เข้าเรื่อง สิ่งแรกที่เขาโจมตีเข้าสับดอกแรกคือ Method Worship หรือการบูชาวิธีวิทยา เขามองว่าปรัชญาสมัยใหม่ โดยเฉพาะพวกสายวิเคราะห์ (Analytic Philosophy) และเหล่าผู้ลากมากดีในวงวิชาการ กำลังป่วยเป็นโรคเอาตลับเมตรนำทางชีวิต 5555 คือพวกเขาไม่ได้ถามว่าอะไรคือปัญหาที่สำคัญที่สุดของมนุษย์ แต่กลับตั้งโจทย์แบบกลับหัวกลับหางว่า มีปัญหาชิ้นไหนบ้าง… ที่เครื่องมืออัจฉริยะของเราจะวัดค่าจัดการวิเคราะห์ให้คำตอบจนสร้างรูปร่างให้กับมันได้? ผลลัพธ์จึงน่าสมเพช เหมือนการเลือกตัดขาคนไข้… เพียงเพราะเรามีเลื่อยที่คมพอดีกับกระดูกชิ้นนั้นและฉันก็ดันมีฝีมือการผ่าพอดี

Note: ที่จะเขียนต่อไปนี้เป็นการตีความแบบ subjective ผ่านมุมมองและอคติตัวเองล้วนๆ เป็นพื้นที่ระหว่างหนังสือกับผู้รับสาร (บลู) 1-1 โดยอิงจากคลังประสบการณ์/อารมณ์/มิติทางภาษาที่อาจมีช่องว่างของการแปลของผู้รับสาร (บลู) มันเลยอาจมีความหมายใหม่โผล่ออกมาบ้างเมื่อจับโยงกับบริบทปัจจุบัน บลูเลยไม่มีเจตนามามอบหรือแข่งเรื่องความถูกต้องสูงสุด ถ้าต้องการความถูกต้องสูงสุดไปที่อื่นค่ะ

มีท่อนนึงที่บลูชอบมากคือ

…เมื่อหูหนวกต่อปริศนาที่เรียกหาเราจากเงามัวของชีวิตประจำวัน ปรัชญาก็ละเลยคำถามที่ขุ่นมัว แข็งทื่อ และหยาบกระด้าง เพื่อวิ่งไล่หาคำตอบที่สง่างามและแม่นยำ

ความทะเยอทะยานที่จะมีเหตุผลอย่างเอาเป็นเอาตาย กลับทำให้ปรัชญาเสื่อมทราม เพราะมันละโมบที่จะละเอียดแยบคายมากกว่าจะลุ่มลึกแตะรากของปัญหา และอยากเฉลียวฉลาดมากกว่าจะมุ่งมั่นอดทน

แปลไทยเป็นไทยอีกทีนึงคือ นักคิดนักปรัชญา(บางคน)ฉลาดมาก เก่งมากในการแยกแยะรายละเอียด ใช้ตรรกะซับซ้อน เช่น นิยามคำหนึ่งต่างจากอีกคำอย่างไร สร้างข้อโต้แย้งที่ประณีตแค่ไหน เขียนบทความพิสูจน์ได้ทุกอย่าง แต่ไม่เคยแตะคำถามที่เข้าถึงมนุษย์จริงๆ เช่น ทำไมเราต้องตาย เราควรใช้ชีวิตอย่างไรเมื่อพบว่าปลายทางคือความว่างเปล่า นรกสวรรค์คืออะไร ความชั่วเกิดจากไหน กรรมมีจริงไหม ความรักคืออะไร เพราะคำถามเหล่านี้ไม่สะอาดพอสำหรับงานวิชาการ มันคลุมเครือ ไม่มีคำตอบสุดท้าย และวัดผลไม่ได้

นักปรัชญาแบบที่ Gómez Dávila วิจารณ์อาจตอบด้วยการใช้เวลา 3 เดือน สรุปเป็น 30 หน้า วิเคราะห์ว่าคำว่ากลัวต่างจากวิตกอย่างไร หรือคำว่าความตาย หมายถึงกระบวนการตายหรือภาวะหลังความตาย นี่คือสิ่งที่เขาเรียกว่า sutil มากกว่า profunda

งานแบบนี้ละเอียดมากค่ะ หมายถึงไอ้ 30 หน้านั่นน่ะ แต่คำถามเดิมแทบไม่มีอะไรขยับเข้าใกล้คำตอบเลย

กับส่วนที่เขาวิจารณ์ว่า

ถ้าปรัชญาไม่ช่วยตอบคำถามของชีวิตจริง มนุษย์ก็จะไม่ได้หยุดถามหรอกนะ แต่จะหันไปหาคำตอบจาก อุดมการณ์ ชาตินิยม ศาสนาแบบงมงาย การโฆษณา ความบันเทิง สัญชาตญาณฝูงชน เป็นต้น

พูดอีกแบบคือ เมื่อปรัชญาทิ้งมนุษย์ไว้เบื้องหลัง ปรัชญาไม่สามารถให้คำตอบได้ สิ่งที่จะเข้ามาแทนที่ไม่ใช่เหตุผลข้ออื่น แต่คือแรงขับดิบๆ

กล่าวคือ หากปรัชญายอมแพ้ สัญชาตญาณที่ไร้การควบคุมก็จะขึ้นครองอำนาจด้วยความมั่นใจไร้เดียงสา เป็นความโอหังที่ไม่รู้ตัวว่าตัวเองโอหัง เขาไม่ได้เชื่อว่าหากเหตุผลล้มเหลว มนุษย์จะกลายเป็นผู้มีเหตุผลน้อยลงนิดหน่อย เขาเชื่อว่าพื้นที่ว่างนั้นจะถูกเติมเต็มทันทีด้วยมายาคติ ความเชื่อแบบฝูงชน อารมณ์ การโฆษณาชวนเชื่อ อำนาจ แล้วเขาก็หักมุมเข้าสู่หัวข้อที่น่าสนใจที่สุดอย่างเรื่อง

เพื่อป้องกันสิ่งนี้ปรัชญาควรกลับมาครุ่นคิดกับคำพูดสามัญ (lugares comunes)

คำว่า lugares comunes แปลตรงตัวคือ commonplaces หรือ คำพูดติดปาก เช่น ความรักทำให้คนตาบอด เวลาเยียวยาทุกสิ่ง เงินซื้อความสุขไม่ได้ ทุกอย่างมีเหตุผลของมัน …นักวิชาการจำนวนมากดูถูกประโยคแบบนี้ เพราะมันฟังเหมือนคำคมตลาด ๆ ที่เด็กๆ ใช้กัน แต่ Gómez Dávila บอกว่า คนพวกนั้นเข้าใจผิด เขาเขียนว่า

ไม่มีอะไรโง่ไปกว่าการดูถูกคำพูดสามัญ 55555

ปรัชญาควรทำหน้าที่อะไร และทำไมปรัชญาสมัยใหม่จึงล้มเหลว

เกริ่นก่อนนิดนึง บทความนี้ที่บลูลองแปลงานแต่ส่วนนึงของ Nicolás Gómez Dávila ( Textos) ฉากหน้าที่ดูเหมือนจะกำลังพูดถึงคำสามัญ (lugares comunes) แต่ความจริงสิ่งที่เขากำลังวิจารณ์ฟาดใส่คือทิศทางของปรัชญาสมัยใหม่ทั้งระบบ โดยเฉพาะความเชื่อที่ว่าปรัชญาจะมีคุณค่าก็ต่อเมื่อมันมีระเบียบวิธีที่เข้มงวดตรวจสอบได้ทุกตารางนิ้ว ไร้ที่ติ เถียงไม่ได้ มีนิยามชัดเจน และให้คำตอบที่แม่นยำได้ราวกับ 1+1 เท่ากับ 2

คือเขามองว่าปรัชญาสมัยใหม่ (ในตอนนั้น) ค่อย ๆ หลงใหลในความสมบูรณ์ของวิธีการมากจนลืมหน้าที่เดิมของตัวเอง สิ่งนั้นคือการเผชิญหน้ากับปัญหาที่สำคัญที่สุดของการเป็นมนุษย์

ปัญหาเหล่านั้นเป็นลักษณะไหน มันมักจะเต็มไปด้วยความคลุมเครือ ความย้อนแย้งยุ่งเหยิง และไม่ยอมถูกจับใส่กรอบอย่างเรียบร้อยค่ะ เช่น ประเด็นของความตาย ความรัก ไสยศาสตร ความโดดเดี่ยว ความชั่ว ความทุกข์ หรือคำถามเกี่ยวกับความหมายของชีวิต คำถามพวกนี้ต่างเป็นคำถามที่ไม่มีสูตรสำเร็จ แต่มนุษย์ทุกคนต้องพบเจออย่างไม่มีทางหลีกเลี่ยง

สิ่งที่ผู้เขียนวิจารณ์อย่างรุนแรงคือการที่ปรัชญาเริ่มเลือกปัญหาตามความสามารถของเครื่องมือที่ตัวเองมีอยู่ (เหมือนเรามีค้อนก็มองทุกอย่างเป็นตะปู) แทนที่จะสร้างเครื่องมือขึ้นมาเพื่อรับมือกับปัญหาที่โลกโยนมาให้

ลองนึกถึงพวกแบบทดสอบบุคลิกภาพที่มีตัวเลือกให้ติ๊กถูกอย่าง MBTI หรือแบบประเมิน Attachment Style ที่แบ่งคนออกเป็นหมวดหมู่จับยัดใส่กล่องชัดเจน เช่น 15 ข้อแบบไหนคือผู้หญิง/ผู้ชายธงแดง 5 พฤติกรรมนิสัยที่บอกว่าเราเป็นคนแบบ1234 เป็นต้น เมื่อผู้ทำแบบทดสอบทำ เขาจะเริ่มมองตัวเองผ่านกรอบที่มีให้เลือกเท่านั้น และส่วนที่ไม่เข้ากรอบก็มักถูกมองข้าม/บอกว่าไม่เอา ไม่จำเป็น ไม่ต้องรู้มันหรอก ไม่สำคัญ ปัดทิ้งไปเลย ทั้งที่ความจริงประสบการณ์ภายในของมนุษย์ไม่ได้ร้อยเรียงตัวอยู่แค่ในช่องสี่เหลี่ยมพวกนั้นซะหน่อย

Gómez Dávila มองว่าปรัชญาหลายแขนงกำลังทำสิ่งเดียวกันนี้แหละค่ะ คือมันสนใจคำถามที่นิยามได้ชัด วัดผลได้ ไม่มีคนถกกลับ พิสูจน์ได้ด้วยตรรกะ

ขณะที่คำถามซึ่งเต็มไปด้วยประสบการณ์ ความเชื่อ ความกำกวม อารมณ์ กลับถูกกวาดไปกองไว้ใต้พรม ราวกับมันเป็นขี้ที่ไม่คู่ควรแก่การขบคิด ผลลัพธ์มันจึงออกมาตลกร้ายไร้ความหมาย ยิ่งปรัชญาพัฒนาวิธีการเจียระไนให้แม่นยำมากขึ้น หรือนักปรัชญาให้ความสำคัญกับความสง่างามของคำตอบมากเท่าไร มันก็ยิ่งสูญเสียความสามารถในการพูดกับชีวิตจริงมากขึ้นเท่านั้น

เช่น ปัจจุบันที่มี AI เข้ามาแทนที่งานของมนุษย์จำนวนมาก ตั้งแต่งานเขียน งานวาด งานภาพ งานแปล ไปจนถึงงานวิเคราะห์ข้อมูล หากนักปรัชญาเลือกจะอภิปรายเพียงว่าความฉลาดของ AI ควรถูกนิยามยังไง หรือถกเถียงว่าคำว่าการทำงานของมนุษย์กับเครื่องจักรมีเงื่อนไขทางภาษาแตกต่างกันอย่างไร งานเหล่านั้นอาจมีคุณค่าในเชิงวิชาการ แต่แทบไม่ได้แตะคำถามที่กำลังสั่นคลอนชีวิตของผู้คนจริง ๆ ว่ามนุษย์จะอยู่ตรงไหนในโลกที่เครื่องจักรทำสิ่งที่เคยเป็นของเราได้มากขึ้นเรื่อย ๆ ผู้เขียนจึงกล่าวหาว่าปรัชญาบางแบบเริ่มหลงใหลความเฉียบคมของตัวเองมากกว่าความลึกของปัญหา

