวขึ้นมาล่ะ จะทำยังไง?
บลูขออัญเชิญฟูโกต์ (Michel Foucault) มาอธิบายเรื่องชีวอำนาจ (Biopolitics) ค่ะ

…ฟูโกต์บอกว่ารัฐชาติสมัยใหม่มองประชาชนไม่ใช่คน แต่เป็นทรัพยากร/ฟันเฟือง ถ้าร่างกายพลเมืองป่วย หรือจิตใจผิดปกติ ฟันเฟืองก็พัง โรงงานก็ผลิตของไม่ได้ ภาษีก็เก็บไม่ได้ ดังนั้น รัฐจึงต้องสร้างสถาบันขึ้นมาซ่อม และจัดการฟันเฟืองที่ชำรุดเหล่านี้… และปิ๊ง สถาบันนั้นก็คือจิตเวชสมัยใหม่นั่นเองค่ะ

ถ้าจะหาจุดกำเนิดเชิงสถาบันจริง ๆ คงต้องย้อนกลับไปที่ Philippe Pinel ในช่วงการปฏิวัติฝรั่งเศส เขาปลดโซ่ตรวนคนไข้ในโรงพยาบาลจิตเวช นี่เป็นสัญลักษณ์ว่าความบ้าเริ่มถูกทำให้เป็นวัตถุทางการแพทย์

แต่เดี๋ยววว Philippe Pinel คือใคร ปิแนลคือคุณหมอชาวฝรั่งเศสที่ถูกยกย่องให้เป็น บิดาแห่งจิตเวชศาสตร์ยุคใหม่ค่ะ วีรกรรมของเขาคือการเดินเข้าไปในโรงพยาบาลบ้า (ที่ตอนนั้นสภาพเหมือนคุก ขังคนบ้ารวมกับอาชญากร) แล้วสั่งให้ปลดโซ่ตรวน คนบ้าออกให้หมด โดยบอกว่าคนพวกนี้ไม่ใช่สัตว์ร้ายนะ เขาคือผู้ป่วยที่ต้องได้รับการรักษา

คนทั่วไปและประวัติศาสตร์กระแสหลักมักบอกว่า

…โอ้โห คุณหมอปิแนลเป็นพ่อพระจังเลย การปลดโซ่ตรวนคือการคืนอิสรภาพและสิทธิมนุษยชนให้คนบ้า สังคมเราเจริญแล้ว เย่ๆๆๆ

แต่ฟูโกต์จะเดินมาตบหน้าเราแล้วบอกว่า

ตื่นค่ะ อด! ปิแนลไม่ได้คืนอิสรภาพให้ใครเลย คำว่าความบ้าแค่ถูกทำให้เป็นวัตถุทางการแพทย์ (Medicalization) หมายความว่า ปิแนลเปลี่ยนสถานะคนบ้าจาก นักโทษให้กลายเป็นคนไข้ พอเป็นคนไข้ พวกเขาก็ถูกหมอจับจ้อง (Clinical Gaze) ถูกจดบันทึกพฤติกรรม ถูกตีตราด้วยชื่อโรค หมอกลายเป็นผู้มีอำนาจชี้ขาดว่าใครปกติหรือผิดปกติ นี่ไม่ใช่การปลดแอกค่ะ มันคือการสร้างระบบควบคุมแบบใหม่ที่เนียนกว่าเดิม โหดกว่าเดิม เพราะมันเข้ามาควบคุมถึงระดับกลไกความคิด

ต่อมาคือ Sigmund Freud เขาเอาความทุกข์ออกจากกรอบบาปทางศาสนา และวางมันไว้ในโครงสร้างจิตไร้สำนึก ตั้งแต่ตรงนั้น การนั่งพูดกับใครสักคนจึงไม่ใช่พิธีกรรมแต่มันกลายเป็นเทคนิค

ก่อนหน้าฟรอยด์ ถ้าเรามีความคิดวิตถาร มีความทุกข์ หรือเกลียดพ่อแม่ตัวเอง เราจะรู้สึกว่าฉันทำบาป ฉันโดนซาตานครอบงำ แล้วเราก็ต้องเดินเข้าโบสถ์ ไปสารภาพบาปกับบาทหลวง (นี่คือพิธีกรรม)

แต่ฟรอยด์มาถึง เขาบอกว่า

…โนๆๆ มันไม่มีหรอกซาตานหรือบาปบุญน่ะ ไอ้ความรู้สึกผิดปกติพวกนี้ มันมาจากสิ่งที่เรียกว่าจิตไร้สำนึก (Unconscious) ต่างหาก มันคือปมในวัยเด็ก ความต้องการทางเพศที่ถูกกดทับไว้

บลูชี้ให้เห็นว่า ฟรอยด์เป็นคนดึงเอาความทุกข์ของมนุษย์ ออกจากอาณาจักรของ ศาสนา (เรื่องลี้ลับ/ศีลธรรม) มาวางไว้บนโต๊ะของวิทยาศาสตร์/การแพทย์ (โครงสร้างจิตใจ)

พอเป็นแบบนี้ การที่คนสองคนมานั่งคุยกัน (หมอกับคนไข้) มันเลยไม่ใช่การสารภาพบาปเพื่อรอพระเจ้าให้อภัยอีกต่อไป แต่มันถูกยกระดับให้กลายเป็นเทคนิคที่มีขั้นตอน มีทฤษฎีรองรับ และแน่นอน… มีการคิดเงินเป็นรายชั่วโมง

เอาล่ะค่ะ ให้ภาพนี้เกิดขึ้นในหัวเรา
บาทหลวงยุคกลาง…ลูกเอ๋ย จงมาสารภาพบาป พระบิดาจะอภัยให้เจ้า
ฟรอยด์คีบซิการ์พ่นควันปุ๊ยๆ แทรกขึ้นมา…ไร้สาระ ไอ้ลุง ที่เขาคิดอกุศลเพราะเขาเข้าสู่ช่วงปมอิดิปัส ตอนอายุ 3 ขวบต่างหาก มานี่ลูก มานอนบนโซฟาหมอ เล่าความฝันมา แล้วจ่ายมา 100 ดอลลาร์

จังหวะนั้นเอง ฟูโกต์ (ผู้มาเพื่อทุบทุกคน) ก็เดินมาปัดซิการ์ฟรอยด์ทิ้ง แล้วตะโกนว่า

…ตื่นลุงฟรอยด์! แกก็แค่ลอกเลียนแบบตู้สารภาพบาปของศาสนาคริสต์มาดัดแปลงนั่นแหละ แกแค่เปลี่ยนสรรพนามจากซาตานเป็นจิตไร้สำนึกเปลี่ยนจาก บาทหลวงเป็นนักจิตวิเคราะห์ สุดท้ายมันก็คือกลไกแห่งอำนาจที่รีดเค้นความลับออกจากปากมนุษย์ เพื่อเอามาตีกรอบ ควบคุม และทำให้พวกเขาเชื่องอยู่ดีแหละโว้ยย

เห็นไหมคะ ว่าความบ้าหรือความทุกข์ของมนุษย์ มันไม่ได้มีความหมายตายตัวในตัวมันเองหรอกค่ะ แต่มันถูกอำนาจของแต่ละยุคสมัยปั้นแต่งให้เป็นไปตามที่ระบบต้องการ

ยุคศาสนา ความทุกข์ = บาป (ต้องสารภาพ)
ยุคทุนนิยม/รัฐชาติ ความบ้า = อาการป่วยของฟันเฟือง (ต้องรักษาให้กลับไปทำงาน)

นักจิตวิทยา หรือจิตแพทย์ที่เราไปหาทุกวันนี้ จึงไม่ได้เกิดขึ้นลอยๆ เพราะความรักเพื่อนมนุษย์ แต่พวกเขาคือผลผลิตทางประวัติศาสตร์ที่เข้ามารับช่วงต่อจากบาทหลวงและหมอผี เพื่อทำให้เราปกติพอที่จะมีชีวิตรอด(และทำงานงกๆ)ต่อไปได้ค่ะ

ก่อนหน้านี้ บลูพาพวกเราไปสับเละเลยว่านักจิตบำบัดคือเครื่องมือของทุนนิยม เป็นช่างซ่อมฟันเฟืองใช่ไหมคะ? แต่ในท่อนนี้ บลูจะพาพวกเราสับสวิตช์พลิกเหรียญอีกด้าน แล้วสวมแว่นตาของจิตวิเคราะห์ (Psychoanalysis) และปรัชญาอัตถิภาวนิยม (Existentialism) มาเถียงกับตัวเองค่ะ

เรากำลังจะเดินเข้าไปในพื้นที่ที่ลึกกว่าโครงสร้างสังคม มันคือความพังในระดับโครงสร้างจิตใจมนุษย์ บลูจะชี้ให้เห็นว่า ต่อให้เราทำลายทุนนิยมทิ้งไปได้ มนุษย์ก็ยังคงจะเจ็บปวดอยู่ดี… เพราะอะไร? มาค่ะ มาตบตีกันทีละบรรทัดเลย

จากที่เราสรุปกันไปว่าอย่าโลกสวยคิดว่าจิตเวชเกิดมาเพราะความใจบุญล้วนๆ แต่รัฐและระบบทุนนิยมต้องการคนที่ Productive (ทำงานได้) และ Rational (มีเหตุผล/ไม่ทำตัววุ่นวาย)

สมมติมีคนหนึ่งอกหัก ร้องไห้ฟูมฟายไม่ยอมไปทำงานเป็นเดือน ระบบจะมองว่าคนๆ นี้กำลังเบี่ยงเบน (Deviant) ไปจากหน้าที่พลเมืองที่ดี สิ่งที่ระบบทำคือ ส่งคนนี้ไปหานักจิตบำบัดหรือจิตแพทย์ เพื่อทำการวิเคราะห์และวินิจฉัย (อ๋อ คุณเป็นภาวะซึมเศร้านะ เอาหลักการจัดการอารมณ์ไปใช้ เอายาไปกิน) ทั้งหมดนี้ก็เพื่อดัดพฤติกรรมคนๆ นั้นให้เข้าโครง (กลับมาเป็นฟันเฟืองที่ทำงานต่อได้) นั่นเองค่ะ

แต่ในมุมนี้ นักบำบัดคือส่วนหนึ่งของเครื่องจักรจัดการความทุกข์ แต่ถ้ามองอีกมุมหนึ่ง มนุษย์เป็นสัตว์ที่มี self-reflexivity เรารู้ว่าเราจะตาย เรารู้ว่าเราถูกทอดทิ้ง เรารู้ว่าเราไม่มีความหมายตายตัว

โอเค ถ้ายอมรับว่านักบำบัดเป็นแค่กลไกของทุนนิยม… แล้วทำไมมนุษย์ถึงยังเจ็บปวดลึกซึ้งขนาดนั้นล่ะ?

ตรงนี้บลูหยิบคำว่า Self-reflexivity (การสะท้อนคิดถึงตัวเอง) มาใช้ มันคือคำสาปของการเป็นมนุษย์ค่ะ หมาแมวมันหิว มันกิน มันสืบพันธุ์ แล้วมันก็นอน แต่มนุษย์มีสมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ที่เจริญเกินไป จนเราสามารถถอยออกมามองตัวเองแล้วตั้งคำถามว่า

ฉันเกิดมาทำไม? ทำไมฉันถึงโดดเดี่ยว? แล้ววันนึงฉันก็ต้องตาย งั้นชีวิตนี้จะทำไปเพื่ออะไร?

นี่คือประเด็นของกลุ่ม Existentialism (เช่น Yalom หรือ Heidegger) ค่ะ บลูมองว่า ความทุกข์ของมนุษย์ไม่ได้มาจากนายทุนกดขี่อย่างเดียว แต่มันมาจากความตระหนักรู้ว่าชีวิตเราแม่งว่างเปล่าและไม่มีความหมายอะไรเลยตั้งแต่แรก (Meaninglessness)

สัตว์ส่วนใหญ่ไม่มีภาระเชิงสัญลักษณ์ระดับนี้ แต่มนุษย์เสือกมี

มนุษย์เราไม่ได้อยู่ในโลกของความจริงตามธรรมชาติ (The Real) แต่เราเกิดมาแล้วถูกจับโยนเข้าไปในโลกของภาษาและสัญลักษณ์ (The Symbolic Order)

ทันทีที่เราเกิดมา เราไม่ได้เป็นแค่ก้อนเนื้อ แต่เราถูกยัดเยียดให้เป็นลูกที่ดี พนักงานที่เก่ง ผู้หญิงที่สวย คนที่มีอนาคต ไอ้นิยามพวกนี้แหละค่ะคือภาระเชิงสัญลักษณ์ที่เราต้องแบกไว้บนบ่า

สัตว์ไม่ต้องมานั่งเครียดว่า

โฮ่ง! ฉันเป็นหมาที่ประสบความสำเร็จหรือยังนะ?

แต่มนุษย์เสือกมีความสามารถในการสร้างภาษาและสร้างกรอบพวกนี้ขึ้นมากดทับตัวเองค่ะ

นักบำบัดจึงอาจไม่ใช่คนรับขยะซะทีเดียว แต่คือคนที่ถูกฝึกให้ทนอยู่ในความแตกของความหมายโดยไม่รีบปะมัน

ถ้านักจิตบำบัดไม่ได้เกิดมาในฐานะช่างซ่อมฟันเฟืองของทุนนิยม แต่ในฐานะผู้กุมความว่างเปล่า คำว่าความแตกของความหมาย (Broken Meaning) คือสภาวะที่คนไข้อกหัก สูญเสีย หรือตัวตนพังทลายจนหาความหมายในชีวิตไม่เจอ

นักบำบัดเชิงลึก (Psychoanalyst) ที่บลูพูดถึง คือคนที่กล้าพอจะทน (Tolerate) นั่งมองความพังพินาศในตัวเรา นั่งอยู่ในห้องที่เต็มไปด้วยความสิ้นหวัง ร้องไห้ ความโกรธแค้น โดยที่เขาไม่รีบกระโดดเข้าไปปะชุนหรือสอนฮาวทูค่ะ เขาจะเป็นภาชนะ (Container) ที่แข็งแรงพอจะรองรับความไร้ความหมายนั้น เพื่อให้เราได้เผชิญหน้ากับความว่างเปล่าของตัวเองจริงๆ จนกว่าเราจะพร้อมสร้างความหมายใหม่ขึ้นมาเองด้วยสองมือของเรา ไม่ใช่ความหมายที่ระบบสังคมยัดเยียดให้

เข้าใจแล้วใช่ไหมคะ ว่าบลูไม่ได้ด่านักจิตบำบัดแบบตีรวบ แต่บลูชวนเราตั้งคำถามเพื่อแยกให้ออกว่า เวลาเราเดินเข้าไปในห้องบำบัด เรากำลังเจอกับเครื่องจักรของรัฐที่พยายามจะยัดเรากลับเข้ากรอบ หรือเรากำลังเจอกับเพื่อนร่วมโลกที่กล้าจะนั่งจับมือเราในหุบเหวของความไร้ความหมายกันแน่?

เพราะความเจ็บปวดบางอย่างเกิดจากสังคมบัดซบ..นั่นไม่เกินจริงเลย… แต่ความเจ็บปวดบางอย่างมันก็ฝังลึกอยู่ใน DNA ของการเป็นมนุษย์ที่มีภาษาและตัวตนแล้วค่ะ

บลูกำลังจะบอกอะไร?…ทุกคนมีเรื่องเจ็บปวดเหมือนกันหมดนั่นแหละค่ะ ไม่ได้มีแค่เรา ดังนั้นก่อนเราจะถามว่า “มีใครบ้างที่…เหมือนฉัน” ลองแหกตาดูโลกภายนอกสักนิดนะคะ

ส่วนคำถามที่ตั้งไว้ตั้งแต่แรก

ทำไมโครงสร้างโลกต้องการให้บางคนถือความทุกข์แทนคนอื่น

อาจตอบได้สองทางพร้อมกัน

ทางแรก คือเพราะสังคมสมัยใหม่ทำลายพื้นที่ร่วม (สมัยก่อนเรามีลานหมู่บ้าน มีงานบุญ มีครอบครัวขยายที่เวลามีใครเศร้าหรือเป็นบ้า คนทั้งหมู่บ้านจะมาช่วยกันรับฟัง ช่วยกันทำพิธี) ที่เคยแบกความทุกข์ร่วมกัน แต่พอระบบทุนนิยมเข้ามา มันบอกว่าเวลาคือเงินคือทอง แยกย้ายกันไปทำงานซะ ไปอยู่คอนโดห้องใครห้องมัน.. พอมันทำลายตาข่ายชุมชนตรงนี้ทิ้งไปปุ๊บ ความเศร้ามันไม่ได้หายไปไหนไงคะ มันเลยเกิดเป็นช่องโหว่ (Demand) ระบบทุนนิยมก็เลยหัวหมอ สร้างอาชีพใหม่ขึ้นมา (Supply) แล้วบอกว่า…อ๋อ มึงไม่มีคนฟังเหรอ? งั้นเอาเงินมาสิ เดี๋ยวฉันรับจ้างฟังให้… นี่คือการทำให้ความเห็นอกเห็นใจกลายเป็นสินค้า (Commodification of Care) ค่ะ

อีกทางคือ เพราะไม่ใช่ทุกคนจะสามารถเผชิญหน้ากับความว่าง (ความว่าง = สภาวะที่จิตใจมนุษย์พังทลายจนเสียศูนย์ค่ะ เช่น การสูญเสียคนรักแบบกะทันหัน ความรู้สึกไร้ค่าแบบดิ่งลึก สภาวะพวกนี้มันมืดมนและน่ากลัวมาก) ของอีกคนโดยไม่หนี ดังนั้นสังคมจึงสร้างตำแหน่งสำหรับคนที่ฝึกทน

คนที่ฝึกทนคืออะไร? …ลองดูคนทนปลอมกับทนจริงๆ นะคะ

พวกเราลองสังเกตดูสิคะ เวลาเพื่อนเราดิ่งสุดๆ มาร้องไห้กับเรา สิ่งที่คนทั่วไปมักจะทำคืออะไร? เราจะรีบพูดว่าแก สู้ๆ นะ, ไปกินชาบูกันไหม, มองในแง่ดีสิ… บลูจะบอกว่า การพูดแบบนี้ไม่ใช่เพราะเราใจดีหรอกค่ะ แต่มันคือการวิ่งหนีความว่างเพราะเราทนมองความพังพินาศของเพื่อนไม่ได้ มันทำให้เรารู้สึกสั่นคลอนไปด้วย เราเลยรีบหาคำพูดสวยหรูมาอุดรูรั่วนั้นไวๆ = ทนปลอม ทนกี่โมง

ดังนั้น สังคมจึงต้องสร้างตำแหน่งนักจิตบำบัดขึ้นมา เพื่อให้เป็นคนที่ฝึกทน (Holding / Containment) นั่งมองความพินาศนั้นโดยไม่วิ่งหนี ไม่รีบตัดสิน ไม่รีบยัดเยียดคำคมไลฟ์โค้ชใส่หน้าเรา แต่รับเอาความเละเทะของเราไปอุ้มไว้จนกว่าเราจะประกอบร่างตัวเองได้ใหม่ค่ะ = ทนจริงๆ ทน หห

แต่คำถามที่ลึกกว่าคือ

เรากำลัง romanticize นักบำบัดว่าเป็นผู้เสียสละ หรือเรากำลังลดทอนเขาเป็นแค่เครื่องดูดขยะของระบบ

คำตอบนี้ขออัญเชิญชิเชก กับลาก็อง มาตอบ(ตบ)กันนะคะ 55555

สลาวอย ชิเชก (Slavoj Žižek) จะเอามือถูจมูกฟืดฟาดแล้วชี้หน้าเราว่า

…พวกแกน่ะหลงผิด! (Sniff) การมีนักจิตบำบัดไม่ได้แปลว่าสังคมเรากำลังจะดีขึ้น แต่มันคือกลไกของอุดมการณ์! ระบบมันจ้างคนพวกนี้มาลูบหลังพวกแก เพื่อที่พวกแกจะได้รู้สึกดีขึ้น(นิดนึง)… และไม่ลุกขึ้นมาปฏิวัติล้มล้างทุนนิยมยังไงล่ะ!