ความคิดของเขารุนแรงขึ้นอีกเมื่ออธิบายผลกระทบของการละทิ้งคำถามใหญ่ ๆ เขาเห็นว่ามนุษย์ไม่มีวันหยุดตั้งคำถาม ต่อให้ปรัชญาถูกทิ้งปล่อยหายไปเหมือนไม่เคยมีวิชานี้อยู่ โลกก็ไม่ได้เงียบตาม ช่องว่างที่ปรัชญาปล่อยไว้จะถูกเติมเต็มทันทีด้วยสัญชาตญาณที่หลุดจากบังเหียนของมนุษย์ ความเชื่อแบบฝูงชน อุดมการณ์ โฆษณาชวนเชื่อ นักการเมือง อินฟลูเอนเซอร์ ความงมงาย หรือแม้แต่แบบเช็กลิสต์ความสัมพันธ์ที่สมบูรณ์แบบที่บอกเราว่าความรักที่ดีควรมี 10 ข้อ เช่น ต้องไม่หึงหวง ต้องขับรถเป็น ต้องให้พื้นที่ส่วนตัว ต้องไม่งี่เง่า ต้องเข้าใจกันตลอดเวลา บลาๆ รายการเหล่านี้อาจดูช่วยให้ชีวิตชัดเจนขึ้น แต่ในอีกด้านหนึ่งมันกำลังแทนที่คำถามที่ซับซ้อนกว่านั้นว่าความรักจริง ๆ คืออะไร และมนุษย์สองคนจะอยู่ร่วมกันในความไม่สมบูรณ์ได้ยังไงกันแน่

ลองมองสังคมปัจจุบัน เมื่อผู้คนรู้สึกโดดเดี่ยว พวกเขาอาจไม่ได้หันไปหาปรัชญา แต่กลับหันไปหาคลิปสั้นที่สัญญาว่าเปลี่ยนชีวิตใน 7 วัน 3 สเต็ป Manifest ให้ได้ในสิ่งที่ต้องการ คำตอบเหล่านี้อาจตื้นเขิน เป็นสูตรสำเร็จราคาถูก แต่ได้รับความนิยม ชนะตลาด เพราะมันโผล่เข้ามาเสียบแทนที่ว่างซึ่งปรัชญาเคยครอบครอง ผู้เขียนจึงเตือนว่า เมื่อไรก็ตามที่ปรัชญาหรือความคิดอันลึกซึ้งถอนตัวออกไป แรงขับดิบไร้เดียงสาของมนุษย์จะสถาปนาตนเองเป็นผู้ครองเมืองทันที

จากยอดเขาปรัชญา สู่โคลนตมของคำสามัญ

หลังจากวิจารณ์ปรัชญาอย่างหนัก Gómez Dávila กลับพาผู้อ่านไปยังสิ่งที่หลายคนมองว่าธรรมดาที่สุด นั่นคือ lugares comunes หรือ คำสามัญ คำพูดที่คนพูดกันจนชินหู พูดซ้ำพูดซากกันมาหลายชั่วอายุคน เช่น เงินซื้อความสุขไม่ได้ / เวลาเยียวยาทุกสิ่ง / ความรักทำให้คนตาบอด / ไม่มีใครหนีความตายพ้น

การหักมุมเกิดขึ้นตรงนี้เอง นักวิชาการผู้ทรงศีลปัญญาต่างเบะปากใส่มัน ดูแคลนว่าประโยคเหล่านี้ไม่มีคุณค่าทางปัญญา เป็นแค่ขยะความคิด คนที่พูดประโยค์พวกนี้มันโง่ เพราะเต็มไปด้วยความคลุมเครือ พิสูจน์ไม่ได้ สักแต่จำพูดต่อกันมา ตรรกะวิบัติ และมีไว้ให้คนโง่ๆ พูดตามๆ กัน

แต่ Dávila ก้าวไปอีกทาง… เขาไม่ได้สนใจว่าสุภาษิตเหล่านี้ จริงหรือเท็จ เหตุผลของเขาไม่ได้อยู่ที่ความถูกต้องของคำสามัญเหล่านั้น สิ่งที่เขาสนใจอยู่คนละระดับ เขาสนใจว่าทำไมมนุษย์จึงผลิตประโยคเหล่านี้ขึ้นมา และทำไมมันจึงไม่เคยหายไปจากประวัติศาสตร์

หากคำพูดบางประโยคถูกส่งต่อกันมาเป็นร้อยหรือเป็นพันปี ย่อมมีปัญหาบางอย่างที่มนุษย์ยังไม่เคยเลิกเผชิญ คำตอบในสุภาษิตอาจล้าสมัย ตื้นเขิน หรือผิดพลาดได้ทั้งหมด แต่การดำรงอยู่ของมันคือหลักฐานว่าคำถามพวกนั้นยังไม่ตาย นี่คือการตีแสกหน้าวิธีคิดที่แพร่หลายในวงวิชาการอย่างรุนแรง เพราะนักวิชาการจำนวนมากรีบตัดสินคุณค่าของข้อความจากความถูกต้องของคำตอบ เมื่อพบว่าคำตอบอ่อนแอ ก็โยนทั้งประโยคนั้นทิ้งลงถังขยะเปียกไปพร้อมกัน

…Gómez Dávila เห็นว่านี่คือความผิดพลาดพื้นฐาน เขาแยกคำตอบออกจากปัญหาอย่างเด็ดขาด คำตอบอาจถูกหักล้างได้ทุกเมื่อ ส่วนปัญหาที่ทำให้มนุษย์สร้างคำตอบขึ้นมาต่างหากที่ควรได้รับความสนใจ หากผู้คนทุกวัฒนธรรม ทุกยุคสมัย ต่างตั้งคำถามเกี่ยวกับความรัก ความตาย เวลา ความยุติธรรม ความหวัง หรือโชคชะตา ความเป็นสากลของปัญหานั้นก็เพียงพอที่จะพิสูจน์ความสำคัญของมันแล้ว

ผู้เขียนจึงเสนอภาพของคำสามัญในฐานะร่องรอยทางประวัติศาสตร์ของความวิตกกังวลร่วมกันของมนุษยชาติ มนุษย์รุ่นแล้วรุ่นเล่าต่างฝากรอยเท้าของตนไว้ผ่านประโยคธรรมดาเหล่านี้ สิ่งที่สืบทอดกันมาจึงสะท้อนประสบการณ์ของการดิ้นรนมากกว่าชุดคำตอบที่สมบูรณ์ ความซ้ำซากของถ้อยคำกลับกลายเป็นหลักฐานว่าปัญหานั้นฝังลึกจนไม่มีอารยธรรมใดสามารถแก้มันได้สำเร็จ

เขายังเสนอภาพเปรียบเทียบที่สวยงามว่า

หากโลกเป็นพื้นที่มั่นคงและมีจุดหมายปลายทางที่แน่นอน คำสามัญก็คงทำหน้าที่เป็นหลักคำสอนสำหรับการดำเนินชีวิต แต่โลกที่มนุษย์อาศัยอยู่กลับคล้ายทุ่งกว้างที่พื้นดินเคลื่อนไหวอยู่ตลอด ไม่มีความมั่นคง ไม่มีสูตรสำเร็จ และไม่มีจุดหมายที่ทุกคนยอมรับร่วมกัน คำสามัญจึงทำหน้าที่เป็นเสมือนเครื่องหมายที่คนรุ่นก่อนทิ้งไว้เพื่อบอกคนรุ่นหลังว่า……ณ จุดนี้ ตรงนี้เลย ที่มนุษย์คนหนึ่งเคยเผชิญความฉิบหายและตั้งคำถามแบบเดียวกับเธอ

ตัวอย่างเช่น

…เงินซื้อความสุขไม่ได้

ประโยคนี้มันมีข้อยกเว้นมากมาย เงินสามารถซื้อบ้าน ซื้ออาหาร ซื้อการรักษาพยาบาล และลดความทุกข์ได้ในหลายกรณี ถ้ามองเฉพาะคำตอบ ประโยคนี้อาจมีปัญหาเต็มไปหมด แต่ถ้าหยุดมองที่ตัวคำตอบแล้วขุดลึกลงไป จะพบคำถามที่ซ่อนอยู่ข้างใต้คือ

….แล้วตกลงความสุขเกิดจากอะไร

คำถามนี้ต่างหากที่มนุษย์ตั้งมาตลอดหลายพันปี และยังไม่มีใครหน้าไหนบนโลกตอบมันได้อย่างสมบูรณ์

ลองพิจารณาอีกตัวอย่างหนึ่ง

ทุกวัฒนธรรมต่างมีคำเตือนเกี่ยวกับอำนาจ ไม่ว่าจะเป็น อำนาจทำให้คนเสื่อม หรือผู้มีอำนาจย่อมถูกอำนาจครอบงำ ถ้อยคำแต่ละแห่งอาจต่างกัน รายละเอียดอาจไม่เหมือนกัน แต่การที่มนุษย์ทุกยุคยังสร้างประโยคลักษณะนี้ขึ้นมา แสดงว่าพวกเขากำลังเผชิญปัญหาเดียวกัน นั่นคือความสัมพันธ์ระหว่างอำนาจกับธรรมชาติของมนุษย์ สิ่งที่สืบทอดกันมาจึงไม่ใช่ความจริงสำเร็จรูป หากเป็นร่องรอยของคำถามที่ยังแก้ไม่ตก

ชัยชนะอันตื้นเขินของคนมีปัญญา

นี่คือจุดที่ Gómez Dávila ตีแสกหน้าผู้อ่านอย่างรุนแรง คนมีการศึกษามักภูมิใจที่สามารถรื้อทำลายสุภาษิตหรือความเชื่อเก่า ๆ ได้ด้วยเหตุผลและหลักฐาน เขาเห็นว่าการกระทำแบบนั้นหลายครั้งเป็นเพียงชัยชนะที่ผิวเผิน เพราะเราหักล้างคำตอบได้สำเร็จ ได้สอยความคิดของคนรุ่นเก่าจนร่วง แล้วเข้าใจผิดว่าปัญหาถูกทำลายไปด้วย ทั้งที่ปัญหายังคงยืนอยู่ตรงเดิมเหมือนเดิม มนุษย์ยังรัก ยังทรยศ ยังอิจฉา ยังกลัวความตาย และยังแสวงหาความหมายเหมือนวันแรกไม่เปลี่ยน

Dávila จึงเสนอวิธีทำปรัชญาที่แตกต่างออกไป แทนที่จะถามอย่างกำปั้นทุบดินว่าสุภาษิตนี้จริงหรือเท็จ เขาอยากให้ถามว่า

• มนุษย์ต้องเผชิญประสบการณ์นรกแบบไหนจึงกลั่นสร้างประโยคนี้ขึ้นมา?

• ทำไมประโยคนี้จึงเดินทางข้ามศตวรรษ ข้ามภาษา และข้ามวัฒนธรรมมาหาเราได้?

หากมันเป็นเพียงเรื่องไร้สาระ ขยะสิ้นคิด มันก็ควรหายไปนานแล้ว การที่มันยังคงถูกพูดซ้ำอย่างต่อเนื่อง เป็นไปได้ไหมว่ามันกำลังสะกิดบอกเราว่ามีบางอย่างในชีวิตมนุษย์ที่ยังไม่เคยเปลี่ยน

ประโยคสุดท้ายจึงสรุปวิธีทำปรัชญาของ Gómez Dávila ทั้งหมดเอาไว้ในประโยคเดียวคือ

ไม่ว่าคำสามัญจะสวมหน้ากากแบบใด มันล้วนเป็นคำเชื้อเชิญให้เราขุดลึกลงไปใต้พื้นผิวของมัน นักปรัชญาที่ดีจึงไม่ควรรีบหัวเราะเยาะกับความคิดที่ดูธรรมดา หรือปฏิเสธมันเพราะคำตอบฟังดูเชยไม่เข้าท่า

สิ่งที่ควรทำคือถามว่าปัญหาอะไรทำให้มนุษย์สร้างประโยคนี้ขึ้นมา และเหตุใดมนุษย์จึงยังคงพูดมันซ้ำแล้วซ้ำเล่าจนถึงทุกวันนี้

สำหรับ Gómez Dávila ปรัชญาเริ่มต้นตรงจุดที่เราหยุดดูถูกสิ่งสามัญ เพราะหลายครั้งความลึกที่สุดของมนุษย์ซ่อนอยู่ใต้ประโยคที่ฟังดูธรรมดาที่สุด อย่าง สุภาษิต ความเชื่อพื้นบ้าน หรือคำพูดติดปากของคนทั่วไป เปรียบเหมือนซากชิ้นส่วนโบราณสถาณที่หลงคงเหลืออยู่บนผิวดิน คนที่เดินผ่านอาจเห็นเพียงก้อนอิฐก้อนกินก้อนหินธรรมดา ส่วนคนที่หยุดขุดลงไปจะพบว่าข้างใต้ซ่อนทั้งอารยธรรม ความหวาดกลัว ความหวัง ความสับสนของมนุษยชาติ และประวัติศาสตร์ทั้งหมดของการดิ้นรนเพื่อทำความเข้าใจชีวิตเอาไว้ค่ะ