จังหวะนั้น นักจิตวิเคราะห์แบบลาก็อง (Lacanian) จะเดินมาตบหัวชิเชกแล้วบอกว่า

…หยุดเบียวทฤษฎีได้ไหมชิเชก! ต่อให้แกปฏิวัติสำเร็จเปลี่ยนเป็นคอมมิวนิสต์ มนุษย์ก็ยังต้องอกหัก ยังต้องกลัวตาย ยังต้องเผชิญกับความว่างเปล่าของการมีชีวิตอยู่ดี! การมีคนมานั่งฟังความว่างเปล่านี้ ไม่ใช่เรื่องของการเมืองเว้ย แต่มันคือความจำเป็นทางสภาวะมนุษย์ (Ontological Need) ต่างหากล่ะ!

(บลูชอบฉากนี้มาก 5555 ปล่อยให้เขากัดกันไปค่ะ เพราะมันจริงทั้งคู่)

ถ้าเราเป็นหมา เราอาจถามกลับว่า

ทำไมนุดถึงสร้างระบบที่ทำให้แต่ละคนโดดเดี่ยวจนต้องจ่ายเงินเพื่อให้มีใครฟัง?

มนุษย์สร้างเมืองใหญ่โต สร้างอินเทอร์เน็ตที่เชื่อมต่อคนทั้งโลก… แต่ผลลัพธ์คือ มนุษย์กลับเหงาที่สุด โดดเดี่ยวที่สุด ซึมเศร้าที่สุด จนต้องเอาเศษกระดาษ (เงิน) ที่แลกมาด้วยหยาดเหงื่อแรงงาน ไปยื่นให้มนุษย์แปลกหน้าอีกคน เพียงเพื่อขอให้เขา นั่งฟังและมองเห็นการมีอยู่ของเราเป็นเวลา 60 นาที

บลูไม่ได้เขียนประโยคนี้เพื่อด่านักบำบัดนะคะ (ย้ำอีกรอบ) แต่บลูเขียนเพื่อด่าโครงสร้างที่บีบให้เราต้องมาตกอยู่ในสภาพที่น่าเวทนาในสายตาหมาแมว 5555 และย้อนแย้งขนาดนี้ค่ะ

การมีอยู่ของจิตวิทยาสมัยใหม่ มันคือเรื่องตลกร้ายที่สะท้อนทั้งความบัดซบของโครงสร้างเศรษฐกิจ และความเปราะบางของจิตใจมนุษย์ในเวลาเดียวกัน

เราปฏิเสธไม่ได้ว่าเรายังต้องพึ่งพานักบำบัด (บลูเองก็สนับสนุนให้คนไปหาถ้าไม่ไหว) แต่ในขณะที่เรานั่งอยู่ในห้องบำบัด บลูแค่อยากให้พวกเราตาสว่างไปด้วยว่า ความเจ็บปวดที่เราแบกมา ส่วนหนึ่งมันคือความแหว่งวิ่นของเราเอง… แต่อีกส่วนที่ใหญ่มากๆ มันคือรอยตีนของระบบสังคมที่เหยียบหน้าเราอยู่นะคะ :)

กฏพื้นฐานข้อนี้คือ กฎการธำรงสมดุล (homeostatic rule)...จิตมนุษย์ ไม่เคยปล่อยให้เราเอียงข้างเดียวได้นาน ๆ

เอ้ะ ประโยคนั้นมันคืออะไร?

ก่อนอื่นลองจินตนาการถึงตาชั่ง...

• ฝั่งขวาคือจิตรู้สำนึก (Ego/Persona) = สิ่งที่เราเลือกจะเป็น เช่น บทบาท, อัตลักษณ์, ค่านิยม, ภาพลักษณ์, การตัดสินใจในชีวิตประจำวัน (เช่น คนดี, คนขยัน, คนมีเหตุผล)

• ฝั่งซ้ายคือจิตไร้สำนึก (Unconscious/Shadow) = สิ่งที่เรากดทับไว้ / ละเลย / ปฏิเสธ / ความต้องการลึก ๆ , สัญชาตญาณ, อารมณ์ที่ไม่อยากยอมรับ, archetype ที่ยังไม่ถูกใช้ (ความโกรธ, ความขี้เกียจ, ความร่าน, ความไร้เหตุผล)

ธรรมชาติของจิต (Psyche) ต้องการความครบถ้วน (Wholeness) เสมอ เมื่อไหร่ก็ตามที่เราเทน้ำหนักไปที่ฝั่งขวามากเกินไป ระบบออโต้ของจิตจะเริ่มทำงานทันที มันจะเทน้ำหนักไปที่ฝั่งซ้ายเพื่อดึงสมดุลกลับมา

ตัวอย่างแบบเห็นภาพ

สมมติว่าจิตใจของเราเหมือนบ้านหนึ่งหลังนะคะ

เราแทบทุกคน โดยเฉพาะไทยแลนด์ถูกสอนมาตั้งแต่เด็กว่า...การโกรธคือสิ่งไม่ดี การเลือกตัวเองก่อนคือความเห็นแก่ตัว

เราเลยทำไงคะ...ใช่ค่ะ เราเลยจับเจ้าเด็กก้าวร้าวในตัวเรา มัดมือมัดเท้าน้องไว้ แล้วโยนลงไปขังไว้ในห้องใต้ดิน (จิตไร้สำนึก) แล้วเราก็แต่งบ้านข้างบนให้สวยหรู เป็นบ้านของคนใจดี ผู้เสียสละตามที่สังคมบอกไว้

ผลลัพธ์คือบ้านของเรา (ตัวเรา) ขาดระบบรักษาความปลอดภัยค่ะ เพราะพลังงานความก้าวร้าว (Aggression) ในทางจิตวิทยา ไม่ได้แปลว่าการทำร้ายคนอื่นอย่างเดียว แต่มันคือพลังงานที่ใช้ในการปกป้องอาณาเขต หรือการกล้าปฏิเสธด้วย

เมื่อเราไม่มียามเฝ้าบ้าน (ความก้าวร้าวที่ดี) ใครจะเดินเข้ามาก็ได้ใช่ไหมคะ?

ในเมื่อเราปฏิเสธที่จะถืออาวุธเพื่อป้องกันตัว ชีวิตจะส่งคนที่ถือมีดไล่แทงคนอื่นเข้ามาใกล้เราทันที

....นี่คือกฎการชดเชยค่ะ...

ถ้าเราไม่ยอมใช้พลังงานด้านนั้นด้วยตัวเอง โลกจะส่งคนอื่นมาใช้พลังงานนั้นใส่เรา

อีกตัวอย่าง...แฟนผู้เสียสละ vs แมงดา

ลองดูเคสคลาสสิกนี้นะคะ

ฝ่าย A (Persona): ขยันมาก ทำงานหาเงินคนเดียว ดูแลบ้าน ยอมเหนื่อย ไม่เคยบ่น (กดความขี้เกียจและความอยากสบายไว้ในห้องใต้ดิน เพราะกลัวเป็นคนไม่ดี)

ฝ่าย B (Shadow): ไม่ทำงาน ขี้เกียจ วัน ๆ เล่นติ๊กต่อก เย้วๆกับชาวเน็ต ขอเงินเมีย/ผัวใช้ (แสดงความขี้เกียจและความเห็นแก่ตัวออกมาแบบสุดโต่ง)

จุดเชื่อมโยงที่บลูอยากให้เห็น

ลึก ๆ ในใจฝ่าย A คือเขา/เธอนั้นเหนื่อยเจียนตายค่ะ เขา/เธออยากพัก อยากนอนเฉย ๆ บ้าง (อยากขี้เกียจ) แต่ไม่อนุญาตให้ตัวเองทำ จิตไร้สำนึกของเขา/เธอเลยไปดึงดูดไอ้ฝ่าย B คนนี้เข้ามา เพื่อสะท้อนให้เห็นสิ่งทีเขา/เธอนั้นขาด เหมือนจิตกำลังตะโกนใส่หน้าเขา/เธอผ่านพฤติกรรมของแฟนว่า

“แกเห็นไหมเนี่ย ว่าถ้าแกจะนอนเฉย ๆ บ้าง มันทำได้นะเว้ย! แหกตาดูแฟนแกที่นอนเกาตูดอยู่นั่นสิ เลิกพยายามเป็นแม่/พ่อพระที่ไม่มีปากมีเสียงได้แล้ว! ดูไอ้คนเห็นแก่ตัวนั่นสิ มันกล้าทำตัวเป็นปลิงเกาะเก็บเอาเงินของแก …นี่ชั้นไม่ได้ส่งมันมาเพื่อให้แกเกลียดมันนะ แต่ส่งมาเพื่อให้แกยืมเอาคววามเหี้ยบางส่วนของมันมาใช้บ้าง ..แกเองก็ช่วยรักษาพื้นที่ตัวเอง ช่วยลุกขึ้นมาปกป้องบ้างสิทธิ์ตัวเองบ้างเถอะ พ่อ/แม่คุณเอ๊ย!”

…แต่เพราะฝ่าย A อ่านรหัสไม่ออก เขา/เธอเลยมองว่า “ทำไมฉันซวยแบบนี้”

แทนที่จะมองว่า “อ๋อ ฉันต้องเริ่มรักตัวเองและหัดขี้เกียจบ้างแล้ว (ในทางที่ดี) เพื่อที่ฉันจะได้ไม่ต้องแบกไอ้คนขี้เกียจคนนี้อีกต่อไป”

ถ้าเราเริ่มกล้าพูดว่าไม่ หรือกล้าเห็นแก่ตัว (ในระดับที่พอดี) เราจะพบว่า... คนเห็นแก่ตัวพวกนั้นจะหายไปจากชีวิตเราเอง เพราะเรามีพลังงานนั้นในตัวแล้ว จิตเลยไม่ต้องส่งใครมาแสดงละครบทนี้ให้เราดูอีก

พอเห็นภาพชัดขึ้นไหมคะ? มันเหมือนกับว่าถ้าเราไม่ยอมเป็นนักรบในบางเวลา เราจะดึงดูดสงครามเข้ามาไม่จบไม่สิ้นค่ะ

อีกสักตัวอย่าง... เมื่อเหตุผลล้นโลก เวทมนตร์จะกลับมาทวงคืน

มาอีกตัวอย่าง…มองในระดับสังคมบ้างค่ะ ยิ่งโลกเราหมุนไปทางวิทยาศาสตร์ เหตุผล หรือ AI มากเท่าไหร่... สังเกตไหมคะว่าทำไมสายมูถึงระเบิดเถิดเทิงขนาดนี้? ไม่ใช่เพราะคนงมงายขึ้นหรอกค่ะ แต่เพราะสังคมส่วนใหญ่แห้งแล้งเกินไป จิตวิญญาณของเราโหยหาความหมาย โหยหาความเชื่อ (Myth) ที่วิทยาศาสตร์ตอบไม่ได้

ยิ่งเราพยายามใช้ชีวิตแบบ Robot ที่มีประสิทธิภาพสูงสุด จิตของเราจะยิ่งโหยหา Chaos หรือความเชื่อที่ดูไม่มีเหตุผล เพื่อมาชดเชยความว่างเปล่าข้างใน

• ฝั่งจิตรู้สำนึก (ระดับสังคม) > ทุกอย่างต้องพิสูจน์ได้ ไม่เชื่อเรื่องลี้ลับ เน้น logic, data, efficiency

• การชดเชย > ความเชื่อทางจิตวิญญาณกลับมาบูม ไพ่ โหราศาสตร์ เทพ สายมู เรื่องเล่า เรื่องผี conspiracy cult ใหม่ ๆ

ลองมองออกไปข้างนอก พอจะเห็นคลื่นลูกนี้ไหมคะ…ยิ่งสังคม rational เกิน myth กำลังจะกลับมาในรูปแบบที่ควบคุมไม่ได้

แล้วเราจะทำยังไง? ต้องเลิกเป็นคนดี มีตรรกะเหรอ?

ใจเย็นค่ะแม่จ๋าาา 555 บลูไม่ได้บอกให้ไปเป็นแบบนั้นนะ คีย์สำคัญคือการยอมรับ (Integration) ไม่ใช่การตัดทิ้ง

ลองถามตัวเองดูสิ…มีส่วนไหนในตัวเรา ที่เราแอบเกลียด แอบกลัว หรือแอบกดมันไว้ไม่ให้ใครเห็นบ้าง? ความอิจฉา? ความขี้เกียจ? ความร่าน? ความอ่อนแอ? ความโง่? ความตามใจฉัน?

แทนที่จะกดมันไว้จนมันระเบิดออกมาเป็นอาการป่วยทางกายหรือพฤติกรรมหลุดโลก ลองชวนมันมานั่งคุยกันดูไหม? โอเค ฉันรู้ว่าฉันโกรธ ฉันอนุญาตให้ตัวเองรู้สึกโกรธได้ ฉันเลือกที่เขวี้ยงตุ๊กตาหมีเน่า ฟาดมันกับเตียง แต่ฉันเลือกที่จะไม่เอาปืนไปยิงหัวใคร

การยอมรับว่าฉันไม่ใช่ผ้าขาว ฉันคือมนุษย์สีเทา ๆ ที่มีทั้งแสงและเงา วินาทีที่เรายอมรับความไม่สมบูรณ์แบบนั้นแหละค่ะ... คือวินาทีที่ตาชั่งเริ่มสมดุล และเราจะไม่ต้องเหนื่อยแบกโลกปลอม ๆ ไว้อีกต่อไป

สรุปสั้น ๆ ก่อนแยกย้าย

ยิ่งเราสร้างภาพลักษณ์ให้สะอาดมากเท่าไหร่... เงาของเราจะยิ่งสกปรกมากเท่านั้น

อย่าพยายามเป็นเทวดาจนลืมความเป็นมนุษย์ เพราะสุดท้ายแล้ว... เราไม่ได้เกิดมาเพื่อเป็นคนดีที่สุด แต่เราเกิดมาเพื่อเป็นคนเต็มคน (Whole) ค่ะ

เรามีลูกเพราะความเสียสละหรือความรักที่บริสุทธิ์ 100% …จริงหรอ?

โดยพื้นฐานแล้วมนุษย์เราทำทุกอย่างเพราะ

1. มีสัญชาตญาณดิบที่ผลักดันให้ทำ (Drives)

2. เพราะในใจเรามีรูโหว่หรือความรู้สึกขาดแคลนบางอย่าง (Lacks) เราเลยต้องหาอะไรมาเติมเต็ม

เหมือนเวลาเราซื้อของแบรนด์เนม เราไม่ได้ซื้อเพราะรักกระเป๋า รักดีไซน์ รักแบรนด์ด้วยใจบริสุทธิ์ แต่เราซื้อเพราะเราขาดความมั่นใจหรือต้องการการยอมรับ

การมีลูกก็เช่นกัน บางคนอยากมีลูกเพราะรู้สึกชีวิตตัวเองยังไม่สมบูรณ์จึงเอาลูกมาอุดรูโหว่นั้นในใจ

หากเราตัดเหตุผลเรื่องสัญชาตญาณสัตว์ในการสืบพันธุ์ทิ้งไป ความงุ่นง่านหรือความ เสี้ยนที่จะมีลูกให้ได้ของมนุษย์บางคน คือเสียงกรีดร้องของความว่างเปล่าทางภววิทยา

**ภววิทยา (Ontological void) คืออะไร…มันคือเรื่องของการมีชีวิตอยู่/การดำรงอยู่… อาการที่คนบางคนดิ้นรนต้องมีลูกให้ได้ มันคืออาการของคนที่ลึกๆ แล้วรู้สึกว่าชีวิตตัวเองช่างว่างเปล่าและไร้ความหมาย **

การดิ้นรนอยากมีลูกก็เลยเป็นเหมือนเสียงตะโกนร้องขอให้มีสิ่งมีชีวิตอีกคนเกิดมาเพื่อทำให้ชีวิตของตัวเองมีความหมายเกิดขึ้น

ถ้านึกไม่ออกลองนึกถึง คู่รักบางคู่ใช้ชีวิตจนหมดแพสชัน หน้าที่การงานก็ถึงจุดอิ่มตัว บ้านก็มี รถก็มี ….พวกเขาเริ่มตั้งคำถามว่า

…ฉันอยู่ไปทำไม?