ก่อนหน้านี้เวลาคนเราไม่เข้าใจพายุ หรือตายยากจน เราก็บอกว่าพระเจ้าทำเพื่อทดสอบเรา หรือบอกว่าความทุกข์นี้แค่ชั่วคราว เดี๋ยวตายไปก็ได้ไปสวรรค์ แต่พอวิทยาศาสตร์เริ่มอธิบายทุกอย่างได้ มันก็เหมือนกับเอาชีวิตหลังความตายที่เป็นที่พึ่งทางใจออกไปจากชีวิตของคนยุคนั้น และวิทยาศาสตร์ไม่ได้มาตอบอย่างเดียว แต่มันมาถามแทนด้วย มันถามว่าจริงเหรอที่โลกแบน? จริงเหรอที่พระเจ้าสร้างมนุษย์จากดิน? มันไม่ยอมเชื่ออะไรง่ายๆ

แต่ปัญหาคือพอวิทยาศาสตร์ให้คำตอบ/ตั้งคำถามได้กับแทบทุกสิ่ง ตั้งแต่การที่พวกเขาเริ่มรู้ว่าโลกไม่ได้หมุนรอบมนุษย์ตามที่คัมภีร์บอก แต่มันหมุนรอบดวงอาทิตย์ (โคเปอร์นิคัส) และมนุษย์ก็เป็นแค่ลิงไม่มีหาง สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดหนึ่ง (ดาร์วิน) แล้วนั้น แล้วใครกันจะเป็นคนบอกเราว่าแล้วเรามีชีวิตไปเพื่ออะไร? ต้องทำอะไร? ซึ่งมันเป็นคำถามที่ทำให้คนยุคนั้นทรมานใจมาก (ไม่ใช่ว่าวิทยาศาสตร์ให้คำตอบนี้ไม่ได้นะคะ ให้ได้ชัดแบบแจ่มแจ้งเลย 5555 แต่คำตอบมันทำให้คนตอนนั้นชอคโลกไปตามๆกัน มันเย็นชาเกินไป ซึ่งมันไม่ตอบโจทย์ทางอารมณ์และจิตวิญญาณของคนที่กำลังสูญเสียที่พึ่งทางใจนั่นเอง)

วิทยาศาสตร์เป็นเครื่องมือที่ใช้หาความจริง (Truth) แต่ไม่ใช่เครื่องมือสร้างความหมาย (Meaning)

เราผู้มองจากมุมคนยุคปัจจุบัน อาจจะไม่เข้าใจว่าทำไมต้องชอคกับวิทยาศาสตร์ในเมื่อมันเป็นข้อเท็จจริง มันควรจะรู้สึกหลุดพ้นไม่ใช่หรอ แต่บลูอยากให้เราเห็นว่าการเปลี่ยนผ่านนั้นมันเร็วเกินไป เหมือนเราอยู่ในบ้านที่อบอุ่นแล้วจู่ๆ มีคนมาเปิดประตูให้ลมหิมะพัดเข้าใส่โดยไม่ให้เวลาเราหาเสื้อกันหนาว ถ้าเราอยู่ในยุคที่โบสถ์บอกว่าสวรรค์มีจริง แต่วิทยาศาสตร์กลับพิสูจน์ว่าอวกาศว่างเปล่าเราจะรู้สึกยังไง? วิทยาศาสตร์ทุบกำแพงความเชื่อเก่า ๆ ที่บอกว่าพระเจ้าสร้างทุกอย่าง แล้วพอทุบเสร็จ กลับไม่เจออะไรเลย ความหมายทุกอย่างที่มนุษย์เคยมี (เช่น เกิดมาทำดีไปสวรรค์) มันเป็นสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นเองทั้งนั้น แต่พอเรารู้ว่ามันเป็นของปลอม เราก็จะเหลือแค่ความว่างเปล่าซึ่งมันสั่นสะเทือนถึงขนาดที่เรารู้สึกว่าเรายืนอยู่บนอะไรกันแน่? นั่นคือแรงกดดันที่ทำให้คนต้องคิดใหม่ทั้งระบบ ไม่ใช่แค่ร้องไห้แล้วจบค่ะ

นี่คือจุดที่บลูเห็นว่าการปฏิวัติทางวิทยาศาสตร์และปรัชญาไม่ได้ทำให้มนุษย์เป็นอิสระหลุดพ้น แต่มันทำให้มนุษย์ตกอยู่ในภาวะไร้ที่ยึดเหนี่ยว ซึ่งหนักกว่าภาวะทุกข์ธรรมดาซะอีก บลูต้องการให้เราเห็นว่าความว่างเปล่า (Void) เริ่มเกิดขึ้นในจิตใจมนุษย์ตอนไหน เพราะเมื่อเราตัดไม้ค้ำยันทางจิตใจออกไป (พระเจ้า) โดยที่ยังไม่มีการสร้างสิ่งใหม่มาทดแทน มนุษย์ก็จะเกิดอาการเหวอ หรือไหลไม่ถูกในเชิงอัตถิภาวนิยม (Existential crisis)

แล้วประเทศอื่นในยุโรปไม่เจอวิทยาศาสตร์ดิสรัปต์เหรอ? ทำไมต้องเป็นเยอรมนี?

นั่นสิ ทำไมนะ ทำไมประเทศที่ตั้งคำถามนี้แบบจริงจังที่สุดคือเยอรมนีล่ะ ปัจจัยแรกเลยเพราะเยอรมนีเป็นแหล่งกำเนิดของทั้งปรัชญาคลาสสิก (คานท์, เฮเกล) และยุคเรืองปัญญาทางวิทยาศาสตร์ แต่ถึงอย่างนั้น เยอรมันก็ดันมีประวัติศาสตร์ที่เต็มไปด้วยความแตกแยกทางการเมือง พวกเขาจึงไม่มีความสุขแบบฝรั่งเศสหรืออังกฤษที่กำลังสนุกสนานกับการไปยึดอาณานิคมในทวีปอื่นและรวยกันเป็นเบือ และเมื่อวิทยาศาสตร์ดิสรัปต์ ฝั่งฝรั่งเศสเค้าก็รับมือกับการเปลี่ยนผ่านนี้ด้วยการปฏิวัติทางการเมือง ส่วนอังกฤษเน้นการพัฒนาอุตสาหกรรมและทุนนิยม (บวกกับประเทศอื่นๆ ในยุโรปเองก็ยังมีกษัตริย์กับศาสนาที่แข็งแรงอยู่อีกด้วย)

ลองนึกภาพว่ามีเด็กสองคนในห้องเรียน คนหนึ่งอยู่ครอบครัวที่พ่อแม่รวยสนับสนุนเต็มที่ (เหมือนอังกฤษที่กำลังตั้งอาณานิคม มีเงินมีทอง) อีกคนอยู่ครอบครัวที่พ่อแม่ทะเลาะกันแตกแยกและไม่มีที่ยืนในสังคม (เหมือนเยอรมนียุคนั้นที่ยังไม่เป็นปึกแผ่น) เด็กคนที่สองก็มักจะตั้งคำถามกับชีวิตและมีความรู้สึกเชิงลบได้มากกว่าเป็นเรื่องปกติ

ซึ่งบลูกำลังจะบอกว่านี่ไม่ใช่ความบังเอิญ/นิสัยประจำชาติ แต่มันเป็นผลลัพธ์ทางประวัติศาสตร์ (ซึ่งถ้าเยอรมนีไม่แตกแยก พวกเขาอาจไม่มีเวลามานั่งเศร้ากับจักรวาล เพราะยุ่งอยู่กับการไปขุดทองในต่างประเทศเหมือนเพื่อนบ้านก็ได้ค่ะ) นักคิดเยอรมันที่ซึ่งเป็นศูนย์รวมของกลุ่มคนที่ฉลาดเกินไปอยู่แล้ว (สังคมเยอรมันในยุคนั้นมีรากฐานความคิดทางปรัชญาที่เข้มข้นที่สุด ดินแดนนี้เลยกลายเป็นจุดปะทะหลักที่รับแรงกระแทกทางจิตวิญญาณไปเต็มๆ) และดันมีเวลาเยอะมากเกินไปในการจ้องมองความว่างเปล่าของจักรวาลอีก ทำให้มนุษย์เกิดภาวะไร้ทิศทางซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของความเศร้าแบบ Weltschmerz ค่ะ

Weltschmerz แปลตรงตัวว่า Welt (โลก) + Schmerz (ความเจ็บปวด) รวมกันคือความเจ็บปวดของโลก หรือความเหนื่อยล้าต่อโลก

บลูไม่ได้ใช้คำว่าความเศร้า (Sadness) เพราะความเศร้ามันเกิดขึ้นเมื่อเราเสียบางอย่างไป สอบตก หรือแฟนทิ้ง (ซึ่งมันเป็นเรื่องของปัจเจกบุคคลและมีทางแก้ไขได้ด้วยการหาของใหม่หรือเวลาเยียวยา) แต่ Weltschmerz เกิดขึ้นเมื่อเราเปรียบเทียบโลกที่เราอยากให้เป็น (โลกที่เปี่ยมด้วยความหมาย ความยุติธรรม) กับโลกที่เป็นจริง (โลกที่โหดร้าย ไร้เหตุผล และเต็มไปด้วยความทุกข์) แล้วพบว่ามันไม่มีวันตรงกันได้เลย

• Sadness = เหมือนเราโดนเพื่อนแย่งผัว/เมียเราไปกิน เราก็เสียใจ ร้องไห้ แล้วพอได้ผัว/เมียใหม่ก็หาย

• Weltschmerz = เหมือนเรานั่งมองดูชาย/หญิงทั้งโลกแล้วรู้ว่าสักวันมันจะตายหมดอยู่ดี และต่อให้เราคบกับใครใหม่ รักคนนี้ คนหน้า หรืออีกล้านคน ทุกคนมันก็ต้องแก่ เจ็บ พลัดพราก และตายในที่สุด ความเจ็บปวดจึงไม่ได้อยู่ที่การเสียคนหนึ่งคน แต่อยู่ที่การตระหนักว่านี่คือโครงสร้างของการมีชีวิต

สิ่งที่น่าสนใจคือ Weltschmerz ไม่จำเป็นต้องหมายถึงซึมเศร้า หรือสิ้นหวังเสมอไป หลายครั้งมันคือความรู้สึกปะปนระหว่างความเศร้า ความงาม และความจริง เหมือนเวลาเรามองพระอาทิตย์ตกแล้วรู้ว่ามันสวยเพราะมันกำลังจะหายไป หรือมองคนที่เรารักแล้วรู้ว่าวันหนึ่งทั้งเราและเขาจะไม่อยู่แล้ว ความรู้สึกนั้นไม่ใช่แค่เสียใจ แต่มันคือการสัมผัสโครงสร้างของโลกที่ไม่อาจแก้ไขได้ มองเห็นความจริงที่คนทั่วไปไม่อยากเห็น ตระหนักว่าได้ว่า ไม่ว่าเราจะพยายามทำดีแก้ไขฝืนมันแค่ไหน ระบบสังคมและธรรมชาติก็พร้อมจะทำลายเราได้ทุกเมื่อโดยไม่มีเหตุผลอยู่ดี เหมือนคนที่ดูแลร่างกายดีมาทั้งชีวิต จู่ๆ ตรวจเจอเป็นมะเร็งระยะสุดท้ายแบบงงๆ หรือรัฐบาลที่กินบ้านกินเมืองเป็นปีศาจหมูแต่ไม่ตายสักทีนั่นแหละค่ะ

ตรงนี้เองที่ Weltschmerz ต่างจากความเศร้าทั่วไป เพราะมันถามว่าโลกถูกสร้างมาแบบนี้ตั้งแต่แรกใช่ไหม? ไม่ใช่ว่าฉันสูญเสียอะไรไป และเมื่อคำถามย้ายจากระดับเหตุการณ์เฉพาะหน้าไปสู่ระดับโครงสร้างของการดำรงอยู่ มันเลยกลายเป็นหัวข้อที่นักคิดเยอรมันจำนวนมาก เช่น Schopenhauer, Nietzsche และต่อมาคือ Heidegger หยิบมาคิดกันอย่างจริงจัง แทนที่จะมองว่าเป็นเพียงอารมณ์ชั่วคราวของปัจเจกคนหนึ่ง

โลกนี้มันไม่สมบูรณ์ และมันจะไม่มีวันสมบูรณ์

เยอรมันในตอนนั้นไม่ได้แค่เศร้าเสียใจ แต่พวกเขากำลังเผชิญกับสภาวะที่เรียกว่า Weltschmerz เขาตระหนักรู้ว่าความทุกข์คือส่วนประกอบถาวรของความจริง เขารู้ว่าความทุกข์เป็นกฎของจักรวาล เช่น ความตาย, ความเจ็บป่วย, การพลัดพราก มันไม่ใช่เรื่องที่เกิดขึ้นชั่วคราว แต่มันคือโครงสร้างของชีวิต เหมือนกับกฎแรงโน้มถ่วงที่เราต้องใช้ชีวิตภายใต้มัน