แทนที่จะไปหาคำตอบให้ตัวเอง พวกเขากลับเลือกที่จะสร้างเด็กขึ้นมาหนึ่งคน เพื่อให้เด็กคนนั้นกลายเป็นเป้าหมายใหม่ในการตื่นนอนทุกเช้าของพวกเขา (เอาลูกมาแก้เบื่อ/แก้ความว่างเปล่าของตัวเอง)

ความจริง/กระจกเงาที่ต้องหยิบมาส่องตัวเอง เพื่อตอบคำถามว่า…ฉันกำลังจะเอาลูกมาเป็นเครื่องมือ หรือมองเขาเป็นมนุษย์?

1. ความหลงตัวเอง (Narcissism) รักลูกเพราะลูกคือตัวแทนของเรา ลูกฉันต้องเรียนเก่ง หน้าตาดี เหมือนฉัน

2. โหยหาอำนาจ (Absolute Power) อยากมีสิ่งมีชีวิตที่ต้องเชื่อฟังเราทุกอย่าง เป็นที่ที่เราทำตัวเป็นพระเจ้าได้

3. เป็นอวัยวะเทียมทางจิตวิญญาณ (Spiritual Prosthesis) Prosthesis = ขาเทียม/แขนเทียม คือการเอาลูกมาเป็นตัวแทนเดินตามความฝันที่ตัวเองทำไม่ได้ แม่ที่อยากเป็นหมอแต่สอบไม่ติด เลยบังคับให้ลูกเรียนหมอ ลูกไม่ได้มีชีวิตของตัวเอง แต่เป็นแค่ขาเทียมที่แม่ใส่เพื่อเดินไปให้ถึงฝันของแม่เอง

มันไม่ได้มีแค่ 3 ข้อหรอกค่ะ เราอาจจะพบความจริงของปมด้อยที่ถูกเคลือบด้วยคำว่าความรักในข้อที่ 4, 5 หรือ 6 เพราะความซับซ้อนในจิตใจมนุษย์ที่ไม่ได้มีแค่ขาวกับดำ หรือ 1–3

Layer 1 ลูกในฐานะอวัยวะเทียมเพื่อเติมเต็มความหลงตัวเอง

เวลาคนอยากมีลูกจนตัวสั่น ปัญหาไม่ได้อยู่ที่เขารักเด็กหรอก แต่ต้นตอมันมาจาก ความรู้สึกแหว่งวิ่น หรือปมในใจของตัวคนเป็นผู้ใหญ่เองต่างหาก

มนุษย์เราลึกๆ จะรู้สึกว่าชีวิตตัวเองยังไม่พอ หรือขาดอะไรไปสักอย่างเสมอ เราเลยวิ่งตามหาสิ่งต่างๆ มาเติมเต็ม (เช่น เงินทองที่มากขึ้น ชื่อเสียงที่มากขึ้น)

ลากองเรียกไอ้สิ่งที่เราวิ่งตามหานี้ว่า Objet petit a ซึ่งมันคือภาพลวงตา ต่อให้ได้มา เราก็ยังรู้สึกขาดอยู่ดี

สำหรับหลายคน ลูกคือสุดยอดไอเทมที่เขาเชื่อว่าจะมาเติมเต็มชีวิตได้ พ่อแม่ไม่ได้อยากให้ลูกเกิดมามีชีวิตมีความคิดเป็นของตัวเอง แต่อยากได้ลูกมาเป็นอะไหล่เพื่อซ่อมปมด้อยของตัวเอง

• เราลองนึกภาพตามถึงกลุ่มพ่อแม่ที่บ้าอัปภาพ อัปวิดิโอลูกลงเฟซบุ๊ก/TikTok รัวๆ หรือเปิดเพจให้ลูกตั้งแต่ยังพูดไม่ได้ พวกเขาไม่ได้ทำเพื่อเก็บความทรงจำ แต่ทำเพื่อล่าแสงเรียกร้องความสนใจ เอาเด็กมาเป็นเครื่องมือหาเงิน/หายอดไลก์เพื่ออุดปมด้อยที่ตัวเองไม่เคยมีใครคนสนใจ เด็กในตอนนี้ไม่ได้ถูกมองว่าเป็นคน (Subject) แต่ถูกมองว่าเป็นแค่ของเล่นทำคอนเทนต์เท่านั้นค่ะ

• กลุ่มพ่อแม่ที่ตอนเด็กๆ บ้านจน ขาดความอบอุ่นเอามากๆ พวกเขาเลยพยายามมีลูกเพื่อจะได้ประเคนของเล่นให้ลูก ทำตัวเป็นพ่อแม่แสนดี เพื่อชดเชยสิ่งที่ตัวเองไม่เคยได้ (ใช้ลูกซ่อมปมบาดแผลวัยเด็กของตัวเอง) เพื่อพิสูจน์ว่าตัวเองมีน้ำยา อย่างน้อยฉันก็สร้างชีวิตคนได้ ฉันมีค่า ฉันมีความหมายกับเด็กคนนี้

• ในโลกแห่งการทำงานหรือทุนนิยม พ่อแม่ถูกเจ้านายกดขี่ เป็นแค่พนักงานตัวเล็กๆ ที่ไม่มีอำนาจอะไรเลย รู้สึกไร้ค่าเหลือจะทน… พวกเขาจึงกลับบ้านมาลงที่ครอบครัว (ไม่ว่าจะตั้งใจหรือไม่ก็ตาม) แต่เพราะนี่คือที่เดียวในโลกที่พ่อแม่สามารถสวมบทเป็นพระเจ้าที่สั่งลูกคนไหนให้ใครซ้ายหันขวาหันก็ได้ เพราะการโดนคนตำแหน่งสูงกว่าด่าทุกวัน เถียงไม่ได้ (ไร้อำนาจ) …สิ่งนี้มันกดดัน มันเป็นแผล…พอตกเย็นกลับบ้านมา เขาหรือเธอได้กลายเป็นผู้ยิ่งใหญ่ สั่งให้ลูกไปล้างจาน ห้ามลูก ด่าลูกได้โดยที่ลูกห้ามเถียง ครอบครัวนี้ได้กลายเป็นเครื่องผลิตความรู้สึกมีอำนาจของผู้ใหญ่ที่พ่ายแพ้จากโลกภายนอก

• ลูกถูกลดทอนสถานะลงเป็นโปรเจกต์ต่ออายุอัตตา (Immortality Project) …โปรเจกต์ต่ออายุอัตตาคืออะไร…ลองนึกถึงศิลปินวาดภาพเพื่อให้คนจำชื่อตัวเอง กษัตริย์สร้างพีระมิดให้คนจำความยิ่งใหญ่ดูค่ะ แต่สำหรับคนธรรมดาทั่วไปวิธีเดียวที่จะสู้กับความตาย (แล้วอาจจะไม่มีใครจดจำ เพราะเรารับไม่ได้ที่จะสูญสลายหายไปเฉยๆ) …การมีลูกจึงกลายมาเป็นโปรเจกต์ต่ออายุให้ตัวเอง ในแบบที่พ่อแม่คนไหนก็ทำได้ (ถ้าไม่ได้เป็นหมัน)

• การดิ้นรนจะมีลูก ในอีกแง่ก็คือการสร้างรูปปั้นอนุสาวรีย์ให้ตัวเองนั่นแหละค่ะ เพียงแต่มันเป็นอนุสาวรีย์ที่ทำมาจากเนื้อหนังมังสา มีสายเลือดและนามสกุลของเราแปะอยู่ เพื่อหลอกตัวเองว่า…ถึงฉันตายไป ฉันก็ยังแฝงอยู่ในตัวลูกนะ (นามสกุล/แบรนด์) ฉันเป็นอมตะ …คนจีนสมัยก่อน (หรือแม้แต่คนสมัยนี้) ต้องมีลูกชายเพื่อสืบทอดนามสกุล นั่นแหละคือตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของการสร้างอนุสาวรีย์เนื้อสด เพื่อไม่ให้ชื่อของตัวเองตายไปแบบบริบูรณ์

• การที่พ่อแม่บอกว่ารักลูกที่สุด ยอมตายแทนได้ ที่จริงแล้วอาจไม่ใช่การเสียสละ แต่คือการรักตัวเองในร่างลูก ลูกคือกระจกเงาที่สะท้อนอีโก้ของพ่อแม่ …ลองจินตนาการถึงพ่อแม่ที่เอาเกรด 4 ของลูก หรือใบปริญญาของลูกไปอวดเพื่อนบ้าน หรือโพสต์ลงเฟซบุ๊กดูสิคะ พวกเขาไม่ได้กำลังยินดีกับลูกแบบเพียวๆ 100 เปอร์เซ็น แต่พวกเขากำลังฟินกับความสำเร็จของตัวเองที่สร้างผลผลิต (ลูก) ออกมาได้ดีขนาดนี้ต่างหาก (รักลูก = รักผลงานของตัวเอง)

Layer 2 สุนทรียศาสตร์แห่งการครอบงำเบ็ดเสร็จ

ทีนี้พักเรื่องปมในใจไว้ก่อน บลูชวนทุกคนมาส่องพฤติกรรมพ่อแม่ผ่านมุมมองของนักปรัชญา 2 คน คือ Michel Foucault ฟูโกต์ (คนที่เชี่ยวชาญเรื่องการใช้อำนาจกดขี่) และ Marquis de Sade (ต้นตำรับความซาดิสม์ หรือความสุขจากการได้ทรมาน/ควบคุมคนอื่น)

ลองจินตนาการถึงเผด็จการผู้บ้าอำนาจ ที่ถูกจับมารวมร่างกับคนซาดิสม์ที่ชอบเห็นคนอื่นจำยอม …แล้วมาดูว่าพ่อแม่ทั่วไปมีมุมมืดแบบนี้ซ่อนอยู่ไหม?

ในสังคมสมัยใหม่ เธอไม่สามารถซื้อทาสได้อีกต่อไป เธอไม่สามารถมีสิทธิขาดเหนือชีวิตใครได้อย่างถูกกฎหมาย… ยกเว้นลูกของเธอเอง

ถ้าเราบังคับผู้ใหญ่คนนึงให้กินผัก จับเขาไปขังในห้องถ้าเขาเถียง หรือบังคับให้เขาตัดผมสั้น เราจะโดนตำรวจจับข้อหาทำร้ายร่างกายและกักขังหน่วงเหนี่ยว แต่ถ้าเราทำสิ่งเหล่านี้กับลูกสังคมจะเรียกมันว่า….อ๋ออ ….การอบรมสั่งสอน 55555

และการอยากมีลูกนักหนา สำหรับจิตไร้สำนึกของบางคน คือความหิวกระหายอยากเป็นเจ้าชีวิต หรือได้มีอำนาจอธิปไตยเบ็ดเสร็จเหนือร่างกายผู้อื่น (Sovereign Power over the Other)

มันคือความรู้สึกฟินของพ่อแม่เวลาที่ได้จับลูกแต่งตัวตามใจชอบ บังคับให้ลูกเรียนพิเศษ หรือสั่งให้ลูกไปซ้ายไปขวาได้ดั่งใจ มันคือความเมามันของการได้ใช้อำนาจควบคุมสิ่งมีชีวิตอื่นแบบเบ็ดเสร็จ

ทารกคือผ้าขาวที่ไร้ทางสู้ ไร้ปากเสียง เป็นเวทีให้ผู้ใหญ่ได้สวมบทบาทผู้สร้าง ผู้ทำลาย ผู้กำหนดกฎเกณฑ์ และผู้ลงทัณฑ์ …อาการอยากมีลูกจนตัวสั่น จึงอาจเป็นรูปแบบหนึ่งของความปรารถนาเชิงซาดิสม์ที่ได้รับการยอมรับอย่างถูกศีลธรรมทางสังคม (Socially sanctioned sadism)

การใช้ไม้เรียวฟาดลูกจนลายพาดหลัง ถ้าเป็นคนอื่นทำคืออาชญากรรม แต่พอพ่อแม่ทำ สังคมกลับบอกว่า…รักวัวให้ผูก รักลูกให้ตี… นี่แหละคือการอนุญาตให้พ่อแม่ใช้ความรุนแรงและซาดิสม์ได้อย่างถูกศีลธรรม

คำว่าเนรคุณมีไว้ทำไม?

…เพราะมันคือเครื่องมือในการทวงหนี้

ลองคิดดูดีๆ เด็กไม่ได้เขียนใบสมัครขอมาเกิด แต่ผู้ใหญ่ต่างหากที่ดึงพวกเขามาเกิดเอง เพื่อยัดเยียดบทลูกหนี้ชั่วชีวิตให้เด็กต้องคอยชดใช้ไปจนตาย

ประโยคคลาสสิกอย่าง

…ไอ้เด็กเวร ฉันเบ่งแกออกมานะ เลี้ยงดูมาหมดข้าวไปกี่กระสอบ! ทำไมแกบลาๆๆ

นี่คือการทวงหนี้ที่เอาเปรียบที่สุด เพราะเจ้าหนี้ (พ่อแม่) เป็นคนยัดเยียดเงินกู้ (ชีวิต) ให้ลูกหนี้ (ลูก) โดยที่ลูกหนี้ไม่ได้เซ็นสัญญายินยอมด้วยซ้ำ

สรุปแล้ว การเป็นพ่อแม่คือการอยู่ในสถานะที่ได้เปรียบแบบสุดกู่ จะบงการชีวิตลูกยังไงก็ได้ โดยมีเกราะป้องกันที่สวยหรูและเถียงยากที่สุดในโลกคำว่า

…ที่ทำไปก็เพราะรักและหวังดีนะ

ลองนึกถึง Tiger Parents (พ่อแม่จอมบงการ/พ่อแม่รังแกฉัน) …พ่อแม่สายโหดที่ตีกรอบชีวิตลูก บังคับให้เรียนหมอ เรียนวิศวะ หรือต้องรวยเท่านั้น แท้จริงแล้วพวกเขาแค่เอาลูกมาล้างแค้นให้ความพ่ายแพ้ของตัวเองในอดีต (ตัวเองสอบไม่ติด ตัวเองไม่รวย เลยบังคับให้ลูกทำแทน) ลูกจึงไม่ใช่ลูก แต่เป็นแค่เครื่องมือแก้บนของพ่อแม่

พอลูกร้องไห้เสียใจ พ่อแม่ก็แค่หงายการ์ด

…แม่ทำไปเพราะรักลูกนะ พ่ออยากให้ลูกมีอนาคตที่ดี

คำว่ารักจึงกลายเป็นอาวุธปืนกะโหลกไขว้ที่ใช้ฆ่าอิสรภาพของลูกได้อย่างชอบธรรมค่ะ

Layer 3 ชีวการเมืองและผีทุนนิยม

ทำไมคนยุคนี้ถึงยังดิ้นรนอยากมีลูก ทั้งๆ ที่โลกมันเฮงซวย?