อย่างเช่น ในทางคณิตศาสตร์ ถ้าเรามีสมการ X + Y = 10 ถ้า Y เป็นความทุกข์ คนทั่วไปมักคิดว่าเราแค่ทำให้ Y เป็น 0 ก็จะได้ X = 10 แต่บลูจะบอกว่า Y ไม่มีทางเป็น 0 ได้เลย มันอาจจะน้อยลงบ้างเวลาที่เราทำให้ X ใหญ่ขึ้น แต่ Y ก็ยังคงมีค่าอยู่เสมอ นี่หมายความว่าทุกความสุขที่เรามีในชีวิตจะต้องมาพร้อมกับความทุกข์ในสัดส่วนหนึ่งเสมอ ไม่มีความสุขที่บริสุทธิ์แบบไม่มีเงื่อนไข เช่น การมีความรักก็หมายถึงการจบลงด้วยการจากลา ไม่ว่าจากการตายหรือการแยกทาง การเกิดมาก็หมายถึงการต้องตาย มันเป็นแพ็คเกจที่แยกจากกันไม่ได้ค่ะ

หรือถ้าเราเป็นหมอ เราจะรักษาคนไข้ได้ บรรเทาอาการเจ็บปวดได้ สามารถยืดอายุขัยได้ แต่หมอไม่สามารถรักษาความตาย โดยการทำให้ใครเป็นอมตะไม่เจ็บไม่ป่วยไม่แก่ไม่ไข้ได้ Weltschmerz คือการที่หมอคนนั้นยอมรับว่าการรักษาไม่ใช่การพิชิตความตาย มันคือการอยู่กับความจริงที่ว่าความตายมีชัยชนะเสมอ ไม่ว่าหมอจะทุ่มเทเท่าไหร่ก็ตาม

นึกถึงซีรีย์หรือหนังที่หมอพยายามช่วยคนไข้สุดชีวิต แต่คนไข้ก็เสียชีวิตในที่สุด หมอก็จะนั่งนิ่ง ๆ แล้วพูดว่าเราทำดีที่สุดแล้ว ซึ่งประโยคนี้ไม่ได้หมายถึงความแพ้ แต่มันคือการยอมรับขีดจำกัดของความเป็นมนุษย์

พวกเขาเลยได้สรุปได้ว่า ความทุกข์ไม่ใช่บั๊ก หรือความผิดพลาดชั่วคราวของชีวิตที่จะแก้ได้ด้วยการมองโลกในแง่ดี แต่มันคือข้อกำหนดถาวรของการมีชีวิตอยู่บนโลกใบนี้ค่ะ

1. มนุษย์มีความปรารถนาที่ไม่มีวันสิ้นสุด (จิตใจมนุษย์ถูกออกแบบมาให้โลภ เราไม่เคยพอกับสิ่งที่ตัวเองมี อยากได้เงินเพิ่ม อยากมีชื่อเสียง อยากเป็นที่รัก ยิ่งได้มากก็ยิ่งอยากมาก เหมือนการติดยา)

2. โลกและธรรมชาติมีทรัพยากรจำกัด และเต็มไปด้วยความไร้ระเบียบ (เงินมีไม่พอให้ทุกคนรวย ที่ดินมีไม่พอให้ทุกคนมีบ้าน และธรรมชาติก็ไม่ยอมทำตามที่เราสั่ง เราอยากให้อากาศเย็น แต่มันกลับร้อน เราไม่ได้อยากให้บ้านทรุด แต่แผ่นดินไหว)

3. ดังนั้น มนุษย์จะต้องชนเข้ากับความผิดหวังอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้เสมอ (เมื่อความอยากอันไม่มีที่สิ้นสุดมาเจอกับโลกอันจำกัด มันก็ต้องชนกัน เราเลยผิดหวังตลอดเวลา)

4. กระบวนการชนนี้เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าทุกวัน ทุกวินาที ความทุกข์จึงไม่ใช่เรื่องบังเอิญ (ไม่ได้เกิดเพราะวันนี้เราดวงไม่ดี) แต่มันคือเนื้อแท้ของชีวิตนั่นเอง

Arthur Schopenhauer

ในยุคของ Schopenhauer ปรัชญากระแสหลักกำลังลุ่มหลงอยู่กับแนวคิดของนักคิดอย่าง Hegel ที่บอกว่าโลกกำลังพัฒนาก้าวหน้าไปเรื่อยๆ ด้วยสติปัญญาและเหตุผล แต่ Schopenhauer ถือเป็นเด็กดื้อในวงการ เขาบอกทุกคนว่า เลิกเพ้อเจ้อ โลกนี้ไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยเหตุผล มันแค่ทำงานของมันไปเรื่อย ๆ …สิ่งมีชีวิตทั้งหลายขับเคลื่อนด้วยแรงปรารถนาและไม่มีวันอิ่ม คนก็เหมือนกัน เราคิดว่ากำลังไปสู่เป้าหมายสูงส่งหรอ เปล่าเลย จริง ๆ แล้วเราแค่ถูกแรงขับทางชีวภาพลากไปมาไม่มีอะไรมากกว่านั้น

เขาเป็นนักคิดชาวยุโรปคนแรกๆ ที่นำปรัชญาตะวันออก อย่างเรื่องอวิชชา และตัณหา ในพุทธศาสนา มาผสมผสานเพื่อกระชากหน้ากากโลกตะวันตก ซึ่งก่อนหน้าเขามีคนสนใจอินเดียบ้างแล้วในยุโรป แต่ Schopenhauer คือคนแรก ๆ ที่ให้ความสำคัญกับ The Upanishads และมองว่าปรัชญาอินเดียมีคุณค่าทัดเทียมหรือเหนือกว่าปรัชญาตะวันตกในบางด้าน อย่างไรก็ตาม สิ่งที่เขาได้รับอิทธิพลมากที่สุดคืออุปนิษัทและฮินดู มากกว่าพุทธศาสนา แม้หลายแนวคิดจะสอดคล้องกับพุทธ เช่น ตัณหา ความทุกข์ และการดับความอยากก็ตาม

ในทางปรัชญาศาสนา มีคำถามยอดฮิตที่เรียกว่า Problem of Evil เช่น ถ้าพระเจ้าผู้สร้างโลกใจดีจริง ทำไมปล่อยให้มีเด็กอดอยาก? ทำไมปล่อยให้มีแผ่นดินไหว? ทำไมให้มีโรคระบาด? ศาสนาเดิมจะพยายามแก้ตัวให้พระเจ้าว่ามันคือการทดสอบ แต่ Schopenhauer จะหน้ายี๋แล้วบอกว่า มึงไม่ต้องไปโทษพระเจ้าหรอก เพราะมันไม่มีพระเจ้าตั้งแต่แรก โลกนี้มันโหดร้ายด้วยตัวมันเองอยู่แล้ว

เวลาเราเห็นสิงโตไล่กัดกวางอย่างทรมาน คนทั่วไปอาจจะรู้สึกสะเทือนใจ แต่นั่นไม่ใช่ความชั่วร้ายของสิงโต และไม่ใช่โทษประหารจากฟ้า แต่มันคือเนื้อแท้ของธรรมชาติที่สัจธรรมอันโหดร้ายต้องกัดกินตัวเองเพื่อให้อยู่รอด จิตวิญญาณของจักรวาลไม่ได้มีสมอง แต่มันคือตัณหาความหิวโหย (ตัณหาในที่นี้คือแรงผลักดันพื้นฐานของการดำรงอยู่ทั้งหมด ตั้งแต่แรงโน้มถ่วง การเติบโตของต้นไม้ สัญชาตญาณสัตว์ ไปจนถึงแรงขับของมนุษย์ เพราะฉะนั้น Will จึงไม่ใช่แค่อยากแต่เป็นแรงผลักดันให้ดำรงอยู่ (blind striving) ที่ไม่มีเหตุผลและไม่มีจุดหมายปลายทาง) พอเรามีความอยาก เราก็เป็นทุกข์ พอได้สิ่งที่อยาก ความสุขที่เกิดขึ้นมันก็แค่การหายหิวชั่วคราว แล้วเราก็จะเบื่อ และหิวมันสิ่งใหม่ต่อไปเรื่อยๆ ค่ะ

บลูมองว่าการกระทำนี้มีผลกระทบมหาศาลค่ะ เพราะมันปลดภาระจากพระเจ้า ทำให้เราไม่ต้องโทษใคร แต่ในขณะเดียวกันมันก็โหดร้าย เพราะมันหมายความว่าความทุกข์ไม่ใช่ข้อผิดพลาดที่รอการแก้ไข แต่มันคือเงื่อนไขพื้นฐานของการมีชีวิต เขาไม่ได้บอกว่าโลกผิดพลาด แต่บอกว่าโลกทำงานแบบนี้โดยธรรมชาติ

Schopenhauer ไม่ได้แค่ปฏิเสธคำอธิบายแบบเทววิทยา เขายังเปลี่ยนกรอบคำถามด้วย กล่าวคือ เขาไม่ถามว่าใครทำให้โลกเป็นแบบนี้ แต่ถามว่าธรรมชาติของการดำรงอยู่คืออะไร เมื่อเปลี่ยนคำถาม ความจำเป็นที่จะต้องหาผู้รับผิดชอบก็หายไป เหลือเพียงการทำความเข้าใจโครงสร้างของโลกเอง

Schopenhauer ไม่ได้เสนอคำปลอบใจ แบบศาสนา และก็ไม่ได้เสนอความก้าวหน้าแบบ Hegel เขาเสนอว่าโลกไม่มีใครให้โทษ ไม่มีใครให้ฟ้อง และไม่มีใครกำลังวางแผนให้ทุกอย่างลงเอยอย่างดี ความทุกข์จึงไม่ใช่อุบัติเหตุ แต่เป็นราคาของการมีชีวิตอยู่เอง

นี่เองที่ทำให้เขากลายเป็นต้นธารสำคัญของประเพณี philosophical pessimism ในยุโรป และเป็นเหตุผลที่ Nietzsche ต้องเริ่มต้นบทสนทนาทางปรัชญาของตนเองด้วยการเผชิญหน้ากับ Schopenhauer ก่อนจะค่อย ๆ แยกทางกับเขาในภายหลัง

แก่นกลางของโลกไม่ใช่เหตุผล แต่คือ เจตจำนง ซึ่งเป็นพลังงานที่ตาบอด หิวโหย และไม่มีวันอิ่ม

• เจตจำนง (The Will / Wille zum Leben) คือแรงขับเคลื่อนทางชีวภาพดิบๆ เช่น แรงขับที่ทำให้ต้นไม้พยายามแทรกตัวผ่านคอนกรีตขึ้นมาหาแสง หรือแรงขับที่ทำให้สัญชาตญาณสัตว์ต้องกินและผสมพันธุ์ มันทำงานโดยไม่ต้องมีสมองหรือเหตุผล

• ตาบอด หมายถึงมันไม่มีเป้าหมายสูงส่ง มันไม่เห็นว่าอะไรดีอะไรชั่ว มันแค่อยากไปเรื่อย ๆ

• หิวโหยและไม่มีวันอิ่ม เพราะพอเราได้กินแล้ว เราก็อยากกินอีก พอมีเงินแล้วก็อยากมีอีก มันไม่มีความพอเพียงในธรรมชาติของมัน
  นึกภาพว่าเราหิวข้าวมาก ๆ เราคิดแค่ว่าจะไปหาอะไรกิน พออิ่มแล้วเราก็จะนึกถึงอย่างอื่น เช่น อยากดูหนัง หรืออยากนอน นั่นแหละค่ะเจตจำนงคือตัวขับที่ไม่มีวันหยุด มันไม่ใช่ เพราะเราตัดสินใจ แต่มันคือเพราะร่างกายของเราสั่งเรา
  นี่คือการฆ่าตัวตายทางปรัชญาของเหตุผลนิยมค่ะ เพราะยุคก่อนเชื่อว่ามนุษย์คือสัตว์มีเหตุผลที่สามารถควบคุมตัวเองได้ แต่ช็อพเพนเฮาเออร์บอกว่าเหตุผลเป็นแค่ทาสรับใช้ของเจตจำนง เราคิดว่าเราเลือกผัว/เมียเพราะเราชอบ แต่จริง ๆ แล้วมันคือแรงขับทางชีววิทยาที่ต้องการสืบพันธุ์