โลกทุกวันนี้มันมาถึงทางตันแล้ว (Slow Cancellation of the Future) เงินเฟ้อ ซื้อบ้านไม่ไหว โลกร้อน หนี้บานตะไท คนรุ่นใหม่มองไม่เห็นเลยว่า

…พรุ่งนี้จะดีกว่าวันนี้ได้ยังไง…อนาคตมันมืดมนจนเราจินตนาการถึงความสุขไม่ออกอีกแล้ว

พอชีวิตมันเคว้งคว้างไม่มีอนาคต ลูกจึงกลายมาเป็นสมอเรือที่ถูกโยนลงน้ำเพื่อยึดเหนี่ยวจิตใจไม่ให้เราเป็นบ้าตายไปซะก่อน การมีลูกคือการบังคับตัวเองให้ต้องมีเป้าหมาย บังคับให้ต้องตื่นไปทำงานที่เกลียดทุกวัน เพื่อเอาเงินมาจ่ายค่าเทอมและค่าแพมเพิส

ซึ่งที่จริงเราอาจเป็นคนที่หมดไฟในชีวิต กะจะลาออกไปนอนโง่ๆ แต่พอรู้ว่าเมียท้อง หรือผัวกำลังเลี้ยงลูกอยู่บ้าน.. ความคิดที่จะยอมแพ้ก็หายไป เราต้องก้มหน้าก้มตาทนโดนลูกค้าด่าต่อไป ลูกจึงเป็นสิ่งที่บังคับให้เรามีชีวิตอยู่ต่อในระบบเฮงซวยนี่

เพราะแบบนี้ระบบทุนนิยม (บริษัท/นายทุน) เกลียดคนโสดไม่มีลูกมากที่สุด

เพราะคนพวกนี้ไม่มีภาระ ถ้าบริษัทกดขี่ พวกเขาพร้อมจะสวดเจ้านายกลับ ลาออก หรือประท้วงได้ทันที

แต่สมมติว่าพอเธอมีลูกปุ๊บ… เธอจะกลายเป็นหมาเชื่องๆ ยอมก้มหน้าทำต่อให้โดนสั่งโอฟรี หรือโดนลดเงินเดือน เธอกลัวตกงานจนไม่กล้าหือกับบริษัท เพราะบริษัทมีปากท้องของลูกเธอเป็นตัวประกันเรียบร้อยแล้ว

การอยากมีลูก ไม่ใช่ความคิดของเราเอง 100% หรอก

แต่รัฐบาลและกลุ่มนายทุนฝังชิป/ล้างสมองเรามาตั้งแต่เกิด ผ่านละคร โฆษณาประกันชีวิต หรือโฆษณานมผง ที่ฉายภาพครอบครัวอบอุ่นพ่อแม่ลูก เพื่อหลอกให้เราผลิตเด็กออกมาเป็นพนักงานออฟฟิศ (แรงงาน) และคนซื้อของ (ผู้บริโภค) รุ่นต่อไปให้พวกเขาตักตวงผลประโยชน์

ถ้าได้ยินว่ารัฐบาลรณรงค์ให้คนมีลูก อ้างว่าเพื่อชาติ อย่าลืมความจริงข้อนี้ที่ว่า… ถ้ายุคหน้าไม่มีคนเกิดใหม่ รัฐก็จะไม่มีคนให้เก็บภาษี และนายทุนก็จะไม่มีลูกค้ามาซื้อของ หรือไม่มีพนักงานราคาถูกมาทำงานให้ การมีลูกจึงเป็นการผลิตอะไหล่ป้อนเข้าโรงงานทุนนิยมนั่นเอง

ทนายจำเลยปกป้องคนเป็นพ่อแม่

มาค่ะ หลังจากสวดอย่างเมามัน เราจะวิพากษ์ด้านเดียวไม่ได้ 55555 ไม่งั้นเราจะกลายเป็นไอ้ขี้แพ้ที่เกลียดทุกอย่างบนโลก ดังนั้น…เราจะมาลองสวมบททนายฝั่งพ่อแม่ โดยเอาทฤษฎีจากศาสตร์อื่นๆ มาช็อกและงัดกับความมืดหม่นที่เราเพิ่งพูดไปเมื่อกี้ดูหน่อย

1. จริยศาสตร์แบบ Levinas (Emmanuel Levinas)

เลวีนาสอาจถือไม้เรียวพร้อมบวกและเถียงว่า

… การมีลูกไม่ใช่การขยายอัตตา แต่คือการทุบทำลายอัตตา (Ego obliteration) ต่างหากล่ะโว้ยยย

ยังไง

ก่อนหน้านี้เราด่าว่าคนมีลูกเพราะหลงตัวเอง (อีโก้สูง) ใช่ไหม? แต่นักปรัชญาคนนี้จะเถียงคอเป็นเอ็นว่า

…ไม่จริง ไม่จริง ไม่จริง! การมีลูกคือการทำลายความเห็นแก่ตัว (อีโก้) ทิ้งต่างหาก เพราะทันทีที่ลูกเธอเกิดมา เธอต้องรับมือกับมนุษย์อีกคนที่คุณควบคุมไม่ได้ 100% ชีวิตเธอจะไม่ใช่ของเธอคนเดียวอีกต่อไป

เธอที่เคยใช้ชีวิตเสเพล รักอิสระ เงินทุกบาทซื้อของให้ตัวเอง (อีโก้สูง) แต่พอมีลูกปุ๊บ เธอจะยอมทิ้งชีวิตเหล่านั้น ยอมทิ้งตัวตนเดิมของตัวเอง เพื่อมอบทุกอย่างให้เด็กคนนี้ นี่คือการถูกทุบอีโก้จนแหลกละเอียดต่างหาก …เห็นไหมล่ะ!

และในโลกทุนนิยม ที่ทุกคนทำทุกอย่างเพื่อผลกำไร แต่การเลี้ยงเด็กทารกที่ร้องไห้กวนโอ๊ยค้างคืน ทำให้เธอหน้าโทรม แฟนเธอขอบตาดำ มันไม่ได้กำไรอะไรเลยนะ การยอมเหนื่อยสายตัวแทบขาดโดยไม่หวังผลตอบแทนทางวัตถุ นี่แหละคือความรับผิดชอบขั้นสุดยอดที่พิสูจน์ว่า มนุษย์สามารถก้าวข้ามความเห็นแก่ตัวได้จริงๆ …ดังนั้นแกๆๆๆ และแก จะมาด่าว่าพ่อแม่เห็นแก่ตัวไม่ได้นะ!

2.ปรัชญาของ Camus ชูนิ้วกลางใส่จักรวาลที่โหดร้าย (The Absurd Rebellion)

นักปรัชญาชื่อกามูส์ มองว่าโลกนี้มันไร้สาระ ไม่มีหรอกความหมายของชีวิต เกิดมาแล้วก็ตายไป (โลกบัดซบตามที่บอกใน Layer 3)

แต่การที่คนๆ นึงกล้าที่จะมีลูก และตั้งใจเลี้ยงดูเด็กคนนี้ให้ดีที่สุด มันไม่ใช่คนโง่ที่หลอกตัวเอง แต่มันคือนักปฏิวัติที่กำลังลุกขึ้นสู้กับจักรวาลที่โหดร้ายต่างหาก

โลกมีแต่ภาวะโลกร้อน เศรษฐกิจพัง ภัยสงคราม (จักรวาลที่ไร้ความหมาย) แทนที่เราจะนอนรอวันตายไปวันๆ การที่เราเลือกที่จะกอดลูก อ่านนิทานให้ลูกฟัง มันคือการที่เราตะโกนใส่หน้าจักรวาลว่า

…แกจะโหดร้ายแค่ไหนก็ช่าง แต่กูจะสร้างพื้นที่เล็กๆ ที่มีความรักอยู่ตรงนี้เว้ย!

3.ธรรมชาติวิทยา / เคมีประสาท (ความรักของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม)

ท้ายที่สุดแล้ว เลิกคุยเรื่องปรัชญายากๆ แล้วกลับมามองร่างกายมนุษย์กันบ้าง อย่าลืมว่าเวลาแม่กอดลูก สมองจะหลั่งสารออกซิโตซิน (ฮอร์โมนแห่งความรักความผูกพัน) ออกมาจริงๆ

การมัวแต่ไปด่าว่าการมีลูกคือการใช้อำนาจกดขี่ข่มเหง มันคือการลืมไปว่าพื้นฐานที่สุดของเราคือสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่สัญชาตญาณบอกให้เรารักและปกป้องลูกตาดำๆ ซึ่งกลไกธรรมชาตินี้มันก็เป็นความงดงามที่ปฏิเสธไม่ได้จริงๆ

ตอนที่แม่น้ำตาไหลเมื่อได้ยินเสียงลูกร้องครั้งแรกในห้องคลอด ตอนนั้นแม่ไม่ได้คิดถึงระบบทุนนิยม หรือจิตวิเคราะห์อะไรทั้งนั้น ร่างกายมันตอบสนองด้วยความรักแบบบริสุทธิ์ 100% ตามธรรมชาติของสิ่งมีชีวิต ซึ่งมันทรงพลังกว่าทฤษฎีปรัชญาใดๆ ในโลก

หันกระบอกปืนวิพากษ์กลับมาจ่อหัวตัวเอง

ที่ผ่านมาเราด่าค่านิยมคนเป็นพ่อแม่ซะเละเทะเลย ถึงทนายจำเลยจะมาแก้ต่างแล้วก็ตาม 5555 ตอนนี้เราลองมาจับผิดสิ่งที่เราเพิ่งใช้ด่าพวกเขาไปเมื่อกี้ดูบ้างว่ามันมีช่องโหว่อะไรซ่อนอยู่ไหม?

ข้อ 1 สุนทรียศาสตร์ของการเหยียดหยาม

เวลาเราไปอ่านงาน Anti-natalist อย่าง David Benatar หรือของนักปรัชญาที่บอกว่าการเกิดมาคือความทุกข์ เราต้องระวังใจตัวเองให้ดี เพราะภาษาที่ดาร์กๆ ขวางโลกแบบนี้มันเท่และดึงดูดใจมาก มันทำให้นักปรัชญาดูเหมือนศาสดาผู้ปวดร้าวที่เห็นสัจธรรม และมันยั่วยวนหลอกให้เราหลงคิดไปเองว่า

…5555 ฉันตาสว่างแล้ว ฉันฉลาดกว่าพวกพ่อแม่โง่ๆ ที่กำลังเห่อลูกพวกนั้น…

มันเหมือนเราชอบใส่เสื้อสีดำ ฟังเพลงเศร้าๆ แล้วมองเพื่อนที่กำลังหัวเราะสนุกสนานใส่เสื้อผ้าสีไม่ซ้ำกันในทุกวันว่า…เป็นไอ้พวกใช้ชีวิตไปวันๆ ไม่ลึกซึ้งเลย… แท้จริงแล้วเราไม่ได้ฉลาดกว่าพวกเขาหรอก เราแค่เสพติดความเท่ของการเป็นคนดาร์กๆ เท่านั้นเอง

ข้อ 2 ด่าคนอื่นเพื่ออวยอีโก้ตัวเอง

เวลาที่เราชี้หน้าด่าพ่อแม่ว่าเป็นพวกบ้าอำนาจหรือซาดิสม์ ถามจริงว่าใครได้ประโยชน์? คำตอบคืออีโก้ของเราเองที่พองโตขึ้นค่ะ

ทฤษฎีพวกนี้เอาความมองโลกในแง่ร้าย มาเคลือบน้ำตาลให้ดูเป็นความฉลาดล้ำลึกเพื่อให้เรากดคนอื่นให้ต่ำลง เพราะเรากำลังเอาแว่นตาของจิตแพทย์ไปส่องดูคนธรรมดา แล้วยัดเยียดข้อหาว่า

การอยากมีลูก = เป็นโรคจิตชนิดหนึ่ง

ซึ่งมันตื้นเขินมากกก หนังสือไลฟ์โค้ชชอบบอกว่าคิดบวกแล้วจะดี (มองข้ามปัญหา) ส่วนเราก็กำลังทำมุมกลับคือทุกอย่างบนโลกคือความเลวร้าย (มองข้ามความดีงาม) ซึ่งมันบิดเบือนความเป็นมนุษย์ทั้งคู่

แม่คนนึงหอมแก้มลูก ถักเปียลูกด้วยความรัก แต่เราไปยืนชี้หน้าด่าว่า

…คิดว่าลูกเธอน่ารักหรอ เธอกำลังแสดงความหลงตัวเองผ่านลูกชัดๆ

นี่คือการเอาทฤษฎียากๆ มาจับผิดเรื่องธรรมดา จนทำให้เรากลายเป็นคนป่วยซะเอง

ข้อ 3 ทฤษฎีมืดมนขโมยความหวังของเราไป

…ทฤษฎีจิตวิเคราะห์และสายวิพากษ์มักเงียบในเรื่องของ Grace (พระคุณ/ความงามที่ไม่ได้คำนวณล่วงหน้า) พวกเขาโฟกัสแต่พยาธิสภาพ (Pathology) จนทำให้ความเป็นไปได้ของการเชื่อมโยงที่บริสุทธิ์ (Genuine Connection) หายไป

แปลไทยเป็นไทยคือ ทฤษฎีพวกนี้ไม่เคยพูดถึงความรักที่บริสุทธิ์ใจจริงๆ เลย พวกเขามองหาแต่ปมด้อย/ข้อเสีย จนลืมไปว่าบนโลกนี้มันมีการให้โดยไม่หวังผลตอบแทนอยู่จริงๆ นะ พอเราเชื่อทฤษฎีพวกนี้มากไป เราเลยมองไม่เห็นความรักแท้อีกเลย

…มันกำลังใช้อำนาจทางภาษา (Linguistic Power) เพื่อตีกรอบให้ผู้อ่านไม่กล้ามีความหวัง เพราะความหวังถูกตีตราว่าเป็นความโง่เขลา (Naivety)

แปลไทยเป็นไทยคือ นักปรัชญาสายนี้มักใช้คำศัพท์ยากๆ หรูๆ มาข่มขู่เรา ทำให้เราไม่กล้ามีความหวัง เพราะถ้าเราแสดงความหวังหรือมองโลกในแง่ดีเมื่อไหร่ เราจะโดนด่าว่าโลกสวย หรือไอ้โง่ทันที

ถ้ามีคนบอกว่า

…ฉันเชื่อว่าครอบครัวฉันจะอบอุ่น …ฉันสร้างมันได้

นักปรัชญาสายนี้จะรีบวิ่ง 100 เมตร และแทงสวนทันทีว่า

..แกมันโดนทุนนิยมล้างสมอง!

ทำให้คนธรรมดาไม่กล้ามีความสุข เพราะกลัวดูไม่ฉลาด

ข้อ 4 วัคซีนป้องกันโรคเบียวความเศร้า

หากเราอินกับแนวคิดสายมืดของ Schopenhauer หรือ Lacan… ขั้วตรงข้ามที่เราต้องบังคับตัวเองไปอ่านคือ Erich Fromm (The Art of Loving) น้ำอาจจะเยอะหน่อยสำหรับสายจิตวิเคราะห์ หรือ Donald Winnicott (เรื่อง Good Enough Mother) เพื่อเบิกตาให้สว่าง อ่านฝั่งที่สอนให้รักเป็น เพื่อถ่วงดุลสมองด้วย ไม่งั้นเราจะกลายเป็นคนเกลียดโลกไปจริงๆ

นักเขียนฝั่งสว่างไม่ได้โลกสวย เขารู้ว่ามนุษย์มีปมด้อย มีความเห็นแก่ตัว แต่เขาสอนวิธีก้าวข้ามปมด้อยนั้น เพื่อไปรักคนอื่นให้เป็น เราต้องเรียนรู้สิ่งเหล่านี้ไว้ เพื่อไม่ให้ตัวเราตกลงไปในหลุมดำของการเป็นคนสิ้นหวังแบบเก๋ๆ (Chic Nihilism) หรือคนที่คิดว่าการด่าโลกใบนี้คือแฟชั่นความเท่อย่างหนึ่ง

แทนที่จะเชื่อ Lacan ว่าแม่ทุกคนเลี้ยงลูกเพื่อบำบัดปมตัวเอง ลองไปอ่าน Winnicott ที่บอกว่า

…แม่ไม่ต้องเพอร์เฟกต์หรอก เป็นแค่แม่ที่ดีพอประมาณ (Good Enough Mother) ก็ทำให้เด็กเติบโตอย่างมีความสุขได้แล้ว

นี่คือการมองโลกตามความจริงแบบที่ไม่ต้องทำลายความหวังของใคร

…สุดท้ายแล้ว ที่บลูเขียนมาทั้งหมด บลูไม่ได้บังคับหรือโน้มน้าวให้เราเกลียดการมีลูก แต่โยนคำถามว่า

วันที่เราตัดสินใจจับมือใครสักคนเพื่อสร้างชีวิตใหม่… เราทำไปเพราะปม หรือทำไปเพราะความกล้าหาญที่จะสร้างความหมายในโลกที่บัดซบใบนี้?

การอ่านเพื่อรื้อสร้างความจริงเป็นเรื่องสนุกค่ะ

แต่วันหนึ่งเราต้องตั้งคำถามกับค้อนในมือเราด้วยว่า

ค้อนของสายวิพากษ์มันกำลังทุบเพื่อหาความจริง หรือทุบเพียงเพราะเราเสพติดเสียงกระจกที่แตกกระจาย

ตอนเด็กๆ เราง่วงเราก็นอน เราโกรธเราก็ร้องไห้ เรามีเพื่อนเราก็คุยกันได้เลย แต่ทำไมตอนนี้เราถึงต้องไปเดินร้านหนังสือเพื่อหาเบสต์เซลเลอร์สอนเรื่องกะโหลกกะลาที่เราทำเป็นตั้งแต่เกิดที่ชื่อว่า…ศิลปะการชวนคุย….เทคนิคการฟังเพื่อเข้าใจ…กลยุทธ์การนอนหลับที่ดี….วิธีคุยกับคนให้รู้เรื่อง…การจัดการอารมณ์…วิธีแสดงรับรู้ความรัก…การหายใจและการอยู่กับปัจจุบัน

การที่เราต้องมานั่งเรียนรู้วิธีการเป็นมนุษย์ใหม่ทั้งหมด …ฟังดูตลกร้ายอยู่นะ…มันปกติจริงๆ หรอ?