• ความสุขเป็นค่าลบ (Negative State) ฟังดูงงใช่ไหมคะ? ปกติเราคิดว่า ความสุขเป็นบวก (+1) ความทุกข์เป็นลบ (-1) แต่ Schopenhauer บอกว่า ความทุกข์ต่างหากที่เป็นค่าบวก (มีอยู่จริง) ส่วนความสุขคือค่าลบ (เป็นเพียงการลบความทุกข์ออกไป)

  เวลาเราปวดเยี่ยวมากๆ ค่ะ ความปวดนั้นคือ ความทุกข์ (ค่าบวก/สัมผัสได้จริง) พอได้เข้าห้องน้ำ ความรู้สึกสบายตัวที่เกิดขึ้น ไม่ใช่ความสุขมหัศจรรย์อะไรเลย แต่มันคือการลบความปวดออกไป (ค่าลบ) พอหายปวด สักพักเราก็หิวน้ำ พอได้กินน้ำ สักพักก็ปวดเยี่ยวใหม่ ชีวิตหมุนวนแบบนี้เรียกว่าลูกตุ้มแห่งชีวิต (Pendulum of Life) ที่แกว่งไปมาระหว่างความทุกข์ (เมื่อไม่ได้) กับความเบื่อหน่าย (เมื่อได้มาแล้ว)

  เหมือนที่คนทั่วไปชอบคิดว่าถ้าทำงานหนัก แล้วประสบความสำเร็จ ได้บ้าน ได้รถ เราจะมีความสุขถาวร Schopenhauer ชี้ให้เห็นว่าเป็นความหลงผิด (Delusional) ค่ะ เพราะทันทีที่เราได้บ้านได้รถ สมองเราจะชินชาอย่างรวดเร็ว แล้วเจตจำนงจะสร้างเป้าหมายใหม่มาทรมานเราต่อทันที ความสุขถาวรจึงไม่มีอยู่จริงในเชิงโครงสร้างค่ะ

Schopenhauer บอกว่าเราไม่ได้เป็นนายของตัวเอง เราคือหุ่นเชิดที่ถูกเจตจำนง (ธรรมชาติ) ชักใย ให้เรากิน รัก ต่อสู้ และสืบพันธุ์โดยที่เราไม่รู้ตัว ปัญญาเป็นเพียงเลขานุการของ Will มากกว่าเป็นเจ้านาย เราไม่ได้อยากเพราะคิด แต่เราคิดเพื่อหาเหตุผลมารองรับสิ่งที่เราอยากอยู่แล้ว (นี่คือจุดที่ภายหลัง Freud ชื่นชม Schopenhauer มาก เพราะมันเปิดทางให้แนวคิดเรื่องจิตไร้สำนึก)

• ต้นไม้ไม่ได้เลือกที่จะออกดอก มันถูกโปรแกรมให้ออกดอก

• เราไม่ได้เลือกที่จะมีเซ็กซ์เพื่อความสุขจริง ๆ มันคือกลไกที่ธรรมชาติสร้างมาให้เราสืบพันธุ์

• การที่เรารักลูกของเรา มันคือการที่ Will ใช้ความรักเป็นเครื่องมือในการทำให้เผ่าพันธุ์ดำรงอยู่ ทำให้เราผูกพันกับชีวิตใหม่ เพื่อให้ยีนของเรายังอยู่รอด

…บางคนฟังถึงตรงนี้แล้วจะงอแงว่างั้นเราก็ไม่ต่างจากสัตว์เลยนะสิ

ดักไว้สำหรับคนรักสัตว์ บลูรักสัตว์เหมือนกัน ส่วนตัวไม่ได้มองว่าคนอยู่คนละระดับกับสัตว์ มันก็คือสิ่งมีชีวิตเหมือนกัน ดังนั้นตอนเห็นไก่ตายกับคนตาย ความรู้สึกของบลูเท่ากันค่ะ

ซึ่ง Schopenhauer ไม่ได้ดูถูกมนุษย์นะคะ เขาแค่ตบหน้าและถอดความหลงตัวเองของคนออก 5555 เขายังเสนอทางออกไว้ด้วย (แม้จะไม่ใช่ในบทความนี้) นั่นคือศิลปะ ดนตรี ความสงสาร หรือสิ่งใดก็ตามที่อยู่เหนือเจตจำนงด้วยการมองโลกอย่างสุนทรียะและมีเมตตา

…ถ้าเราเป็นแค่สิ่งมีชีวิตที่เกิดมาเพื่อกินขี้ปี้นอน เราจะเอาไงต่อกับชีวิตดี งั้นเป้าหมายทั้งหลายก็คือเรื่องไร้สาระนะสิ ยอมแพ้ไปเลยดีไหม?

ก่อนแรก การรู้ว่าเราเป็นหุ่นเชิดนี่แหละคือก้าวสำคัญของการเป็นอิสระ (อันนี้ถึงแม้ Schopenhauer จะไม่ได้พูดด้วยถ้อยคำนี้ตรง ๆ แต่ถือว่าเป็นการสรุปที่สอดคล้องกับเขา เพราะสำหรับเขา อิสรภาพไม่ได้เกิดจากการตามใจ Will แต่เกิดจากการเริ่มเห็นการทำงานของมัน แล้วลดอำนาจของมันผ่านศิลปะ ดนตรี ความสงสาร ความเมตตา อย่างที่บอกไป)

เพราะเมื่อเรารู้ว่าถูกบังคับโดยอะไร เราก็จะเริ่มตั้งคำถามกับแรงขับเหล่านั้น และสามารถเลือกที่จะไม่ทำตามได้บ้าง เช่น การเลือกมีชีวิตที่เรียบง่ายไม่ไล่ตามกระแส เราไม่ต้องมีสิ่งนั้นสิ่งนั้นควรทำ 1234 ก่อนอายุ 5 ขวบ เป็นต้น ซึ่งเจตนาในงานเขียน Schopenhauer เขาไม่ได้โน้มน้าวปั่นหัวหรือบอกให้เรายอมแพ้ แต่เขาบอกให้หยุดเพ้อเจ้อ ปลง แล้วอยู่กับความจริง ซึ่งมันสามารถทำให้เรารู้สึกสงบได้ เพราะเราไม่ต้องคาดหวังอะไรเกินตัวอีกต่อไป โลกมันก็เป็นของมันแบบนี้แหละ อยากทำอะไรทำ ไม่อยากทำอะไรก้ไม่ต้องทำ เดี๋ยวคุณก็ตาย เดี๋ยวผมก็ตาย เดี๋ยวทุกคนก็ตายห่ากันหมดนั่นแหละครับ จะกลัวอะไรครับ

บลูมองว่า Schopenhauer กำลังโจมตีอำนาจของลัทธิมองโลกในแง่ดี (Optimism) ว่าเป็นเรื่องชั่วร้าย (Wicked ของเขาไม่ได้หมายถึงชั่วร้ายแบบด่าคนคิดบวกทุกคนแบบนั้นนะคะ แต่เขาหมายถึงการเสนอทฤษฎีเช่นนั้นทั้งที่โลกเต็มไปด้วยความทุกข์ เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจทางศีลธรรม เพราะมันไม่ซื่อสัตย์ต่อข้อเท็จจริงของชีวิต) เพราะมันคือการดูหมิ่นความทุกข์ทรมานอันมหาศาลของมนุษย์ด้วยวลีที่สวยงาม การไปบอกคนที่กำลังโดนชีวิตบดขยี้ โดนเอารัดเอาเปรียบ โดนเพิกเฉยต่อความเดือดร้อน ว่าเดี๋ยวมันก็ดีขึ้น มองโลกในแง่ดีสิ บลูคิดว่าเป็นคำพูดที่เหี้ยมากค่ะ เพราะมันคือการทำเป็นมองไม่เห็นบาดแผลของเขา แล้วเอาคำพูดเหี้ยๆ ไปกลบเกลื่อน

ที่ Schopenhauer เรียกพวกมองโลกในแง่ดีว่า Wicked เพราะลัทธินี้สร้าง Toxic Positivity ที่โยนความผิดให้ผู้รับกรรม เช่น ถ้าคุณยังทุกข์ แสดงว่าคุณยังคิดบวกไม่พอ ซึ่งเป็นการทำร้ายคนทุกข์ซ้ำสอง มันคือการดูถูกความเจ็บปวดของเขา และการปฏิเสธว่าความทุกข์เป็นส่วนหนึ่งของโลก คือการโกหก และทำให้คนไม่สามารถเตรียมใจรับมือกับความจริงได้

สิ่งนี้ใกล้เคียงกับงานของ Marx, Nietzsche, Foucault หรือ Mark Fisher เรื่องของการรับใช้ชนชั้นปกครอง เช่น ระบบทุนนิยมที่บอกว่าขยันแล้วรวย ถ้ามันเป็นเรื่องจริง คนจนคงไม่มีอยู่บนโลก..เห็นไหมคะ ว่าการมองโลกในแง่ดี คือเครื่องมือของคนมีอำนาจที่ทำให้คนจนอดทนกับความอยุติธรรม โดยหวังว่าวันพรุ่งนี้จะดีกว่า

…บางคนอาจแย้งว่า การมองโลกในแง่ดีก็ดีนะ มันทำให้เรามีพลังสู้

ใช่ค่ะ มันมีประโยชน์ในทางจิตวิทยา หากตีความ Schopenhauer ต่อในบริบทปัจจุบัน บลูมองว่าการมองโลกในแง่ดีแบบปฏิเสธความจริง ที่ทำหน้าที่คล้ายยาเสพติด มันช่วยให้เราทนอยู่กับโลกได้แบบผ่านไปที ใช้ชีวิตไปวัน ๆ แบบเกิดมาตั้งใจเรียน กินอาหารสุขภาพ ตั้งใจทำงาน ขยับตำแหน่ง หาแฟนดีๆ มีลูกสักคนสองคน เก็บเงินเกษียณ ป่วย เจ็บ แล้วก็ตายตามสูตรสำเร็จได้ แต่ถ้าเราอยากจะเข้าใจโลก เราต้องกล้ามองความจริงก่อน แล้วค่อยเลือกว่าจะทำยังไงกับมัน

กลไกของธรรมชาติ ความรัก ความใคร่ และการสืบพันธุ์

Schopenhauer เขียนไว้บทนึงเรื่อง The Metaphysics of Sexual Love (เหมือนจะมีเป็นหนังสือแยกเล่มออกมาด้วย 100 กว่าหน้า) เล่มนี้ คือการเอาปรัชญาไปจับชนกับชีววิทยาและจิตวิทยาวิวัฒนาการก่อนที่ดาร์วิน หรือฟรอยด์จะดังซะอีกค่ะ

คือในศตวรรษที่ 19 กวีนิพนธ์และวรรณกรรมยุโรปกำลังคลั่งไคล้เรื่องความรักแท้ชั่วนิรันดร์” (Romantic Love / Soulmates) ผู้คนเชื่อว่าความรักคือเรื่องของดวงวิญญาณสองดวงที่ฟ้าลิขิตมาให้คู่กัน

แต่ Schopenhauer เดินเข้ามาสาดน้ำเย็นเช็ดหน้าทุกคน 5555 ด้วยการบอกว่า ไร้สาระ ความรักโรแมนติกไม่มีจริง มันแค่เรื่องที่ธรรมชาติปรุงแต่งขึ้นมาเพื่อหลอกใช้เราเท่านั้น

ว่าความรักหรือความใคร่ที่เราคิดว่าโรแมนติกนักหนาคืออุบายของเจตจำนง ที่หลอกให้มนุษย์2คนมองข้ามข้อเสียของกันและกัน เพื่อเป้าหมายเดียวคือ การคลอดลูกออกมา รับไม้ต่อความทุกข์ในโลกใบนี้ต่อไปค่ะ

ธรรมชาติรู้ดีว่าถ้าบอกมนุษย์ตรงๆ ว่าจงไปมีลูกเพื่อเพิ่มคนมาทนทุกข์ในโลก มนุษย์คงยี๋ ธรรมชาติเลยต้องเคลือบน้ำตาลด้วยความรู้สึกโรแมนติก เคมีสมอง และความใคร่ การได้ครอบครองคนคนนี้คือความสุขสูงสุด หลอกให้เราผสมพันธุ์กัน พอบรรลุภารกิจสืบพันธุ์เสร็จ ความหลงก็จางหาย ทิ้งไว้แค่ความว่างเปล่าและภาระเลี้ยงดูค่ะ

บลูคิดว่านี่คือการทำให้เห็นว่าอัตตา (Ego) ของเราช่างเปราะบางค่ะ เรานึกว่าเราเป็นผู้เลือกแต่จริงๆ เราเป็นเพียงเครื่องมือที่ Will-to-live ฮอร์โมนและสัญชาตญาณใช้เพื่อรักษาความเป็นอมตะสมมติของเผ่าพันธุ์เท่านั้นนะคะ

…ทำไมเราถึงหลงใหลคนแบบนี้ แต่มองข้ามอีกคน?

• กฎแห่งการ Neutralize (ความเป็นกลาง) เรามักดึงดูดผู้ที่มีคุณสมบัติตรงข้าม หรือชดเชยจุดด้อยของเรา เช่น คนตัวเตี้ยหลงรักคนตัวสูง คนผมบลอนด์หลงรักคนผมเข้ม เพราะยีนส์ในตัวเรากำลังหาส่วนชดเชยเพื่อลบล้างจุดอ่อนของตัวเอง เพื่อให้ลูกที่เกิดมามีสภาพใกล้เคียงกับอุดมคติของเผ่าพันธุ์มากที่สุด

• ความงามไม่ใช่เรื่องของรสนิยมส่วนตัว แต่มันคือมาตรฐานการควบคุมคุณภาพของโรงงานผลิตมนุษย์ค่ะ การที่เรามองว่าใครบางคนสวยหล่อคือการที่จิตไร้สำนึกของเราอนุมัติว่าคนนี้คือแม่พันธุ์/พ่อพันธุ์ที่เหมาะสม

หากเชื่อมโยงกับ Mainländer บลูอยากชี้ให้เห็นว่าความรักทางเพศคือจุดสูงสุดของการยืนยันชีวิต (Affirmation of Will-to-live) การร่วมเพศคือการเซ็นสัญญากู้ยืมชีวิตมาจากความว่างเปล่า กามสุขคือดอกเบี้ยชั่วขณะ แต่เงินต้นที่ลูกของเราต้องจ่ายคือความทุกข์ทรมานทั้งชีวิตและความตาย แต่ความรื่นรมย์นั้นกลับมีกลิ่นอายของความตายซ่อนอยู่

บลูมองว่าคู่รักคือพวกกบฏที่ลอบวางแผนสะสมความทุกข์ค่ะ สายตาที่พวกเขาสบกันด้วยความหลงใหล คือวินาทีที่ยีนตกลงกันว่าจะสร้างซากศพใหม่ขึ้นมาในนามของความรัก นึกถึงงานแต่งงานที่หรูหราอลังการนะคะ บลูมองว่ามันคือพิธีกรรมบวงสรวงเหยื่อให้แก่ธรรมชาติค่ะ ทุกคนที่ร่วมงานกำลังแสดงความยินดีกับการที่ Will-to-live ประสบความสำเร็จในการหลอกล่อคนสองคนให้รับภาระจ่ายหนี้แทนเผ่าพันธุ์โดยใช้เคมีในสมองเป็นสินบนค่ะ

แต่ Schopenhauer แทบไม่พูดถึงความสัมพันธ์ที่ไร้ความปรารถนาสืบพันธุ์ (เช่น ความรักของคนเพศเดียวกัน แม้จะไม่นำไปสู่การสืบพันธุ์ แต่มันมีอยู่จริงและลึกซึ้ง หรือความรักระหว่างเพื่อน, ความรักต่อสัตว์, หรือความรักต่อศิลปะ) เพราะสิ่งเหล่านี้ไม่ได้รับใช้ Will-to-live เจตจำนงที่จะสืบพันธุ์ เขาจึงเรียกมันว่าเป็นการวิปริตของสัญชาตญาณ (Perversion) เพื่อรักษาทฤษฎีของเขาให้คงอยู่

แต่บลูมองว่าความรักของคนเพศเดียวกันนี่แหละ คือการต่อต้านธรรมชาติ (Anti-Will) ที่งดงามที่สุด มันคือหลักฐานเชิงประจักษ์ที่พิสูจน์ว่า มนุษย์สามารถมีความรัก ความผูกพัน และความปรารถนา โดยไม่จำเป็นต้องตกเป็นทาสการผลิตลูกให้ธรรมชาติ ความรักเพศเดียวกันจึงเป็นการทะลุออกจากกับดักชีววิทยาที่ Schopenhauer อาจจงใจมองข้ามไปหรือจริงๆ เขาอาจจะมองว่าสิ่งเหล่านี้คือการเบี่ยงเบนหรือการหลุดพ้นจากเจตจำนงชั่วคราว แต่มันยังไม่ถูกอธิบายอย่างเป็นระบบ (นี่คือจุดที่นักปรัชญารุ่นหลัง เช่น นิทเช่ ฟรอยด์ ยุง เข้ามาต่อยอด)

Schopenhauer มักจะถูกโจมตีด้วยข้อโต้แย้งอย่างเช่น

…ถ้าชีวิตมันไร้สาระและเต็มไปด้วยความทุกข์ขนาดนี้ ทำไม Schopenhauer ไม่บอกให้คนฆ่าตัวตายไปเลยล่ะ? การไม่สนับสนุนให้ฆ่าตัวตาย ถือเป็นความย้อนแย้งในปรัชญาของเขาหรือเปล่า?

ไม่ย้อนแย้งเลยค่ะ บลูมองว่า Schopenhauer ละเอียดอ่อนมาก เขาชี้ว่าการฆ่าตัวตาย ไม่ใช่การปฏิเสธความอยาก (เจตจำนง) แต่เป็นการยอมแพ้ต่อความอยาก คนที่ฆ่าตัวตาย ไม่ได้เกลียดชีวิต เขาปฏิเสธเงื่อนไขของชีวิตที่เขาไม่ชอบ เขาเกลียดสภาวะความทุกข์ที่เขาเผชิญอยู่ ดังนั้น การฆ่าตัวตายจึงเป็นเพียงการทำลายหุ่นเชิด ไม่ได้ทำลายพลังงานเจตจำนงต้นเหตุค่ะ เช่น คนที่ฆ่าตัวตายเพราะอกหัก เขาคนนี้กำลังรักชีวิตแบบหนึ่ง (ชีวิตที่มีคนรัก) แต่เมื่อไม่ได้แบบนั้น เขาก็ไม่ต้องการชีวิตแบบอื่น นี่คือการยอมแพ้ต่อความอยาก (Will) ไม่ใช่การดับความอยาก ถ้าเป็นการการดับเจตจำนง จริงๆ มันจะเป็นการที่เขาคนนี้รู้ว่าชีวิตที่มีคนรักคือภาพลวงตา แล้วเลิกสนใจมันอย่างสิ้นเชิง

ทางออกของ Schopenhauer (ที่ไม่ได้บอกให้ตาย) คือการดับเจตจำนง (Denial of the Will) ผ่าน 3 ทาง

1. การเสพศิลปะและดนตรี เมื่อเราฟังเพลงหรือดูภาพวาดที่สวยงาม เราจะลืมตัวเองชั่วขณะ จิตใจไม่วิ่งตามความอยาก มันคือการพักผ่อนของเจตจำนง

2. ความเมตตากรุณา (Compassion) เมื่อเราเห็นคนอื่นทุกข์ และรู้สึกสงสาร จิตใจเราจะ ขยายออกไป ไม่ใช่แค่เห็นแก่ตัว เราจะเลิกมองคนอื่นเป็นเครื่องมือ และเริ่มมองว่าเขาก็เป็นหุ่นเชิดที่โดนโลกทรมานเหมือนเรา เราจะเลิกทำร้ายกัน แล้วหันมาสงสารกัน

3. การถือสันโดษ/พรหมจรรย์ (Asceticism) การปฏิเสธความสุขทางกาย งดมีเซ็กซ์ เพื่อฝึกฝนให้เจตจำนงอ่อนแอลง เหมือนพระหรือนักบวช เพื่อหยุดการส่งต่อวงจรอัปยศนี้ (ซึ่งสุดโต่งไปหน่อยสำหรับหลายคน เราอาจแค่เย็ดกันแต่ไม่ต้องท้องก็ได้ค่ะ เพราะการคุมกำเนิดเป็นการแยกความสุขทางเพศออกจากการสืบพันธุ์ มันคือการโกงธรรมชาติเล็ก ๆ เรายังมีความสุข แต่ไม่ต้องสร้างชีวิตใหม่มาแบกรับทุกข์ มันค่าเท่ากัน)

….หรือ Schopenhauer สรุปเอาเองหรือเปล่าว่าความสุขเป็นแค่ค่าลบ? งานวิจัยทางประสาทวิทยา (Neuroscience) ยุคใหม่พิสูจน์แล้วว่า สมองมีระบบสารเคมีแห่งความสุข (Dopamine, Serotonin) ที่หลั่งออกมาจริงๆ แปลว่าความสุขมีตัวตนอยู่จริงในทางชีวภาพ ไม่ใช่แค่การหายไปของความทุกข์

คืองี้ ต่อให้วิทยาศาสตร์จะบอกว่าโดพามีนคือสารแห่งความสุข แต่วิทยาศาสตร์ก็ยืนยันตรงกันค่ะว่าโดพามีนไม่ได้หลั่งเพื่อให้เราสุขถาวรแต่หลั่งเพื่อให้เราอยากได้อีก (Wanting, not liking) มันคือกลไกทางวิวัฒนาการที่หลอกให้เราวิ่งไล่ล่าเป้าหมายไม่หยุดหย่อน ดังนั้น งานวิจัยยุคใหม่จึงยิ่งกลับมาสนับสนุนข้อสรุปของ Schopenhauer ค่ะว่า สมองถูกออกแบบมาให้เรากระหาย มากกว่าให้เราสงบค่ะ

Philipp Mainländer เมื่อพระเจ้าฆ่าตัวตายเพื่อให้เรามีตัวตน

เพื่อให้พวกเราเข้าใจว่า Mainländer คือใคร บลูอยากเล่าบริบทชีวิตของเขาให้ฟังนิดนึงค่ะ Mainländer ได้รับอิทธิพลอย่างลึกซึ้งจาก Schopenhauer จนมักถูกมองราวกับว่าเป็นผู้สืบทอดแนวคิดของเขา (Schopenhauer เสียชีวิตในปี 1860 ส่วน Mainländer เพิ่งเริ่มอ่านงานของเขาหลังจากนั้น) แต่เขาคิดว่า Schopenhauer ยังปอดแหกเกินไปที่ไม่กล้าสรุปว่าเป้าหมายของจักรวาลคืออะไร

Mainländer เขียนหนังสือชื่อ Philosophy of Redemption (ปรัชญาแห่งการไถ่บาป) เสร็จในวัย 34 ปี และในคืนวันที่หนังสือเล่มแรกของเขาพิมพ์เสร็จ เขาก็นำหนังสือเหล่านั้นมาวางซ้อนกันเป็นแท่นแล้วยืนบนหนังสือเพื่อแขวนคอตายค่ะ (แต่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ไม่ได้ยืนยันรายละเอียดนี้อย่างแน่ชัดนะคะ เป็นเรื่องเล่าต่อกันมาอีกที แต่สิ่งที่เรารู้ค่อนข้างแน่คือ เขาฆ่าตัวตายหลังจากหนังสือเล่มแรกตีพิมพ์ไม่นานค่ะ) ชีวิตของเขาคือการพิสูจน์ทฤษฎีของตัวเองด้วยชีวิตจริง

• ถ้า Schopenhauer แค่สะกิดบอกว่าชีวิตมันห่วยและเป็นทุกข์ Mainländer คือคนที่เดินไปสับสวิตช์ไฟของจักรวาล แล้วประกาศว่าจักรวาลนี้ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อให้ทุกอย่างตาย

• ถ้า Schopenhauer บอกว่าพลังงานของโลกคือเจตจำนงในการมีชีวิตอยู่ (Will-to-Live) แต่ Mainländer พลิกกลับ 180 องศาเลย เขาเสนอว่าพลังงานที่แท้จริงที่ขับเคลื่อนจักรวาลอยู่ไม่ใช่เจตจำนงในการมีชีวิต แต่คือเจตจำนงในการดับสูญ (Will-to-Die / Wille zum Tode) ต่างหาก

ขาเสนออภิปรัชญาในรูปของเรื่องเล่าจักรวาลวิทยา เดิมทีมีเอกภาพสูงสุด (พระเจ้า) ที่ต้องการจะไม่ดำรงอยู่ แต่พระเจ้าไม่สามารถดับสูญไปเฉยๆ ได้ จึงต้องแตกสลายตัวเองออกมาเป็นจักรวาลที่หลากหลายเพื่อมุ่งหน้าสู่ความตาย