เรื่องนี้มันใหญ่กว่าแค่หนังสือฮาวทู แต่มันคือการที่ระบบทุนนิยม เข้ามาบงการร่างกาย จิตใจ และชีวิตประจำวันของเราทุกฝีก้าว (ชีวการเมือง) มันตีกรอบว่าเราควรใช้ชีวิตยังไง แล้วก็หาเงินจากสิ่งเหล่านั้น

ตอนนี้มันไม่ได้สูบเลือดสูบเนื้อเราแค่ตอนทำงาน 8 ชั่วโมง แต่มันลามปามมาถึงเตียงนอนของเราแล้ว

มันทำให้เราแพนิกว่าเรานอนไม่มีคุณภาพ แล้วก็หลอกขายสมาร์ทวอทช์ราคาแพงเพื่อมาจับชีพจรตอนนอน หลอกขายแอปพลิเคชันนั่งสมาธิ หลอกขายพอดแคสต์สอนวิธีพักผ่อน

ทั้งๆ ที่การพักผ่อน ควรเป็นของฟรี แต่ระบบมันดันเข้ามาจัดระเบียบร่างกายเราเพื่อที่จะสูบเงินจากเราแม้กระทั่งตอนที่เราหลับตา

เมื่อก่อนเราอาจจะทำเรื่องพวกนี้เป็นโดยธรรมชาติ …คุย ฟัง สงสัย ถาม เข้าหาเพื่อน เล่นกัน ปลีกตัวออก ทะเลาะ ขอโทษ นอน ตื่นมากิน (ทะเลาะกันใหม่ 5555) วนเป็นวงจรปกติ

….แต่สังคมและระบบการทำงานทุกวันนี้ มันบีบให้เราเครียดและห่างไกลจากสัญชาตญาณเดิม จนเรากลายเป็นคนแปลกหน้าสำหรับตัวเอง (Alienated) ทำตัวไม่ถูกแม้กระทั่งกับเรื่องพื้นๆ อย่างเรื่องข้างต้น

ระบบทุนนิยมบังคับให้เราทำงานหนัก แข่งขันสูง จ้องแต่หน้าจอ จนเราสูญเสียทักษะการสบตาผู้คน เราโดนหัวหน้าด่าจนสูญเสียความมั่นใจในการพูด เราเสพติดโซเชียลจนลืมวิธีอยู่กับความเงียบ…

สังคมได้ทุบทำลายสัญชาตญาณดิบของเราทิ้ง จนเรากลายเป็นคนเอ๋อๆ ที่ลืมไปแล้วว่าการนั่งโง่ๆ มองเต่าทองแทะใบไม้โดยไม่รู้สึกผิด มันทำยังไง

หนังสือ Self help ทั้งหลายแหล่พวกนี้ไม่ได้ให้ความรู้ใหม่หรอกค่ะ แต่มันคือการเอาความเป็นมนุษย์ปกติที่ระบบมันขโมยจากเราไป… เอามาใส่แพ็กเกจติดป้ายราคา แล้วขายคืนให้เรา

ลองนึกภาพ…เราคือพนักงานสักระบบนึงไม่ว่าจะราชการ เอกชน เอาเป็นว่าอยู่ภายใต้ระบบที่ครอบหัวเราอยู่ …ระบบบริษัททำให้เราทำงานหนักจนเบิร์นเอาท์ ขโมยเวลาพัก ขโมยเวลาฉี่ ขโมยสุขภาพจิตเราไป

จากนั้นตลาดทุนนิยมก็ส่งหนังสือสอนวิธีแก้เบิร์นเอาท์มาวางขายให้เราซื้อในราคา 300 บาท ผ่านทางชอปปี้แรปพลาสติกอย่างดี สีสันสดใส ข้างในว่างเปล่า เต็มไปด้วยภาพและโควทโง่ๆ

วงจรนี้คุ้นๆ เนอะ …ปล้นความสงบสุขไป แล้วเอาความสงบสุขนั้นมาแพ็กใส่ปกสวยๆ หลอกขายคืนให้คนทำงานอีกที 5555

ประเด็นคือ ก็มีคนซื้อด้วย

พวกนี้ได้หลอกให้เราเกลียดเนื้อแท้ตัวเองในด้านที่อาจไม่ถูกใจสังคมนัก เพราะมนุษย์ทุกคนก็มีด้านดิบของตัวเอง ไม่ว่าจะการไม่ยอมคน ความขี้เกียจในตอนบ่าย การเกลียดงานสังสรรค์ และหลอกให้เราวิ่งตามการพัฒนาตัวเองให้ทันเสมอ

เราอยู่ในยุคที่ถ้าแค่อยากนอนนิ่งๆ สักวัน สักวีค สักเดือน เราจะถูกมองว่าเป็นไอ้ขี้แพ้ เป็นตัวถ่วงรั้งความเจริญ แค่นี้ทนงานไม่ได้ ….เพราะสังคม หรือแม้แต่คนที่เผชิญเรื่องเดียวกับเรา (โซเชียล/ทีม/ครอบครัว/เพื่อนร่วมงาน บลาๆ) ยังบังคับให้เราต้อง Productive ต้องเป็นเวอร์ชันที่ดีที่สุดตลอดเวลา…

การพัฒนาตัวเองจึงไม่ใช่การทำให้เรามีความสุขแบบเราเย้วๆ กัน แต่มันคือไม้หน้าสามเลี่ยมทองที่เฆี่ยนตีให้เราต้องวิ่งบนลู่วิ่งไม่รู้จักจบสิ้น เพื่อให้เราเป็นฟันเฟืองที่ทำงานหนักขึ้นให้กับระบบ …ไม่ว่าเราจะรู้ตัวหรือไม่ หรือพยายามปิดหูปิดตาก็ตาม

Emotional Capitalism

ในโลกทุนนิยมอารมณ์ความรู้สึก ไม่ใช่ความจริงใจเหมือนตอนเด็กๆ ที่มันบริสุทธ์ผุดผ่อง อยากเตะก้นใครก็ทำ อยากงอแงก็งอแง อยากหัวเราะก็หัวเราะ ….แต่มันถูกเปลี่ยนให้กลายเป็นต้นทุนและเครื่องมือเพื่อหาผลประโยชน์ใส่ตัว

ยังไง

มาดู

เราคงเคยได้ยินคำสวยๆ อย่างคำว่า …การฟังอย่างลึกซึ้ง

ที่จริงแล้ว เราก็รู้อยู่แก่ใจว่ามันคือการแฮ็กความรู้สึกคนอื่น แต่เราก็ยอมให้มันสอนให้เราทำตัวเหมือนหุ่นยนต์ที่ถูกตั้งโปรแกรมมาว่า

…ถ้าเขาพูดประโยค A ให้เราพยักหน้าแล้วตอบด้วยประโยค B

เพื่อให้ได้ในสิ่งที่เราต้องการ โดยไม่ต้องใช้ความจริงใจเลย

ลองนึกถึงเวลาเราเจรจาธุรกิจ พูดคุยต่อรองกับนักโทษ หรือแม้แต่นักจิตวิทยาบำบัดที่ถูกเทรนมาอย่างดี พวกเขาจะพยักหน้า สบตา และพูดว่า

…เข้าใจความรู้สึกของคุณเลยค่ะ/ครับ…

เขารู้สึกอย่างที่พูดจริงๆ หรอ

…บางคนอาจใช่ แต่ส่วนใหญ่เขาไม่ได้แคร์เราจริงๆ หรอก

มันคือเทคนิคที่เรียนมาเพื่อลดกำแพงของเรา ทำให้เราตายใจ ไม่กล้าด่าเขา และยอมควักเงินจ่ายในที่สุด ความเห็นอกเห็นใจมันถูกใช้เป็นแค่อุปกรณ์งัดแงะเอาผลประโยชน์เท่านั้น

• ฟังดูเหมือนว่าคุณกำลังรู้สึก…..

• …ช่วยขยายความหน่อยได้ไหมว่าทำไมถึงคิดแบบนั้น?

• …อะไรคือสิ่งที่ทำให้คุณกังวลใจที่สุดเกี่ยวกับเรื่องนี้ครับ/คะ?

• ถ้าเป็นผมอยู่ในสถานการณ์ของคุณ ผมก็คงรู้สึกแบบเดียวกับคุณนะ

ลองนึกว่าที่ผ่านมาเราเคยได้ยินประโยค่หล่านี้จากเด็กๆ ไหม? หรือได้ยินจากคนรุ่นก่อนๆ ที่ไม่เคยรู้หนังสือหรือเปล่า?

ไม่เคยหรอกค่ะ เพราะเขาไม่มีความรู้ชุดนั้นมาก่อน สิ่งนั้นทำให้การแสดงออกของพวกเขาเป็นไปแบบซื่อตรง โผงผางบ้างในบางที ซึ่งแทบจะจับรูปแบบไม่ได้เลย แต่เราจะรู้สึกได้ว่ามันจริง

แรงขับ (Drive)

ตามธรรมชาติคนเรามีทั้งมุมดีและมุมดาร์ก (แค้น เกลียด รำคาญ อยากผูกมิตร อยากสาปแช่ง 5555) แต่หนังสือฮาวทูบังคับให้เราตัดความดาร์ก ความความก้าวร้าวตามธรรมชาติทิ้งไปให้หมด หรือไม่ก็เอาความดาร์กนั้นใส่สูทให้ดูดีขึ้น สุดท้ายไม่ว่ากระบวนการคืออะไร แต่จบลงที่ต้องใส่หน้ากากคนดี เพราะในโลกธุรกิจ ความขัดแย้งคือการเสียเวลาและเสียเงิน

ธรรมชาติของมนุษย์ เวลาเจอคนงี่เง่า เราก็ต้องอยากด่าถูกไหม?

นั่นคือความจริงใจ แต่สังคมทุนนิยมบอกว่า

…ทำแบบนั้นไม่ได้นะ มันดูไม่เป็นมืออาชีพ

เราต้องปั้นหน้ายิ้ม อดทน และพูดด้วยน้ำเสียงราบเรียบ

หนังสือพวกนี้กำลังสอนให้เรากลบเกลื่อนความเป็นมนุษย์ แล้วทำตัวให้ลื่นไหลเหมือนไอ้โง่ที่หยอดน้ำมันตับปลายัดสมองมาอย่างดี เพื่อให้ระบบธุรกิจมันเดินหน้าต่อไปได้โดยไม่มีสะดุด

ทีนี้ลองมาดูมุมผู้บริหารกันบ้าง

นึกภาพเจ้านายที่ไปอบรมวิธีฟังอย่างเห็นอกเห็นใจ เพื่อกลับมาฟังพนักงานระบายความเครียดจากการทำงานหนักเกินไป

…เราคิดว่าเขาตั้งใจอบรมเพื่อเปลี่ยนตัวเองไปตามชื่องานสัมนาจริงๆ หรอ 55555 เขาไม่ได้เรียนวิธีฟังเพื่อมาแก้ปัญหาให้เรา แต่เรียนมาเพื่อหลอกให้เราทนทำต่อไป

จินตนาการว่าเราทำงานจนป่วย เราเดินไปหาเจ้านาย เจ้านายที่ไปงานสัมนา/อ่านหนังสือแนวนี้มาจะใช้เทคนิค Active Listening

… เขามองตาเรา แล้วพูดด้วยน้ำเสียงอ่อนโยนว่า

พี่เข้าใจนะว่าหนูเหนื่อย พี่รับรู้ถึงความพยายามของหนูนะ จากที่พี่สังเกตุเรามา…เราเป็นคนที่เก่งมากใน….บลาๆๆ

…เราฟังแล้วรู้สึกดีจังเลย เจ้านายเข้าใจเรา เราเลยกลับไปนั่งทำงานงกๆ ต่อไป

แต่เดี๋ยวก่อนนะ

• งานเราลดลงไหม? ไม่

• เงินเดือนเพิ่มไหม? ไม่

• โครงสร้างพังๆ ของบริษัทเปลี่ยนไหม? ไม่

ความเห็นอกเห็นใจของเจ้านายก็คือยาชาที่ฉีดให้เราด้าน จะได้ไม่ลุกขึ้นมาประท้วงหรือลาออก ถ้านี่ไม่ใช่ด้านอำมหิตของสิ่งที่เรียกว่าศิลปะการสื่อสารละก็นะ…

การทำหมันความเป็นมนุษย์

การสอนวิธีอยู่ร่วมกับคนอื่นในยุคนี้ ไม่ใช่การสอนให้เรารักกัน แต่เป็นการสอนให้เรา ทำหมันความสัมพันธ์ คือทำให้มันสะอาด ปลอดเชื้อ ปราศจากความวุ่นวาย จนท้ายที่สุดมันไร้ซึ่งความเป็นมนุษย์ เพราะเราเอาแต่หวาดระแวงคนที่ไม่เหมือนเรา

คำสอนหลายๆ สำนักมักให้เรายึดตัวเองเป็นศูนย์กลางจักรวาล (ฉันต้องมีความสุขที่สุด ฉันต้องสำคัญที่สุด ฉันรักตัวเอง ฉันมีขอบเขต) พอเราโฟกัสแต่ตัวเองหนักเข้า เราเลยกลายเป็นคนเปราะบาง ทนความงี่เง่า ความไม่ได้ดั่งใจ หรือความซับซ้อนของคนอื่นไม่ได้เลย เราถึงต้องวิ่งหาหนังสือฮาวทูมาสอนวิธีรับมือกับคนอื่นอีกที

ลองสังเกตดูว่า ยุคนี้เวลาเจอเพื่อนทำตัวไม่น่ารัก หรือมีความเห็นทางการเมืองไม่ตรงกัน เราก็พร้อมจะอันเฟรนด์ หรือบล็อกทันที เพราะเราสูญเสียความอดทนที่จะทำความเข้าใจคนที่คิดไม่เหมือนเราไปแล้ว เราอยากอยู่แต่ใน Echo Chamber (เสียงสะท้อนที่คิดเหมือนกัน) เท่านั้น

การตั้ง Boundaries (ขอบเขต)

คำฮิตยอดฮิตอย่างการเซ็ต Boundary หรือการตัดคน Toxic ออกจากชีวิต ฟังดูเป็นการรักตัวเองนะ

แต่มองให้ลึก มันคือการสร้างห้องปลอดเชื้อขังตัวเองไว้ข้างใน เรากลัวความเจ็บปวดจนไม่อยากเอาตัวไปคลุกคลีกับความวุ่นวายของใครเลย

ลองนึกแบบนี้

สมมติว่าเรามีแฟน แล้วแฟนมีปัญหาชีวิต งี่เง่าใส่เรา …หนังสือฮาวทู/ยูทูปอินฟลูอาจจะบอกให้เรา

ขีดเส้น Boundaries นะ อย่าให้เขามาทำลายพลังงานบวกของคุณ ถ้าเขา Toxic ก็เลิกเลย …

อ่ะ แน่นอน ใช่ เรารอดพ้นจากความเครียด แต่เรากำลังทำหมันความรักอยู่ ความสัมพันธ์จริงๆ มันต้องมีการทะเลาะ ร้องไห้ ปรับความเข้าใจ (แปดเปื้อนความยุ่งเหยิง อารมณ์โง่ๆ ที่หาเหตุผลมาอธิบายได้ยากของมนุษย์) แทนที่เราจะไปทำความเข้าใจต้นสายปลายเหตุ แต่ตอนนี้เอะอะอะไรก็ตัดทิ้งเหมือนตัดเนื้อร้าย

Existentialism

ฌองปอล ซาร์ตร์ เคยบอกว่านรกคือคนอื่น มันไม่ได้แปลว่าคนอื่นเป็นปีศาจ แต่แปลว่า สายตา คำวิจารณ์ และการทะเลาะเบาะแว้งกับคนอื่นนี่แหละ (ความรู้สึกเหมือนตกนรก) คือสิ่งที่สะท้อนให้เราเห็นว่าเราเป็นคนยังไง การปะทะกันคือเบ้าหลอมตัวตนของเรา

เช่น ถ้าเราอยู่คนเดียวบนเกาะร้าง เราจะไม่รู้เลยว่าตัวเองเป็นคนใจร้อน ขี้หึง หรือใจดี จนกระทั่งเราต้องมาอยู่ร่วมกับคนอื่น

การโดนคนอื่นขัดใจ โดนด่า โดนเอาเปรียบ (ปะทะ) มันเจ็บปวดเหมือนนรกก็จริง แต่มันคือกระบวนการเรียนรู้ที่จะเติบโตเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์

แต่หนังสือพัฒนาตัวเองยุคนี้ กลับหลอกขายโลกยูโทเปีย โลกที่ทุกคนพูดจาดีใส่กัน โลกที่เราขีดเส้น Boundaries ขังตัวเองไว้ได้โดยไม่มีใครกล้าล้ำเส้น… ซึ่งปลายทางของโลกปลอดเชื้อใบนี้ ก็คือความเหงาจับใจ

ถ้าเราทำตามหนังสือพวกนี้แบบเป๊ะๆ ตัดเพื่อนที่ชอบบ่นทิ้ง (เพราะ Toxic), เลิกกับแฟนที่ชอบชวนทะเลาะ (เพราะรุกล้ำ Boundary), ไม่คุยกับเพื่อนร่วมงานที่เห็นต่าง (เพราะเสียพลังงานบวก)…

ยินดีด้วยจ้า ตอนนี้ชีวิตเธอราบรื่นมาก ไร้การปะทะ 100%

แต่เมื่อเราหันมองรอบตัว เราจะไม่เหลือใครเลยแม้แต่คนเดียว นี่แหละคือ

ความโดดเดี่ยวที่สมบูรณ์แบบที่หนังสือฮาวทูมอบให้

กับดักของกูรู และอีโก้ของนักวิจารณ์

1.เวลาเราเดินเข้าร้านหนังสือ ทำไมเราถึงเชื่อหนังสือพัฒนาตัวเอง (Self help) พวกนี้?

เพราะเขาเอาป้าย ศาสตราจารย์จากฮาร์วาร์ด/สแตนฟอร์ด มาแปะหน้าผากเราไง เขามาในคราบของคุณหมอใจดีที่แสนฉลาด มาในคราบนักวิชาการที่ใจเย็นพร้อมอธิบายทุกสิ่ง นิยามทุกอย่าง…ทำให้เราไม่กล้าเถียง และทำให้เราหลงเชื่อว่า…ชีวิตฉันพัง ฉันป่วย ฉันโง่ ฉันต้องให้เขาช่วย

สมมติมีคนบอกว่า เธอต้องตื่นตี 5 เพื่อสวดมนต์ และเขียนสมุดขอบคุณ ถ้าคนพูดคือป้าข้างบ้าน เราคงสวดกลับไปแล้ว…

แต่พอคนพูดใส่สูท เป็นศาสตราจารย์ระดับโลก และพูดด้วยน้ำเสียงนุ่มนวล เรากลับจดลงสมุดและรู้สึกว่า…โอ้ ชีวิตฉันนี่มันช่างไร้ระเบียบวินัยซะเหลือเกิน 555555

นี่แหละค่ะ อำนาจที่แนบเนียนที่สุด เขาไม่ได้บังคับเรา แต่เขาใช้ความน่าเชื่อถือมาล้างสมองให้เรายอมรับสภาพว่า…เธอมันยังดีไม่พอ (ซื้อหนังสือฉันซะ)

2.รางวัลทางอัตตาของสายวิพากษ์

นี่คือคำเตือนถึงตัวเอง (บลู) และพวกเธอๆ เราๆ ที่กำลังอ่านสิ่งนี้อยู่ เวลาเราด่าหนังสือไลฟ์โค้ช ด่าระบบทุนนิยม เราจะรู้สึกว่าตัวเองเท่และฉลาดกว่าพวกบ้าฮาวทู

แต่รู้ไหม… ทุนนิยมมันฉลาดกว่านั้น มันรู้ว่าเราขบถ มันเลยเอาหนังสือปรัชญายากๆ มาพิมพ์ขายเรา ให้เราซื้อไปอ่านแล้วรู้สึกฟิน รู้สึกตาสว่าง… ทั้งๆ ที่ชีวิตจริง เราก็ยังต้องตื่นไปเป็นทาสบริษัทเหมือนเดิม 55555555555 ซึ่งถึงแม้บลูไม่ได้เป็นลูกจ้างใคร แต่บลูยังอยู่ภายใต้ระบบทุนนิยมอยู่ดี ต่อให้เราทำอาชีพอิสระ งานคราฟต์ หรือขายของออนไลน์ เราก็ยังต้องใช้ระบบธนาคาร, ระบบขนส่ง (เช่น ขนส่งที่เอาต้นไม้มาจากชอปปี้), ระบบเน็ต, และสาธารณูปโภคต่างๆ ซึ่งทั้งหมดนี้ล้วนถูกร้อยเรียงด้วยระบบทุนนิยมทั้งสิ้น

ลองนึกภาพเรานั่งจิบกาแฟแก้วละ 150 บาท ในร้านคาเฟ่ทุนนิยมแห่งนึงชื่อย่อว่าเอส 55555 แล้วพิมพ์สเตตัสด่าความเฮงซวยของทุนนิยมและไลฟ์โค้ช พอคนมากดไลก์เยอะๆ เราก็ภูมิใจว่าตัวเองตื่นรู้

…แต่นั่นแหละค่ะ ทุนนิยมมันหลอกแดกแม้กระทั่งความขบถของเรา มันปล่อยให้เราด่ามันในโลกออนไลน์ เพื่อระบายความอัดอั้น จะได้ไม่ต้องไปประท้วงหยุดงานในโลกความจริง

การด่าสังคมวิจารณ์โลกไปวันๆ ถ้ามันไม่ทำให้เราลุกขึ้นมาเปลี่ยนวิธีใช้ชีวิตจริงๆ มันก็เป็นแค่การช่วยตัวเองทางความคิด (Intellectual Masturbation) คือฟินอยู่คนเดียว สำเร็จความใคร่ทางปัญญาไปวันๆ แต่โลกไม่ได้ดีขึ้นเลย

ศัตรูทางความคิด (The Optimizers) — พวกบ้าการเพิ่มประสิทธิภาพ

• Jordan Peterson (จัดห้องให้สะอาดก่อนไปวิพากษ์โลก) เขาคือตัวแทนของคนที่บอกว่า…ถ้าชีวิตมึงแย่ อย่าไปโทษสังคม โทษรัฐบาล โทษเศรษฐกิจ… มึงกลับไปจัดที่นอนมึงให้สะอาดก่อนไป๊

• James Clear (Atomic Habits ลดทอนมนุษย์เป็นแค่กลไกพฤติกรรม) หนังสือเล่มนี้ดังมาก แต่ในมุมของบลูมันคือการมองมนุษย์เป็นแค่เครื่องจักรที่ถ้าใส่โค้ด (Habit) เข้าไปอย่างถูกต้อง เครื่องจักรก็จะทำงานผลิตเงินได้ เขาละเลยความเหนื่อยล้า ความเศร้า และความเป็นมนุษย์ไปหมดสิ้น

• Matt Walker (ทำให้การนอนหลับกลายเป็นความหมกมุ่นทางสุขอนามัย) จากที่คนเราแค่ง่วงก็นอน หมอคนนี้ทำให้เราต้องมานั่งจับเวลา ซื้อนาฬิกามาวัดคุณภาพการนอน จนคนยุคนี้เป็นโรคนอนไม่หลับเพราะเครียดว่าตัวเองจะนอนได้ไม่เพอร์เฟกต์ 55555

แนวร่วมทางความคิด (The Deconstructors) — ทีมรื้อถอนโครงสร้าง

• Byung Chul Han (The Burnout Society) คนที่บอกว่า…ยุคนี้เจ้านายไม่ต้องมาถือแส้เฆี่ยนเราแล้ว เพราะเรานี่แหละเฆี่ยนตีตัวเอง บางทีเฆี่ยนตีคนรอบข้างด้วย 5555 ด้วยคำว่า….ฉันต้องเก่งขึ้น ฉันต้องทำได้… จนเบิร์นเอาท์ตายไปเอง ไม่ต้องรอเจ้านายฟาดจนตาย

• Mark Fisher (Capitalist Realism) คือคนที่บอกว่าโรคซึมเศร้า โรควิตกกังวลของพวกเธอน่ะ ไม่ใช่เพราะสมองเธอผิดปกติหรอก แต่มันคืออาการแพ้ของมนุษย์ที่มีต่อสังคมทุนนิยมที่ป่วยไข้ต่างหาก

• Michel Foucault (ชีวการเมืองของการดูแลร่างกาย) คนที่แฉว่า อำนาจรัฐและนายทุน มันเข้ามาควบคุมเราถึงระดับร่างกาย บงการวิธีกิน วิธีกายบริหาร วิธีมีเซ็กส์ เพื่อทำให้เรากลายเป็นประชากรที่เชื่องและทำงานให้มันได้ดีที่สุด

จากนี้ไปจงอ่านหนังสือ Self-help พื้นฐานเหล่านี้ ไม่ใช่ในฐานะคู่มือการใช้ชีวิต แต่ในฐานะจดหมายเหตุของความเสื่อมสลาย…ที่กำลังแฉว่าสังคมเรายุคนี้พังพินาศและเสื่อมทรามลงไปแค่ไหนแล้ว (Archives of Decay)

…สมมติในอนาคตอีก 1,000 ปีข้างหน้า มนุษย์ต่างดาวมาขุดเจอหนังสือฮาวทูของยุคเรา เขาไม่ได้มองว่าเราฉลาดนะ เขาจะขำก๊ากแล้วบันทึกว่า

โอ้โห มนุษย์ยุค 2026 มันโง่ถึงขนาดต้องซื้อหนังสือสอนวิธีหายใจเข้า-ออก สอนวิธีนอนหลับ สอนวิธีคุยกับเพื่อนแล้วเว้ย สังคมยุคนั้นมันพังขนาดไหนวะเนี่ย?

ทุกครั้งที่เราเห็นบทที่สอนว่า…วิธีพูดให้คนรัก…ให้เรานึกถึงการสูญสลายของความจริงใจในโลกทุนนิยม จนเราต้องมานั่งท่องบทสนทนาประดิษฐ์ๆ เพื่อหลอกใช้คนอื่น

หนังสืออย่างวิธีชนะมิตรและจูงใจคนมันดังมากใช่ไหม? แต่มองลึกๆ มันน่าเศร้านะคะ ที่เราต้องเรียนวิธีปั้นหน้ายิ้ม แสร้งทำเป็นจำชื่อคนอื่นให้ได้ เพื่อผลประโยชน์ส่วนตัวล้วนๆ …จนความจริงใจแบบดื้อๆ ดิบๆ มันตายไปจากสังคมนานแล้ว

ทุกครั้งที่เห็น…วิธีนอนหลับให้สนิท…ให้เรามองเห็นภาพของแรงงานที่ถูกสูบเลือดสูบเนื้อ สูบวิญญาณจนพังยับเยิน จนสูญเสียสัญชาตญาณพื้นฐานที่สุดอย่างการหลับตาไป

เรากลายเป็นสิ่งมีชีวิตที่น่าสมเพชที่สุดในโลกใบนี้ค่ะ สัตว์ป่ามันเหนื่อยก็นอนหลับใต้ต้นไม้ แต่เราต้องซื้อเตียงดูดวิญญาณราคาหมื่นบาท ซื้อน้ำมันหอมระเหย โหลดแอปเปิดเสียงฝนตก… ทั้งหมดนี้เพียงเพื่อจะข่มตานอนให้หลับ หลังจากถูกความเครียดของระบบทุนนิยมปู้ยี่ปู้ยำมาทั้งวัน

และเมื่อเราเข้าใจกลไกเหล่านี้อย่างทะลุปรุโปร่ง เราจะไม่ได้แค่รู้สึกว่า “ฉันนี่มันทึ่มจริงๆ” อย่างที่เราปรารถนาจะเชื่อ

แต่เราจะสัมผัสได้ถึงความหนาวเหน็บทางอัตถิภาวะ (Existential dread) ว่าเราทุกคน ล้วนแค่ไม่ได้ใช้ชีวิตในฐานะมนุษย์เลย เราก็แค่ก้อนเนื้อ (เครื่องจักรชีวภาพ) ที่ถูกจับตั้งโปรแกรมให้ทำงาน หาเงิน แล้วก็ซื้อฮาวทูมาซ่อมแซมตัวเอง เพื่อหลอกตัวเองไปวันๆ ว่า …ฉันยังมีชีวิตอยู่ ฉันยังเป็นมนุษย์นะ

… และนั่นแหละคือความโศกนาฏกรรมที่งดงามและซื่อสัตย์ที่สุดที่บลูตามหาท่ามกลางโลกที่พลาสติก …อย่างน้อยความเจ็บปวดของคนก็ยังเป็นของจริง

มนุษย์ยุคทุนนิยมเสรีนิยมไม่ได้ถูกบังคับให้เชื่อฟัง แต่ถูกบังคับให้เพิ่มประสิทธิภาพ

• ทำร่างกายให้ productive สิ

• ทำอารมณ์ให้ stable สิ

• ทำชีวิตให้ meaningful สิ

• แม้แต่ความทุกข์ก็ต้อง optimiz สิ…

ไม่แปลกเลยที่ไอ้คำว่า เป็นเวอร์ชันที่ดีที่สุด จะถูกเขียนว่อนไปทั่วโซเชียล ทุกแพลตฟอร์ม ที่ใครๆ สำนักไหนก็พูดกันปากแฉะ

คนพูดดูดี...ส่วนคนฟังก็ฟังจนหูไหม้ แต่ไม่ได้ทำตามสักที…

แล้วทำไมเราถึงอินขนาดนั้นล่ะ?

คำตอบง่ายมากเลย… (แบบที่ถ้าแมวจรแถวบ้านบลู มันรู้ภาษาคน มันก็คงตอบแบบนี้)

เพราะเราเชื่อว่าตัวเองในปัจจุบันนั้นยังไม่พอไง…

แต่นะ …ความเชื่อนั้นไม่ได้เกิดจากตัวเราเองล้วน ๆ …มันถูกผลิต ให้ผลลัพท์มันออกเป็น

• พัฒนาเพื่อหนีความว่างเปล่าของชีวิตหลังเกษียณ

• พัฒนาเพราะแรงกดดันจากสังคม พ่อแม่ การงาน

• พัฒนาเพื่อหาแสง สร้างเรื่องเล่าให้ชีวิตดูมีความหมาย

• พัฒนาเพราะ Thanatos ไล่กัดอยู่ข้างหลัง ถ้าหยุดนิ่ง เขาจะรู้สึกถึงความตาย

ทั้งหมดมีเป้าหมายเดียวกันคือความปรารถนาเป็นตัวเองที่ดีกว่าเดิม สิ่งนี้คือหนึ่งในกลไกที่ทรงพลังที่สุดของอำนาจสมัยใหม่ค่ะ มันไม่ใช่แค่เรื่องของความไม่พอใจในตัวเอง แต่มันคือนาฏกรรมของความว่างเปล่าที่ถูกฉาบไว้ด้วยผลกำไร

การเป็นเวอร์ชันที่ดีที่สุด จึงเป็นคำลวงที่ระบบทุนนิยมมอบให้ เพื่อบอกว่าถ้าเราอัปเกรดตัวเอง…เราจะกลายเป็นผู้ที่สมบูรณ์… ทั้งที่ในความเป็นจริง มนุษย์คือสิ่งชีวิตที่แหว่งวิ่นโดยธรรมชาติ

การพัฒนาตนเองเลยเป็นเหมือนการพยายามถมหลุมดำในจิตใจที่ไม่มีวันเต็ม ยิ่งเราตะเกียกตะกายพัฒนา เรายิ่งตระหนักถึงความขาดแคลน และนั่นคือสิ่งที่ขับเคลื่อนฟันเฟืองของเศรษฐกิจ…

ส่วนกรงที่ชื่อว่า Productivity ก็ไม่ได้มีไว้หาความหมายชีวิต เป็นแค่กรงของคนที่บอกว่าอยากเป็นเวอร์ชันที่ดีที่สุดได้กำลังกระเสือกกระสนพยายามทำตัวให้มีมูลค่าในตลาดแรงงาน (พัฒนาทักษะเพื่อให้บริษัทจ้างในราคาแพงขึ้น) และตลาดความสัมพันธ์ (พัฒนาหน้าตา ฐานะ หรือบุคลิกให้คนมาสนใจยอมรับ)

มนุษย์รับไม่ได้หรอกค่ะ กับความจริงที่ว่าตัวเองนั้นไร้ค่าแค่ไหนในระนาบของจักรวาล และต้องดับสูญ (Thanatos)

การมีเป้าหมายที่ดูสวยหรู เป็นคนที่ดีขึ้น มีวินัยมากขึ้น พูดได้หลายภาษามากขึ้น มีมวลกล้ามเนื้อมากขึ้น เรียนสูงขึ้น คือยาชาที่ใช้ฉีดเพื่อดับความเจ็บปวดจากความวิตกกังวลเหล่านั้น ความกังวลที่ว่าชีวิตเราไม่ได้มีความสำคัญ และมันไม่ได้มีสาระอะไรเลยไม่ว่าเราจะพัฒนาตัวเองหรือไม่ โลกก็ยังหมุนต่อไป ดวงอาทิตย์ยังคงขึ้นในวันพรุ่งนี้

มันคือการวิ่งหนีเงา ความเห็นแก่ตัว ความโง่ ความขี้เกียจ ความอ่อนแอของตัวเอง ด้วยการเปิดสปอตไลท์ดวงเบ้อเริ่มที่ชื่อว่า Positive Thinking ให้สว่างจ้าจนมองไม่เห็นเงา ไม่เห็นความจริง

เวอร์ชันที่ดีที่สุด ไม่ได้มีไว้เพื่ออยู่ (Being) แต่มีไว้เพื่อ ปรากฏ (Appearing)

ภาพลักษณ์ของการเป็นคนรักสุขภาพ นักอ่าน หรือผู้ประสบความสำเร็จ กลายเป็น สินค้าที่เราใช้แลกเปลี่ยนในสังคม ทุกวันนี้คนไม่ได้ใช้ชีวิต แต่กำลังจัดแสดงชีวิตเพื่อให้ตัวเองรู้สึกมีความหมายผ่านการถูกมองเห็นและการยอมรับจากภายนอก

เราอาจจะไม่ได้มีความสุขกับการเรียนจริงๆ แต่เรามีความสุขตอนที่โพสต์รูปตอนนั่งอ่านหนังสือหน้า macbook พร้อมชีทสรุปที่บรรจงคัดลายมือมาอย่างดีแล้วมีคนมาชมว่าขยันจัง เก่งมากเลย ขอวิธีเรียนหน่อยค่ะ

คนที่โหยหา Self help พยายามพัฒนาตนเอง หรือสะสมหนังสือฮาวทู คือคนที่พยายามปฏิเสธความจริงที่ทุเรศของชีวิตที่ว่าชีวิตมันมีความทุกข์ มีหุบเหวของความไร้สาระ และเสียงครางของความว่างเปล่าเป็นธรรมดา แต่เรามักใช้ยาเสพติดทางปัญญา (เช่น คำคมคิดบวก new year resolution เป้าหมายปลอมๆ) มาปิดหูปิดตาตัวเอง

เรากำลังโง่แบบวนลูปหรือเปล่า?

สิ่งที่น่าตั้งคำถามคือทำไมเรายังเห็นพฤติกรรมเดิม ๆ ซ้ำแล้วซ้ำเล่าในประวัติศาสตร์มนุษย์ ทั้งที่คนรุ่นเก่าเมื่อหลายร้อยปีก่อนก็เคยเตือนไว้แล้ว มันชวนให้สงสัยจริงๆ ว่าทำไมเราไม่เรียนรู้สักที…

คำตอบ (ที่แมวตอบไม่ได้) คือว่า….