พระเจ้าในความหมายของเขาเบื่อการมีชีวิต (ไม่ใช่เบื่อแบบเปลี่ยนเพลงใน spotify ไปเรื่อยๆ แต่เบื่อแบบมีเจตจำนงที่จะไม่ดำรงอยู่ แปลหยาบคือกูอยากตาย ) มากกว่าปรารถนาการดำรงอยู่ แต่องค์พระเจ้าเป็นอนันต์ (ยิ่งใหญ่เกินกว่าจะตายได้ในวูบเดียว) จึงต้องทำลายความเป็นเอกภาพของตัวเองเสียก่อน การทำลายเอกภาพนี้คือการตายของพระเจ้า (Death of God) และผลของการตายนั้นคือจักรวาลทั้งหมด ทุกสิ่งที่มีอยู่คือเศษเสี้ยวของเอกภาพเดิมที่แตกออกจากกัน หลังจากนั้น เมื่อไม่มีพระเจ้าคอยควบคุมโลกอีกแล้ว จักรวาลดำเนินไปด้วยตัวเอง แต่ทิศทางของมันถูกกำหนดไว้แล้ว คือมุ่งหน้าสู่ความอ่อนกำลัง การเสื่อมสลาย และท้ายที่สุดคือความไม่มีอยู่ ดังนั้นจักรวาลก็คือผลจากการตายของพระเจ้าค่ะ

พระเจ้าฆ่าตัวตายเพียงครั้งเดียว และผลของการตายนั้นก็คือจักรวาลทั้งหมด ชิ้นส่วนของเอกภาพเดิมจึงดำเนินไปตามกฎของการเสื่อมสลายจนมุ่งสู่ความไม่มีอยู่

สิ่งที่น่าสนใจคือ Mainländer ไม่ได้บอกว่าพระเจ้าค่อย ๆ ฆ่าตัวตายทีละน้อย เขากลับเสนอว่าการฆ่าตัวตายของพระเจ้าเกิดขึ้นแล้วตั้งแต่ต้น โลกที่เราอยู่จึงไม่ใช่กระบวนการที่พระเจ้ากำลังตาย แต่คือผลพวงหลังจากพระเจ้าตายแล้ว

Mainländer ไม่เคยพูดถึงการระเบิดหรือ Singularity เพราะแนวคิดเหล่านี้ยังไม่เกิดขึ้นในยุคของเขา สิ่งที่เขาพูดมีเพียงว่าเอกภาพแตกสลาย (Zerfall der Einheit) หรือการสลายของความเป็นหนึ่งเท่านั้น ดังนั้น หากอ่านผ่านสายตาของคนในศตวรรษที่ 21 ภาพของ Mainländer ชวนให้นึกถึงจักรวาลที่เริ่มจากเอกภาพ ก่อนค่อย ๆ กระจายตัวและมุ่งสู่ภาวะ Heat Death

แม้ว่านี่จะเป็นเพียงการเปรียบเทียบย้อนหลัง ไม่ใช่สิ่งที่ Mainländer ตั้งใจอธิบาย เหมือนเรื่องที่เล่ามากันว่า พระเจ้าเลือกฆ่าตัวตายด้วยการบดสลายตัวเองออกเป็นชิ้นส่วนเล็กๆ นั่นคือ บิ๊กแบง กาแล็กซี ดวงดาว สัตว์ และตัวพวกเรา เพื่อให้ชิ้นส่วนเหล่านี้ค่อยๆ สลาย พลังงานค่อยๆ หมด และมุ่งหน้าไปสู่ความตายทีละนิดจนกว่าจักรวาลจะดับสนิทค่ะ

ฟังดูเหมือนเรื่องเล่าแฟนตาซีใช่ไหมคะ? แต่บลูมองว่าความคิดนี้สอดคล้องกับฟิสิกส์ยุคใหม่ทางวิทยาศาสตร์บอกว่า จักรวาลเริ่มต้นจากจุด Singularity (เอกภาพ) แล้วระเบิดออก (Big Bang) จากนั้นจักรวาลจะค่อยๆ ขยายตัว พลังงานจะค่อยๆ กระจายและเย็นลงเรื่อยๆ จนเข้าสู่สภาวะที่เรียกว่า Heat Death of the Universe (สภาวะที่พลังงานหมดสิ้นและจักรวาลตายลงอย่างสมบูรณ์ เกิดจากอุณหพลศาสตร์) แนวคิดของ Mainländer ถ้าใช้ภาษาปรัชญา/คำศัพท์ฟิสิกส์ย้อนกลับไปอธิบายปรากฏการณ์นี้มันก็ออกมาหน้าตามันก็เลยดูสอคคล้องกันทางโครงสร้างแบบนี้เลย

เพราะแก่นแกนสำหรับ Mainländer ความตายไม่ใช่อุบัติเหตุของจักรวาล แต่เป็นจุดหมายของจักรวาล และการมีชีวิตอยู่ไม่ใช่เป้าหมายสุดท้าย หากเป็นเพียงช่วงเปลี่ยนผ่านระหว่าง การตายของพระเจ้ากับการกลับคืนสู่ความไม่มีอยู่ (Nothingness) อันเป็นเป้าหมายสูงสุดค่ะ

Antinatalism ปัจจุบัน (โดยเฉพาะแบบ David Benatar) ตั้งอยู่บนเหตุผลด้านจริยศาสตร์ ส่วน Mainländer ให้เหตุผลเชิงจักรวาลวิทยา

ผลลัพธ์คล้ายกัน แต่ฐานเหตุผลต่างกัน ถ้ามองมุม Mainländer สิ่งมีชีวิตทุกชนิดต้องกินสิ่งอื่นเป็นอาหาร (ชีวิตกินชีวิต) มนุษย์และสัตว์ต้องสู้กันเพื่อแย่งชิงทรัพยากร ความขัดแย้งและการกัดกินกันเองนี้แหละ คือกลไกการบดขยี้ตัวเองของชิ้นส่วนพระเจ้า เพื่อให้พลังงานมันหมดไปเรื่อยๆ ...การไม่ให้กำเนิดลูกในมุมของเขาจึงเป็นการช่วยเหลือกระบวนการดับสูญของพระเจ้าให้ถึงจุดจบเร็วขึ้น ซึ่งถือเป็นเมตตาธรรมสูงสุด

การตัดสินใจไม่มีลูก (Antinatalism) ในมุมมองของเขา ไม่ใช่เพราะเกลียดเด็ก แต่คือการทำบุญที่ยิ่งใหญ่ที่สุด เพราะเรากำลังช่วยหยุดไม่ให้ชิ้นส่วนศพนี้ต้องทรมานต่อ และช่วยให้จักรวาลเดินทางไปถึงความสงบแท้จริง (ความว่างเปล่า) ได้เร็วขึ้นค่ะ

…คนทั่วไปพอได้ยินคำว่าการต่อต้านการสืบพันธุ์ (Antinatalism) มักจะคิดว่าพวกนี้เป็นคนใจแคบ มองโลกในแง่ร้าย หรือเกลียดมนุษย์ พวกไม่อยากมีลูกคือพวกเห็นแก่ตัว ไม่อยากรับภาระ

แต่มุมมองของ Mainländer ตรงกันข้ามเลยค่ะ สำหรับ Mainländer การมีลูกต่างหากคือความเห็นแก่ตัว เพราะมันคือการลากวิญญาณใหม่มาทรมานในเศษซากศพเน่าๆ ของจักรวาล ส่วนการไม่มีลูกคือเมตตาธรรมสูงสุด (The Highest Act of Compassion) เพราะเป็นการเมตตาต่อวิญญาณที่ยังไม่ได้เกิด ไม่ต้องมาเผชิญความทุกข์ค่ะ

…อ่านมาถึงตรงนี้แล้วรู้สึกว่าความคิดของ Mainländer รุนแรงจัง รู้สึกดิ่งจังเลย เห้อ แต่เอเดี๋ยว …หรือความคิดของ Mainländer มันคือผลข้างเคียงจากอาการป่วยเป็นโรคซึมเศร้าขั้นรุนแรงของตัวเขาเองไหมนะ? เราจะเอาความคิดของคนที่ฆ่าตัวตายมานับเป็นปรัชญาที่น่าเชื่อถือได้จริงหรอ?

บลูเข้าใจค่ะว่ามันง่ายมากที่เราจะป้ายกำกับว่าเขาป่วยจิตแล้วยกเลิกความคิดเขาไปเลย เป็นวิธีอัปปรีย์ที่มีใช้กันทั่วโลกมานานแล้ว แต่นี่คือจุดผิดพลาดทางตรรกะที่เรียกว่า Ad Hominem (การโจมตีตัวบุคคลแทนที่จะโต้แย้งเหตุผล) ค่ะ ถึงแม้ Mainländer จะจบชีวิตตัวเอง แต่ตัวบทปรัชญาของเขามีตรรกะภายในที่ร้อยเรียงกันอย่างแน่นหนามาก เขาไม่ได้ฆ่าตัวตายเพราะประชดชีวิต หรือผิดหวังเรื่องความรัก แต่เขาทำเพราะเขาตรรกะแน่นจนมองว่าการมีชีวิตอยู่ต่อไปต่างหากที่ไม่สมเหตุสมผล ความคิดของเขาจึงสมควรได้รับวิพากษ์ในฐานะงานปรัชญา ไม่ใช่หาคำตอบว่าเขาเป็นซึมเศร้าจริงหรือไม่ค่ะ

….ถ้าเป้าหมายของจักรวาลคือเจตจำนงในการดับสูญ (Will-to-Die) จริงๆ ทำไมสิ่งมีชีวิตถึงมีสัญชาตญาณเอาตัวรอดที่รุนแรงขนาดนี้? สัตว์ทุกตัวสู้สุดชีวิตเพื่อไม่ให้ตาย แปลว่าธรรมชาติต้องการมีชีวิตอยู่ (Will-to-Live) ไม่ใช่เหรอ?

บลูมองว่านี่คือจุดที่ Mainländer อธิบายไว้ชัดเจนมากๆ แล้ว เขาตอบว่าสัญชาตญาณเอาตัวรอดและการต่อสู้ของสิ่งมีชีวิต ไม่ใช่เพื่อการมีชีวิตถาวร แต่เป็นเพียงวิธีการตายที่ซับซ้อนขึ้นต่างหาก ลองคิดตามนะคะ สัตว์สู้เพื่อเอาชีวิตรอดไปทำไม? ก็เพื่อไปส่งต่อยีนส์ แล้วยีนส์นั้นก็จะสลายตัวและตายในรุ่นถัดไปอยู่ดี การต่อสู้ทางชีววิทยาเป็นเพียงกระบวนการบดพลังงานให้หมดไปอย่างช้าๆ ชนิดที่ยิ่งสู้ ก็ยิ่งใช้พลังงานหมดเร็วขึ้น มันคือการตลบแตลงของจักรวาลที่ใช้สัญชาตญาณเอาตัวรอดมาเป็นแรงขับเคลื่อนไปสู่ความตายในท้ายที่สุดค่ะ

หากอ่านมาถึงตรงนี้เราจะเห็นว่า Mainländer ไม่ได้เกลียดชีวิต เขาเกลียดการดำรงอยู่ (Existence)

ความต่างสำคัญมาก

เพราะถ้าโลกไม่มีสิ่งมีชีวิต แต่ยังมีดาวเคราะห์ กาแล็กซี หรือสสารอยู่ เขาก็ยังถือว่าเป้าหมายของจักรวาลยังไม่สำเร็จ เป้าหมายของเขาไม่ใช่ให้สิ่งมีชีวิตสูญพันธุ์ แต่คือให้ความเป็นอยู่ทั้งหมด (Being) กลับคืนสู่ความไม่มีอยู่ (Non-being)

นี่คือเหตุผลว่าทำไมปรัชญาของเขาถึงสุดโต่งกว่า Schopenhauer มาก เขาไม่ได้เสนอแค่การดับทุกข์ของมนุษย์ แต่เสนอว่าความไม่มีอยู่ดีกว่าการมีอยู่ในระดับจักรวาลวิทยานั่นเอง

Eduard von Hartmann

ช่วงที่ Hartmann เขียนหนังสือ Philosophy of the Unconscious เยอรมนีกำลังเร่งพัฒนาอุตสาหกรรมและก้าวสู่การเป็นมหาอำนาจ สังคมยุคนั้นชื่นชมอารยธรรม ความก้าวหน้า และความยิ่งใหญ่ของชาติ (มีนักวิชาการบางคนมองว่าปรัชญาของ Hartmann สะท้อนจิตวิญญาณแห่งไรช์ แต่ก็เป็นมุมมองเชิงวิพากษ์ ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ตายตัว)

Hartmann เลยเกิดไอเดียสุดพิสดารค่ะ เขาเห็นว่าปรัชญามองโลกในแง่ร้ายของ Schopenhauer มัน…มันยังไม่ได้อะพ่อ 5555 (ไม่ใช่คำตำหนินะคะ จริง ๆ แล้ว Hartmann ชื่นชม Schopenhauer มาก แต่เห็นว่าระบบของ Schopenhauer ยังอธิบายเหตุผลของจักรวาลได้ไม่ครบถ้วน จึงพยายามเติมองค์ประกอบแบบ Hegel เข้าไป) เขาเลยพยายามสังเคราะห์อภิปรัชญาแบบ Hegel ที่มองว่าประวัติศาสตร์มีทิศทาง กับปรัชญามองโลกในแง่ร้ายของ Schopenhauer ที่มองว่าการดำรงอยู่เต็มไปด้วยความทุกข์ เพื่อสร้างระบบปรัชญาที่สามารถผสานความก้าวหน้าของประวัติศาสตร์เข้ากับปรัชญามองโลกในแง่ร้าย หรือ ทุทรรศนนิยม (Pessimism)