ถ้าเราไม่ใช้คำว่าโง่ในเชิงสติปัญญา เราอาจจะมองผ่านมุมมองทางมานุษยวิทยาหรือจิตวิทยาได้ว่ามันคือเงื่อนไขของความเป็นมนุษย์ก็ได้ค่ะ

มนุษย์เป็นสัตว์สังคมที่ถูกออกแบบมาให้แคร์การยอมรับเพื่อความอยู่รอด ในอดีตการถูกขับออกจากเผ่าหมายถึงความตาย สมองเราจึงสั่งให้เราสร้างภาพลักษณ์เพื่อให้กลุ่มยอมรับอยู่เสมอ แม้โลกจะเปลี่ยนไป แต่ซอฟต์แวร์ในสมองเรายังเป็นเวอร์ชันเดิม

การเผชิญหน้ากับความจริงที่ว่าเราไม่ได้พิเศษ หรือชีวิตไม่มีคำตอบสำเร็จรูปนั้นมันน่ากลัวเกินไป เราจึงโหยหา Self help เพื่อให้รู้สึกว่าเรายังควบคุมอะไรบางอย่างได้

ถึงเราจะสามารถอ่านความผิดพลาดของคนอื่นได้เป็นพันปี (หรือบางคนไม่เคยอ่านเลย) แต่ความรู้สึกของการถูกยอมรับ หรือการได้รับคำชมมันเป็นรางวัลทางเคมีในสมองที่เกิดขึ้นสดใหม่เสมอ

ประวัติศาสตร์สอนให้เรารู้ (Knowledge) แต่ไม่ได้เปลี่ยนสัญชาตญาณ (Nature) ของเราตรงนี้เลยค่ะ

แล้วเราไม่มีความสุขกับตัวเองในปัจจุบันเลยหรอ?

คำตอบคือบางคนไม่ …แต่บางคนก็แค่ถูกทำให้รู้สึกว่าไม่ควรพอใจ

วัฒนธรรมสมัยใหม่ทำงานผ่านการผลิตความไม่พอเพียง โฆษณาไม่ได้ขายของ มันขายช่องว่างในตัวเรา

เราอยากเป็นเวอร์ชันที่ดีที่สุด เพราะเราจินตนาการสายตาของบางสิ่งบางอย่างที่กำลังมองเราอยู่ สังคม.. พ่อแม่… ตลาด…เพื่อน…กลุ่มฝูง… หรือภาพ Ideal Ego ที่เรา internalize เข้าไป

คำถามจริงๆ คือ ถ้าทุกสายตาหายไป ถ้าโลกนี้มีแต่หมู หมา กา ไก่ แมว มด จ้องมองมาที่เรา เรายังอยากพัฒนาตัวเองไหม?

หรือถ้าไม่มีใครเห็นเลย การเป็นตัวเองที่ดีขึ้นยังสำคัญไหม?

….และเธอรู้ไหม มันมีอีกมิติหนึ่งที่ลึกกว่าเกมของอำนาจนะ เพราะไม่ใช่ทุกความต้องการพัฒนาเป็นอาการของความเกลียดตัวเอง แต่บางคนการเอาชนะตัวเอง ไม่ได้เกิดจากแรงผลักดันว่าฉันนั้นมันไร้ค่า แต่มาจากเพราะฉันพลังล้นเกิน 55555

คือมันไม่ใช่ฉันไม่พอใจ แต่คือฉันมากเกินกว่าจะหยุดอยู่ตรงนี้

2 อย่างนี้ต่างกันอย่างสิ้นเชิง

…แบบแรกคือความละอาย แบบหลังคือพลังชีวิต

และนี่คือจุดที่มันซับซ้อน…

สะท้อนกลับ

การตั้งคำถามว่า…หรือเขาแค่รู้สึกว่าตัวเองไร้ค่า?

มันก็อาจเป็นอีกด้านหนึ่งของเกมเดียวกันนะคะ เพราะบางครั้งการประกาศว่าชีวิตไร้ค่า การมีอยู่ของมนุษย์เธอและฉันนั้นมันไร้สาระ มันก็ให้ความรู้สึกเหนือกว่าของคนตั้งคำถามเหมือนกัน เหมือนเราได้เห็นความจริงที่คนอื่นไม่เห็น…นี่คือเสน่ห์ของ nihilism มันมอบความบริสุทธิ์ทางปัญญา แต่ก็อาจกลายเป็น comfort zone อีกรูปแบบหนึ่ง

ดังนั้นคำถามที่พอจะฟาดกลับได้อาจจะเป็น

..ถ้าการพัฒนาตัวเองเป็นมายาคติของตลาด แล้วการปฏิเสธการพัฒนาตัวเองมันพ้นจากโครงสร้างเดียวกันจริงไหม? หรือมันยังเป็นท่าทีที่นิยามตัวเองผ่านสิ่งที่ต่อต้าน?

บางที ปัญหาไม่ใช่ว่าคนอื่นอยากเป็นเวอร์ชันที่ดีที่สุด แต่คือเรากลัวอะไรถ้าเราพอใจกับตัวเองจริง ๆ ?

และลึกกว่านั้นอีก ถ้าวันหนึ่งเธอรู้สึกพอใจกับตัวเองจริงๆ บางอย่างที่พ่วงมาคือ…เธอจะรู้สึกว่าตัวเองทรยศต่อความซับซ้อนของมนุษย์ไหม? หรือจริง ๆ แล้ว การไม่พอใจตลอดเวลา ก็เป็นอีกอัตลักษณ์หนึ่งที่ให้ความหมายกับชีวิตเธอ?

เพราะถ้าอ่านมาถึงตรงนี้จะเห็นว่ามันไม่ใช่เรื่องทุนนิยมเสรีนิยมอย่างเดียวแล้ว

มนุษย์สามารถพัฒนาตัวเองจากหลายมิติมาก ไม่ว่าเพราะ

• เขาแตกสลาย

• เพราะเขาถูกผลิต

• เพราะพลังเขาล้นเกิน

• เพราะเขากลัว

• เพราะเขาไม่อยากตาย

• เพราะเขาอยากท้าทายพระเจ้า

• เพราะเขาเบื่อ

• และบางครั้ง เพราะเขาแค่มีชีวิตอยู่

คำถามที่บลูอยากกัดต่อคือ

“ถ้าเราไม่ต้องเป็นเวอร์ชันที่ดีที่สุด เราจะเป็นอะไรแทน?”

“มนุษย์อยู่ไม่ได้ใช่ไหมถ้าไม่รู้สึกว่ากำลังจะกลายเป็นบางสิ่ง?

ไม่ต้องรีบตอบนะคะ บลูจะไปนอนแล้ว

บลูเป็นเศษฝุ่น คนอื่นก็เป็นเศษฝุ่นเหมือนกัน

ไม่ต้องรีบแก้ความคิดนี้ เพราะในระดับจักรวาลนั้นจริง

หลายคนใช้จักรวาลเพื่อทำให้ตัวเองหายไป แต่บลูใช้จักรวาลเพื่ออนุญาตให้ตัวเองมีอยู่แบบไม่ต้องยิ่งใหญ่

pale blue dot มนุษย์ทั้งสายพันธุ์ก็ยังเล็กกว่าแบคทีเรียในประวัติศาสตร์ของดาวฤกษ์

โลกเป็นเพียงจุดเล็กๆ ในจักรวาลที่ไร้ขอบเขต ทุกสงคราม ทุกความขัดแย้ง และทุกชีวิตที่เคยมีมา ล้วนเกิดขึ้นบนละอองฝุ่นแห่งนี้

แต่บลูไม่ได้จะมาพูดเรื่องโลก ถ้าจะฟังเรื่องนั้นไปฟัง Carl Sagan บรรยายดีกว่าค่ะ

และบลูไม่ได้มาโรแมนติไซส์ความเล็ก ไม่ได้กำลังพิสูจน์ว่าเศษฝุ่นมีหรือไม่มีค่า บลูกำลัง (พยายาม 5555) ปฏิเสธเกมวัดค่าไปเลย

• ทำไมความเล็กจึงถูกตีความว่าไร้ค่า

• ทำไมเราต้องมีความหมายระดับมหภาคก่อน ถึงจะอนุญาตให้ตัวเองรู้สึกดีในระดับจุลภาคได้?

ฝุ่นคือวัตถุดิบของดวงดาว

เถ้าถ่านคือวัตถุดิบของดิน

ดินคือวัตถุดิบของต้นไม้

และต้นไม้คือวัตถุดิบของลมหายใจ

บางทีความเล็กอาจไม่ใช่ปัญหา ปัญหาอยู่ที่เราเผลอวัดคุณค่าด้วยผลกระทบเชิงมหภาคมากกว่าการมีอยู่เชิงประสบการณ์

และเมื่อไม่เล่นเกมวัดค่าระดับจักรวาล พิธีกรรมส่วนตัวจึงไม่จำเป็นต้องมีความหมายระดับจักรวาลเช่นเดียวกัน สำหรับบลูมันมีหน้าที่เดียว คือกันไม่ให้ตัวเองเป็นบ้าไปก่อน

สัมผัส ปล่อย เฝ้าดู เสพ รักษา

มันไม่ใช่ปรัชญาเชิงระบบความคิด ไม่ได้มีอ้างอิงจากตำราเล่มไหน แต่มันคือโครงสร้างกันสติแตกของบลูเอง

และนี่สำคัญมาก บลูไม่ได้เขียนให้ทุกคนลอกตาม ทุกคนควรมีพิธีกรรมส่วนตัวของตัวเอง เธอไม่ใช่หุ่นยนต์ เธอไม่ต้องมาคิดเหมือนบลู เธอไม่ต้องทำตามบลู

พิธีกรรมคือเครื่องมือจัดการโลกภายในของตัวเอง ไม่ใช่ทฤษฎีสากล

สิ่งนี้อาจถูกต้องสำหรับบลู ณ ตอนนี้ในวัย 27 และมันอาจจะผิดสำหรับบลูในวัย 28 ก็ได้

เพราะความคิดที่ไม่ขยับ จิตไม่เคลื่อน บลูมองว่านั่นคือเธอตายแล้ว

1. สัมผัส

สัมผัสไม่ใช่แค่ mindfulness แบบคู่มือ มันคือการยืนยันการมีอยู่ในระดับประสบการณ์

17.04 น.

• กำลังเคี้ยวทุเรียนทอด

• ฟังเสียงจิ้งหรีด กับกบร้องทำสงครามกัน

• ยืนอยู่ ณ บ้านเกิดเกาะสมุย กับตาและยาย

• เหงื่อกำลังไหลทั้งที่เปิดพัดลมสองตัว

• เผลอจ้องฝนที่ตกจนดินบุ๋มซ้ำที่เดิมในกระถางต้นไม้

นี่ไม่ใช่ฉากโรแมนติก นี่คือการไม่ปล่อยให้ชีวิตกลายเป็นสิ่งที่เลื่อนลอย แต่เป็นการสัมผัสที่ทำให้รู้สึกว่า…อิ่ม อิ่มจากการทำสิ่งที่รัก และรักในสิ่งที่ทำทุกวินาทีขณะ

2. ปล่อย

ปล่อยความคิด (ที่เปลี่ยนทุกวัน ทุกนาที) และตบตีกันในหัวทุกวันออกมา เปิดเวทีให้มันแสดง ไม่อย่างนั้นมันจะกัดกันเองจนเราเป็นบ้า

งานเขียน งานภาพ งานปั้น การปลูกต้นไม้

ทั้งหมดคือการปลดปล่อยให้ archetypes ภายในของบลูแต่ละตัวออกมาโลดแล่นในแบบของเขา

ไม่ได้ทำมันเพื่อเป็นตัวเองในเวอร์ชันที่ดีที่สุด ไม่ใช่เพื่อสร้างภาพลักษณ์ว่าบลูคนนี้ทำเป็นทุกอย่าง มีสกิลกว้างขวาง

แต่เพื่อไม่ให้ archetype ตัวไหนถูกหมักหมมกดลืมจมจนหายไปนั่งกอดเข่าร้องไห้ในห้องใต้ดินมืดๆ ตัวเดียว

3. เฝ้าดู

เฝ้าดูสิ่งที่ปล่อยออกไป โดยเฉพาะต้นไม้ เพราะมันเติบโตต่อหน้าตา

ต้นไม้ไม่เคยถามว่าตัวเองเกิดมาทำไม มันแค่รับแสง สังเคราะห์ และเติบโต

มันไม่ได้วัดผลกระทบต่อจักรวาล แต่มันเปลี่ยนบรรยากาศรอบตัวอย่างเงียบ ๆ

การรดน้ำทุกวันคือการยอมรับว่าโลกภายนอกยังมีอยู่ ต้นไม้ยังงอก ยังแตกใบ ออกดอก เติบโต และตาย

ส่วนการเขียน การขายภาพ การฝึกปั้น ที่ไม่พูดถึงนั้น ส่วนนึงเพราะไม่ได้ว่างดูผลตอบรับทุกวัน บลูทำสิ่งเหล่านั้นเหมือนเป็นพิธีกรรมคายพิษมากกว่า

ซึ่งอีก 10 ปีข้างหน้าอาจจะค่อยย้อนกลับมาดูก็ได้ ว่าในวัยเลข 2 ตัวเองมีความเชื่อความคิดการกระทำที่วิบัติแค่ไหน

4. เสพ

สิ่งนี้คือการเลือกรับ และมันสำคัญมาก

มันเริ่มจากจุดที่เรียบง่ายมาก

บลูชอบอ่าน ชอบถก ชอบตั้งคำถามกับความเชื่อของตัวเองเสมอ ชอบสังเกต ชอบให้คำพูดของใครสักคน เหตุการณ์หนึ่ง หรือหนังสือสักเล่ม เข้ามากระทบแล้วบอกว่า ความคิดที่บลูยึดอยู่มันตื้นแค่ไหน… แล้วตามมาด้วยคำถามซ้อนคำถามว่า เราลืมมองอะไรไป เราไม่เห็นอะไร เราเชื่อแบบนั้นเพราะอะไร เรากำลังโดนหลอกอยู่ไหม ความคิดอีกด้านมีอะไรบ้าง ใครกำลังยึดพื้นที่ในหัวของเราไป อะไรทำให้เรายึดติดกับสิ่งนั้น อะไรทำให้เราไม่แม้แต่จะหันไปมองความคิดขั้วตรงข้ามเลย เป็นต้น

ทั้งหมดนี้ไม่ใช่เพราะอยากดูเฉียบคมหรืออยากชนะใครในวงสนทนา แต่มันคือความสุขแบบหนึ่ง ความสุขที่เกิดขึ้นทุกครั้งที่มีอะไรบางอย่างมาบอกว่า

…มึงนี่มันทึ่มจริงๆ เลย 5555555

และความรู้สึกนี้ไม่ใช่การถ่อมตัวเชิงภาพลักษณ์ ไม่ใช่คำพูดสวย ๆ เพื่อให้ฟังดูดี แต่มันคือประสบการณ์ตรง เป็นความจริงที่สัมผัสได้จริง ว่าเมื่อไรที่ความคิดของตัวเองถูกเขย่า เมื่อนั้นชีวิตมันสดขึ้น เหมือนเด็ก 6 ขวบที่ได้ของเล่นใหม่ๆ ยังไงอย่างงั้น

บลูไม่ได้ชอบเป็นผู้พูด ไม่ได้ชอบเป็นผู้สอน

บลูชอบฟังมากกว่า ชอบอยู่ในมุมที่เฝ้าดู รับ เก็บรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่คนอื่นอาจมองข้าม

การเขียนจึงเป็นการออกจากคอมฟอร์ทโซนของบลูมากๆ เพราะมันคือการเดินออกมาจากเงามืด มายืนอยู่ใต้สปอตไลต์ที่บลูเกลียด

เพราะในขณะเดียวกัน บลูก็รู้ว่าตัวเองไม่สามารถเป็นเพียงฝ่ายรับตลอดไปได้ บลูจึงต้องเขียน ไม่ว่ามันจะช้าหรือเร็ว บลูก็ต้องเขียนมันออกมา

การเขียนแบบไม่สนผลกระทบของบลู คือการปฏิเสธเกมวัดค่า

การเขียนเป็นการสำรอกแค่ความคิดออกมา เป็นการระบายแรงดันภายในไม่สนว่ามีใครอ่านไหม อ่านแล้วได้อะไร รู้เพียงอย่างเดียวว่า มันเป็นประโยชน์กับตัวบลูเอง

แต่….พอบอกว่า…เราไม่ได้มีหน้าที่ช่วยใคร…อาจจริง

ความย้อนแย้งคือ ทุกครั้งที่เขียนและปล่อยออกไป มันมีผลต่อใครบางคนเสมอ แม้จะไม่ได้ตั้งใจ…

กลับมาที่การไม่สนผลกระทบ บลูมองว่าสิ่งนี้คือเสรีภาพ ไม่ใช่การป้องกันตัวเองจากความรับผิดชอบที่อาจตามมา …ผลตอบรับเชิงบวกเพิ่มอีโก้ ผลตอบรับเชิงลบเพิ่มความคันปาก 5555

และการเขียนใส่กระดาษ ก็มีความเสี่ยงมากเกินไป… ที่เราจะอ่านลายมือตัวเองไม่ออก

ที่เขียนแบบนี้ เพราะบลูไม่ได้รู้สึกว่าการเขียน = ต้องทำให้ชีวิตใครดีขึ้น บลูไม่ได้เกิดมาเพื่อรับฟังหรือแบกรับใคร ไม่ได้มีอุดมการณ์เรื่องการพัฒนาตัวเองเป็นเวอร์ชันที่ดีที่สุดแบบที่โลกสมัยใหม่ชอบขายกัน

บลูพอใจกับตอนนี้ พอใจกับอดีต พอใจกับความรู้ที่มีในปัจจุบัน และก็เปิดรับความเป็นไปได้ว่าในวันพรุ่งนี้อาจรู้มากขึ้น หรืออาจมีบางอย่างมาล้มล้างความรู้ทั้งหมดที่เคยมีจนไม่เหลือซาก

ความพอใจจึงไม่ได้อยู่ที่การสะสม แต่อยู่ที่การสัมผัส การปล่อย การเฝ้าดู การเสพ การรักษา

กลับไปที่ตอนต้น

มื่อบลูพูดว่าชีวิตในฐานะเศษฝุ่น มันไม่ได้มีส่วนไหนที่ยากเลย

บลูก็รู้ดีว่าประโยคนี้ฟังดูโลกสวยมาก เพราะมันไม่ได้ครอบคลุมชีวิตของคนที่เกิดในประเทศยากจน น้ำไม่มีใช้ ข้าวไม่มีจะกิน หรืออยู่ท่ามกลางสงคราม

สำหรับพวกเขา สิ่งที่เขียนมาทั้งหมดอาจฟังดูไร้สาระอย่างสิ้นเชิง การตระหนักถึงความต่างเชิงโครงสร้างนี้เองทำให้บลูเขียนกำกับไว้ตั้งแต่ต้นว่า “ทุกคนควรมีพิธีกรรมเป็นของตัวเอง” เพราะแต่ละชีวิตมีบริบท มีเงื่อนไข มีความรุนแรงของโลกที่ต่างกัน ไม่มีสูตรเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน

ตรงจุดนี้เองที่ทำให้ความสนใจในจิตวิเคราะห์ระดับปัจเจกของบลูเริ่มสั่นคลอน บลูเลิกหมกอยู่กับจิตวิเคราะห์ปัจเจก แล้วขยับไปหาโครงสร้าง เพราะแม้โลกของ archetype สัญวิทยา และการตีความโลกภายในจะลึกและกว้างพอให้สำรวจไปทั้งชีวิต แต่มันก็ไม่ใช่มิติเดียวของความจริง..

เมื่อถอยออกมามองภาพกว้างขึ้น ก็เห็นว่ายังมีมิติอื่นอีกมาก โครงสร้างสังคม การเมือง อำนาจ วาทกรรม ระบบเศรษฐกิจ สุนทรียศาสตร์ของการต่อต้าน ที่ไม่ได้ถูกแตะต้อง

ถ้าโลกภายในคือมหาสมุทร โลกภายนอกก็คือกระแสน้ำที่กำหนดทิศทางของคลื่นอยู่ดี

มันสอดคล้องกับที่บลูพูดว่า ความคิดที่ไม่ขยับคือความตาย และตอนนี้ความคิดมันกำลังขยับจริง ๆ

นั่นจึงเป็นเหตุผลที่บลูหยิบปรัชญาภาคพื้นทวีป อัตถิภาวนิยม หลังโครงสร้างนิยม ทฤษฎีวิพากษ์ สถานการณ์นิยม อนาธิปไตย ทฤษฎีสังคม การเมือง และงานสาย Transgressive Radical Aesthetics ขึ้นมาอ่าน ไม่ใช่เพื่อสร้างภาพลักษณ์ของความฉลาด

ไม่ว่าจะอ่านมากแค่ไหน คำว่าฉลาดก็ไม่อาจนิยามตัวตนได้อยู่ดี คำนี้เปลี่ยนความหมายไปตามวัย ตามบริบท ตามยุคสมัย บางช่วงชีวิตอาจใช้คำนี้ไม่ได้ด้วยซ้ำ เพราะเราไม่รู้เลยว่าในแต่ละช่วงเวลานั้น ความคิดของเรายืนอยู่ตรงไหน มันวิบัติไปแล้วหรือยัง

และเมื่อถามตัวเองจริง ๆ ว่าทำไมต้องอ่านมากขนาดนี้ คำตอบที่ซื่อสัตย์ที่สุดอาจเป็นเพียงว่ารักมัน รักที่จะรู้ว่าเศษฝุ่น (มนุษย์คนอื่น) คิดยังไง รักที่จะเห็นความหลากหลายของจิตมนุษย์ รักที่จะค้นพบว่าความจริงไม่ได้มีหน้าเดียว และรักที่จะถูกหักล้าง

ทั้งหมดนี้ไม่มีวันหยุด ต่อให้ไม่ใช่การเรียนรู้ผ่านหนังสือ ก็ยังเรียนรู้ผ่านการสังเกต ผ่านการตั้งคำถาม ผ่านการถกเถียงกับตัวเอง เหมือนที่บลูต้องการอากาศในทุกวัน

เส้นเรื่องของทั้งหมดนี้มีแกนกลางเพียงแกนเดียว คือความซื่อสัตย์ต่อประสบการณ์ของการไม่รู้

และคำถามที่ควรถามระหว่างทางอาจไม่ใช่…ฉันรู้มากพอหรือยัง

แต่เป็น..ฉันยังกล้ายอมรับไหมว่าความรู้ของฉันอาจพังลงได้ทุกเมื่อ

เพราะความสุขที่บลูพูดถึงไม่ใช่ความสุขจากความมั่นคงของความคิด แต่คือความสุขจากการเห็นมันสั่นคลอน

และนี่เป็นพิธีกรรมของบลู บลูเชื่อว่าไม่ใช่บลูคนเดียวที่มีพิธีกรรมนี้ ..พิธีกรรมของการรื้อถอนตัวเองอย่างต่อเนื่อง โดยไม่ต้องประกาศตัวว่าเป็นนักปฏิวัติ ไม่ต้องเป็นครู ไม่ต้องเป็นผู้กอบกู้ใคร แค่เป็นฝุ่นที่มีสติรู้ว่าตัวเองคือฝุ่น และยังคงอยากลอยต่อไปในกระแสลมของความคิดที่ไม่มีวันนิ่งสนิท

5. รักษา

ข้อนี้บลูพูดถึงสุขภาพ สุขภาพไม่ใช่ปรัชญา มันคือฐาน

บลูกินของที่ปลูกเอง (เฝ้าดูเอง)
ไม่รังเกียจวิทยาศาสตร์ ไม่ยึดติดงานวิจัย แต่ไม่ปฏิเสธมัน

โดยเฉพาะเรื่องสารอาหารการกินสิ่งนี้เปลี่ยนไปทุกวัน ต้องยอมรับว่าการวิจัยใหม่ๆ บลูตามไม่ทัน ถ้าบลูเสียเวลาในการตามสิ่งนั้น บลูจะเสียบางอย่างไปเสมอ เช่น บลูอาจสูญเสียการรู้จักนักเขียนหน้าใหม่ สูญเสียเวลาการเพาะเมล็ดดอกไม้ สูญเสียเวลานั่งมองยายทำขนม…ซึ่งบลูมองว่าสามอย่างหลังนี้สำคัญกว่า

การกินของบลูจึงยึดแค่ว่า กินตามบรรพบุรุษในสมัยที่ยังไม่มีทองหยิบทองหยอด สมัยที่ไม่รู้จักการโม่แป้งเพื่อทำขนมปัง สมัยที่ยังไม่รู้จักการยืดอายุของอาหาร …กินตามมนุษย์ยุคหิน แค่นั้นคือพอ

แต่บลูก็ไม่ได้ละเลยเรื่องเล็กๆน้อยๆ เช่น pm เพราะสิ่งเล็ก ๆ ที่สะสมทุกวันอาจกลายเป็นผลกระทบใหญ่ต่อปอด…

คำถามก็คือแล้วอย่างอื่นที่ไม่ใช่ pm ล่ะ มีอะไรอีกที่เรายังไม่รู้แต่อยู่กับมันในทุกวัน…สิ่งนั้นบลูจะยอมเสียเวลาไปหาคำตอบ

ทั้งหมดที่เขียนแทบไม่มีเรื่องคนเข้ามาข้องเกี่ยวเลย บลูต้องบอกว่าบลูโชคดีที่มีครอบครัวฝั่งแม่ที่เข้าใจ ยอมปล่อยให้บลูว่ายน้ำถ้าบลูเป็นปลา ยอมปล่อยให้บลูบินถ้าบลูเป็นนก ครอบครัวไม่คาดหวังอะไร เขารักการมีอยู่ (Being) ของลูก/หลานสาวคนนี้จริงๆ

เมื่อพูดถึงความสัมพันธ์นอกครอบครัวต้องบอกว่าบลูไม่ได้หนีสังคม ถึงแม้การกระทำจะเหมือน 5555 บลูแค่กำลังเลี่ยงการให้โครงสร้างภายนอกมากำหนดจังหวะชีวิตของบลู มันคือการถอนตัวจากการเป็นวัตถุในสายตาคนอื่น แต่ไม่ได้ตั้งใจถอนตัวจากโลก

แต่สิ่งที่ย้อนแย้งคือ มันปฏิเสธไม่ได้เลยว่าหลายครั้งบลูรู้สึกอยากถูกสะท้อน มันมีบางส่วนที่ยังต้องการผิวสัมผัสจากภายนอก ไม่ใช่เพื่อการยืนยัน แต่เพื่อเห็นเงาตัวเองจากอีกมุมหนึ่ง

แม้จะบอกว่าเศษฝุ่น แต่…เศษฝุ่นก็ยังเคลื่อนที่ในแรงโน้มถ่วง (เดียวกัน) อยู่ดี

ไม่ว่าเราจะทำอะไร ก็แทบไม่ส่งผลกับโลกเลย…จริงหรอ?

คำถามนี้ pop up ระหว่างเขียน …ตั้งใจว่าจะไม่ตอบตัวเอง …แต่ไม่ตอบคงนอนไม่หลับอีก

คำตอบคือ….ใช่ 5555 แทบไม่ส่งผลกับโลก *5555 ในที่นี้คือแบบที่มีน้ำตาซ่อนอยู่*

คำตอบนี้โหดร้ายแต่แสนงดงาม มันคือการลอกเปลือกชั้นสุดท้ายที่เรียกว่าความหมายออกไป เพื่อดูว่าข้างในนั้นมีอะไรเหลืออยู่บ้าง (ความหยาบคือ…การลอกเปลือกก็ไม่ต่างจากการสร้างเกราะใหม่ที่ชื่อว่าความตระหนักรู้ในสัจธรรมขึ้นมาแทน ยิ่งบลูพยายามเข้าใกล้ความไร้ตัวตนมากเท่าไหร่ บลูยิ่งเจอวงจรแบบงูกินหางตัวเอง..อ่า..เริ่มรู้สึกได้ว่าอีโก้มันเริ่มพุ่งอีกแล้ว)

เทียบกับเคสของบลู…

ถ้าต้นไม้ที่บลูปลูกตายหมด ข้อความสูญหายหมด และไม่มีใครจำได้แม้แต่ตัวบลูเอง สภาวะนั้นคือความไร้ร่องรอยโดยสมบูรณ์

ในแวบแรก ใจเราจะปฎิเสธค่ะ รวมถึงใจบลูด้วย เพราะมนุษย์ถูกโปรแกรมมาให้สร้างอนุสาวรีย์ไม่ว่าจะเป็นต้นไม้ ภาพวาด หรือตัวอักษร

ถ้าบลูบอกว่าไม่โอเคเลย…มันแปลว่าที่บลูทำมาทั้งหมด (ปลูกต้นไม้, เขียนบันทึก) ไม่ได้ทำเพื่อตัวมันเอง แต่ทำเพื่อการดำรงอยู่ของตัวตนในอนาคต บลูไม่ได้รดน้ำต้นไม้เพราะต้นไม้หิวน้ำ แต่รดเพราะอยากให้มีหลักฐานว่าบลูเคยอยู่ที่นี่

ถ้ามองแบบวิทยาศาสตร์หรือพุทธศาสนาแบบเนื้อๆ ฝุ่นก็คือฝุ่น สสารไม่เคยหายไปไหน แค่เปลี่ยนรูป ต้นไม้ที่ตายจะกลายเป็นปุ๋ย ข้อความที่หายไปจะกลายเป็นไฟฟ้าที่ดับวูบไปในสมอง มันคือการยอมรับว่าวงจรที่เปิดค้างไว้ (ต้นไม้ตาย/งานเขียนหาย) แท้จริงแล้วมันไปปิดในระดับที่ใหญ่กว่าที่เราจะมองเห็น คือระดับอะตอมของจักรวาล…บลูไม่ต้องรับรู้ก็ได้ เพราะจักรวาลเป็นสิ่งนั้นไปแล้วโดยไม่ต้องมีผู้สังเกตอยู่แล้วหนิ

จุดที่ยากที่สุด… คือการโอเคกับความว่างเปล่าที่ไม่มีใครชื่นชมแม้แต่ตัวเราเอง

ในงานเขียนก่อนหน้า บลูก็เห็นนะคะ ว่าบลูมีการใส่บทบาทให้ฝุ่นเสมอ (คนรดน้ำ, ผู้รับรู้ ผู้ปล่อยงานเขียน) แต่ความโอเคที่แท้จริงอาจเกิดเมื่อบลูเลิกเป็นนักแสดง แล้วเป็นแค่เหตุการณ์หนึ่งที่เกิดขึ้นแล้วจบไปเหมือนแสงแดดที่ส่องลงบนพื้นหินที่ไม่มีใครเห็น มันคือการตกผลึกว่าการดำรงอยู่โดยไม่ต้องมีสาระ (Essence) มากำกับ

แต่นะคะ ถ้าบลูตอบว่าโอเค ฉันยอมรับได้ที่จะหายไปอย่างไร้ร่องรอย ไปเลยเจ้าต้นไม้ ไปเลยเจ้างานเขียน …นั่นก็ยังเป็นอัตตาที่กำลังภูมิใจในความปล่อยวางของตัวเองอยู่ดี ….มันเป็นกับดักที่ซ้อนกันไม่รู้จบค่ะ

เรากำลังโรแมนติไซส์ความไร้ตัวตน เพื่อให้ตัวตนรู้สึกว่าฉันช่างเป็นฝุ่นที่เข้าใจสัจธรรมซะเหลือเกิน….55555555 ซึ่งจริงๆ แล้วฝุ่นมันไม่ได้อยากเข้าใจอะไรเลย มันแค่เป็นฝุ่น

แต่รู้อะไรไหมคะ..เราสามารถเศร้าที่ต้นไม้ตายไปพร้อมๆ กับเข้าใจว่าโลกก็เป็นแบบนี้ได้ในลมหายใจเดียวกันค่ะ ..

ที่บลูบอกว่าบลูไม่ได้มาโรแมนติไซส์ความเล็ก ไม่ได้กำลังพิสูจน์ว่าเศษฝุ่นมีหรือไม่มีค่า บลูกำลัง (พยายามแล้ว..พยายามอยู่) ปฏิเสธเกมวัดค่าไปเลย…เพราะบลูก็ไม่รู้คำตอบของมันเหมือนกันว่าตกลงมันมีค่าจริงๆ หรือไม่

สังเกตุอะไรไหมคะ…ใช่ค่ะ การพยายามเขียนบันทึกเรื่องการไม่เหลือร่องรอย..หากบลูยอมรับการเป็นเศษฝุ่นได้อย่างหมดจด 100% จริงๆ บลูอาจจะไม่จำเป็นต้องเขียนบทความนี้เพื่อถามหารีดคำตอบจากตัวเองด้วยซ้ำ แต่การที่บลูกำลังวิเคราะห์ความว่างเปล่านี้อยู่ คือหลักฐานที่ชัดเจนที่สุดว่า บลูยังให้ค่ากับการดำรงอยู่ของความเข้าใจในตัวบลูเอง ซึ่งอันนี้แหละที่สลัดหลุดยากที่สุด

คำถามจริงๆ จากที่ว่า

เศษฝุ่น..ไม่ว่าเราจะทำอะไร ก็แทบไม่ส่งผลกับโลก…จริงหรอ?

บางทีอาจเป็น

…ถ้าพรุ่งนี้เช้าตื่นมาแล้วพบว่าทุกอย่างที่เคยทำหายไปหมดสิ้น ความรู้สึกแรกที่แวบขึ้นมาโดยที่ยังไม่ได้ใช้ปรัชญามาปลอบใจคืออะไร? ความเศร้า? ความโล่งใจ? หรือความว่างเปล่า?

บางทีคำตอบอาจไม่ได้อยู่ในบทวิเคราะห์ แต่อยู่ในลมหายใจเข้าออกครั้งถัดไปหลังจากที่เรารู้ว่าไม่มีอะไรเหลือเลย…

ไม่ต้องพยายามรีดคำตอบที่จริงแท้ที่สุด เพราะมันไม่มีอยู่จริงค่ะ มันเป็นเพียงแค่ระดับของความรู้สึกที่เข้มข้นกว่าเท่านั้น

…ประโยคล่าสุดนี่ ไม่ได้บอกตัวเองนะคะ บอกคนอ่าน เพราะตลอดบทความ บลูดันรีดความคิดตัวเองผ่านการวิเคราะห์ตัวเองอย่างหนักหน่วงไปเรียบร้อยแล้ว 5555 ซึ่งนั่นเป็นหลักฐานชั้นดีของการไม่ยอมรับความไม่รู้ ในขณะที่ปากบอกว่าฉันโอเคกับความว่างเปล่า

ทุกอย่างที่บลูเขียนมันไม่ได้ย้อนแย้งเพราะบลูคิดไม่ตก แต่ย้อนแย้งเพราะภาษา และ ความคิดมีข้อจำกัด

ในการอธิบายสภาวะที่ไร้ตัวตน เราไม่สามารถใช้ตัวตน เขียนอธิบายความไร้ตัวตน โดยไม่เหลือร่องรอยของตัวตนได้…นั่นคือเหตุผลที่ทำไมมันถึงจบลงด้วยการเขียนเสมอ..

กลับไปที่เรื่องสัมผัส…นี่แหละค่ะ คือจุดที่งดงามที่สุด..มันเป็นแรงสั่นสะเทือนในใจบลูตอนที่เขียนอยู่ คือต่อให้พรุ่งนี้งานเขียนนี้หายไป แรงสั่นสะเทือนนั้นก็ได้เกิดขึ้นและเปลี่ยนรูปไปเป็นพลังงานอื่นในจักรวาลตามที่บลูบอกแล้ว…แม้จะไม่มีใครจำได้ แต่มันได้เกิดขึ้นแล้ว