บลูมองว่าการประนีประนอมนี้ทำให้ปรัชญามองโลกในแง่ร้ายไม่ได้หยุดอยู่แค่เรื่องส่วนตัว แต่ถูกขยายกลายเป็นโครงการระดับอารยธรรม

ซึ่งนี่แหละค่ะคือจุดที่เริ่มอันตราย

Negation of the Will จุดจบและการยุติ

เขาเสนอเรื่อง จิตไร้สำนึก (The Unconscious) เป็นรากฐานของการดำรงอยู่ทั้งหมด เขาเชื่อว่าเราไม่สามารถมีความสุขส่วนตัวได้ (Eudemonic Pessimism) แต่เราถูกภาพลวง (Illusion) หลอกให้ดำรงชีวิตต่อเพื่อขับเคลื่อนอารยธรรมให้ก้าวหน้าไปจนถึงจุดที่มนุษยชาติตระหนักร่วมกันอย่างสมบูรณ์เข้มข้นพอที่จะปฏิเสธเจตจำนงแห่งการดำรงอยู่ ส่งผลให้กระบวนการของโลกสิ้นสุดลง ซึ่งไม่ใช่การฆ่าตัวตายหมู่นะคะ สิ่งที่สิ้นสุดคือกระบวนการของโลก (world process) ยุติการยืนยัน Will หรือ Negation of the Will…(งงไหมคะ บลูก็งง 55555555 แล้วให้ทำไงนะ กลับมาก่อนพ่อ)

โอเคค่ะ คำถามนี้แหละคือจุดที่ทำให้คนงงกับ Hartmann มากที่สุด เพราะเขาไม่ได้อธิบายเป็นแผนปฏิบัติการว่าจะทำยังไง เขาพูดในระดับอภิปรัชญา (metaphysics) มากกว่า

สิ่งที่ Hartmann จินตนาการไว้คือประมาณนี้

1. มนุษย์พัฒนาอารยธรรมไปเรื่อย ๆ

2. วิทยาศาสตร์ เหตุผล และจิตสำนึกพัฒนาไปเรื่อย ๆ

3. วันหนึ่ง มนุษย์ทั้งมวลตระหนักพร้อมกันว่าการดำรงอยู่ให้ความทุกข์มากกว่าความสุข

4. เมื่อทุกคนตระหนักตรงกัน ก็จะปฏิเสธ Will พร้อมกัน

5. เมื่อ Will ไม่ได้รับการยืนยันอีก โลกก็สิ้นสุดกระบวนการของมัน (Collective Redemption)

ปัญหาคือ... Hartmann ไม่ได้อธิบายกลไกว่าปฏิเสธ Will ทำอย่างไร เขาแทบไม่ให้คำตอบที่เป็นรูปธรรม นักวิชาการจึงถกเถียงกันมาจนทุกวันนี้ มีการตีความหลัก ๆ อยู่หลายแบบ

• การตีความแรก คือหยุดสืบพันธุ์ อันนี้คนชอบเชื่อมกับ Philipp Mainländer มาก เพราะถ้าทุกคนพร้อมใจกันไม่มีลูก มนุษยชาติก็ค่อย ๆ หายไป และ Will ก็ไม่ถูกส่งต่อ

• การตีความที่สอง คือการปฏิเสธความปรารถนา คล้ายกับ Schopenhauer คือไม่ยืนยันแรงขับของ Will อีกต่อไป แต่ Hartmann ก็ไม่ได้หมายถึงการบวชหรือการใช้ชีวิตแบบนักพรตทั้งโลกเช่นกัน

• การตีความที่สาม ซึ่งเป็นการตีความที่นักวิชาการหลายคนเห็นว่าสอดคล้องที่สุด คือการปฏิเสธ Will เป็นเหตุการณ์อภิปรัชญามากกว่าการกระทำทางกายภาพ คือเมื่อจิตสำนึกของมนุษยชาติพัฒนาถึงระดับหนึ่ง การตระหนักรู้ร่วมกันนั้นเองจะทำให้ Will สิ้นสุดบทบาทของมัน ผลก็คือกระบวนการของโลกจบลง

แต่ทั้งหมดทั้งมวล Hartmann ไม่อธิบายกลไกว่ามันเกิดขึ้นอย่างไร ตรงนี้ต่างจาก Schopenhauer มาก Schopenhauer อย่างน้อยยังเสนอเส้นทางคือ ศิลปะ ความเมตตา และการบำเพ็ญตบะ แต่ Hartmann กระโดดจากมนุษย์จะรู้ความจริงไปโลกจะสิ้นสุดโดยแทบไม่อธิบายสะพานเชื่อมระหว่างสองสิ่งนี้ นักวิชาการบางคนถึงกับสรุปแนวคิดของ Hartmann ว่าเสมือนเป็นการโหวตให้โลกหมดสภาพ (vote the world out of being) หรือการปฏิเสธเจตจำนงแบบหมู่คณะ (collective effort to will non-existence)

เพิ่มเติมคือ Hartmann เขาไม่เห็นด้วย (ไม่เชิงว่าผิด แต่มันไม่พอ) กับแนวทางแบบค่อยเป็นค่อยไปของ Schopenhauer ที่เน้นการปฏิเสธเจตจำนงของปัจเจก (เช่น การถือพรหมจรรย์) เพราะเขามองว่ามันแก้ปัญหาได้ไม่ถึงราก และต่อให้มนุษย์ทุกคนทำแบบนั้น ธรรมชาติก็จะวิวัฒนาการสิ่งมีชีวิตชนิดอื่นขึ้นมาแทนที่ (อ่านแล้วอาจนึกถึง Darwin แต่จริง ๆ เขาหมายถึงการเกิดของสิ่งมีชีวิตรูปแบบใหม่มากกว่า) โลกก็ยังคงทุกข์อยู่ดี

แน่นอนว่าไอเดียที่ว่ามานี้ถูกมองว่าเพี้ยนและเป็นที่ล้อเลียนอย่างมากในยุคนั้น นักวิจารณ์เปรียบเทียบมันเป็น Universal World-Extinction Congress (การประชุมใหญ่เพื่อการสูญพันธุ์ของโลก 55555) และกระนั้นตัว Hartmann เองก็ไม่ได้ยืนหยัดกับแนวคิดนี้ในแบบเดิมๆ เขาเริ่มอธิบายให้ฟังว่า มันเป็นกระบวนการเหนือธรรมชาติ (supernatural act เป็นเหตุการณ์เชิงอภิปรัชญา (metaphysical event) ไม่ใช่เหนือธรรมชาติแบบศาสนา) ที่จิตไร้สำนึกจะถอนตัวออกจากการปรากฏตัวในโลก ไม่ใช่การฆ่าตัวตายหมู่ของมนุษย์

ด้วยเหตุนี้ นักวิชาการจำนวนมากจึงมองว่า Hartmann พัฒนาปรัชญามองโลกในแง่ร้ายไปสู่ระดับอภิปรัชญาที่สุดโต่งกว่ารุ่นก่อน ซึ่งต่างจาก Schopenhauer ตรงที่เขามองว่าความทุกข์เป็นปัญหาของจักรวาล ไม่ใช่แค่ของมนุษย์

กลไกของจิตไร้สำนึกและอารยธรรม

Hartmann มองว่าจิตไร้สำนึก (The Unconscious) ขับเคลื่อนประวัติศาสตร์ผ่านภาพลวงตา เพื่อให้มนุษย์ทำตามเป้าหมายของจักรวาลโดยไม่รู้ตัว กล่าวคือมายาภาพเหล่านี้เป็นกลไกของ The Unconscious ไม่ใช่คำสั่งเชิงศีลธรรม จิตไร้สำนึกทำให้มนุษย์หลงเชื่อว่าความสุขยังเป็นไปได้ จึงยังคงสร้างอารยธรรมต่อไป

แปลไทยเป็นไทยอีกทีนึงคือ

เขาบอกว่า ความสุขส่วนตัวของพวกเราแต่ละคนเป็นเรื่องเพ้อเจ้อค่ะ (ไม่มีทางสุขจริง) ที่มนุษย์ยังคงเชื่อว่าความสุขเป็นไปได้ จึงยอมทำงาน สร้างอารยธรรม และเดินหน้าประวัติศาสตร์ต่อไป (ถ้าตีความเชิงการเมือง ในความเห็นของบลูมันเหมือนที่เราทนทำงานหนัก ทนโดนเอาเปรียบ ความทุกข์เป็นราคาที่วิวัฒนาการของโลกต้องจ่าย แม้ Hartmann จะไม่ได้สนับสนุนการกดขี่โดยตรง แต่กรอบคิดที่มองว่าความทุกข์ของปัจเจกเป็นราคาที่ต้องจ่ายเพื่อจุดหมายระดับอารยธรรม ก็เปิดพื้นที่ให้รัฐหรืออุดมการณ์แบบอำนาจนิยมสามารถหยิบไปใช้สร้างความชอบธรรมได้ค่ะ) เพื่อขับเคลื่อนอารยธรรม วิทยาศาสตร์ และเหตุผลของมนุษย์ให้ก้าวหน้าไปเรื่อยๆ จนวันหนึ่ง มนุษยชาติในอนาคตจะฉลาดและมีสติปัญญาเข้มข้นพอที่จะตื่นรู้พร้อมกันทั้งโลก แล้วตกลงตัดสินใจร่วมกันที่จะยุติเจตจำนงแห่งการดำรงอยู่ (negation of the will) ค่ะ

จิตไร้สำนึก (The Unconscious / Das Unbewusste) หลักการอภิปรัชญาที่รวมเอาเจตจำนงและเหตุผลเข้าไว้ด้วยกัน (หมายเหตุ มโนทัศน์นี้ของ Hartmann เป็นหนึ่งในแหล่งอิทธิพลสำคัญก่อนหน้าฟรอยด์ด้วยนะคะ)

Eudemonic Pessimism ความเชื่อที่ว่า ความสุขส่วนบุคคล (Eudaimonia) เป็นไปไม่ได้ แต่มนุษย์ถูกหลอกลวงให้อยู่ใน 3 มายาภาพ

1. คิดว่าตัวเองมีความสุขได้ในชาตินี้ ชีวิตบนโลกนี้และตัวตนของเราสามารถบรรลุความสุขที่สมบูรณ์ได้ผ่านการใช้ชีวิตหรือฝึกฝน (มายาภาพยุคโบราณ)

2. คิดว่าตัวเองจะมีความสุขในสวรรค์หลังความตาย ความเจ็บปวดในโลกนี้จะถูกชดเชยด้วยความสุขนิรันดร์ในภพหน้า (มายาภาพยุคศาสนา)

3. คิดว่าคนรุ่นหลังจะมีความสุขจากอนาคตที่ดีกว่า ความก้าวหน้าทางสังคมและเทคโนโลยีจะทำให้มนุษย์รุ่นต่อๆ ไปมีความสุขมากขึ้น (มายาภาพยุควิทยาศาสตร์/สังคมนิยม)

เขาบอกว่า ในเมื่อมนุษย์คนเดียวดับสูญจักรวาลไม่ได้ เราจึงต้องสร้างอารยธรรมและเทคโนโลยี เพื่อรวมสติปัญญาของคนทั้งโลกเข้าด้วยกัน เมื่อสติปัญญาพัฒนาถึงขีดสุด มนุษย์ทั้งโลกจะปัญญาสว่าง (ตรัสรู้ แปลหยาบคือการตระหนักร่วมกัน) พร้อมกันว่าชีวิตมันไร้สาระ แล้วสัญญาร่วมกันที่จะฏิเสธเจตจำนงแห่งการดำรงอยู่ ส่งผลให้กระบวนการของโลกสิ้นสุดลง (การไถ่บาปแบบรวมหมู่ Collective Redemption)

บลูอยากให้ระวังออร่าของ Hartmann มากๆ ค่ะ เพราะแนวคิดของเขามักถูกใช้เพื่อรับใช้ โครงสร้างอำนาจนิยม (ไม่มีหลักฐานง่าเชาสนับสนุนพวกชนชั้นนำ แต่กรอบคิดลักษณะนี้เปิดพื้นที่ให้ผู้มีอำนาจสามารถตีความเพื่อสร้างความชอบธรรมแก่การเสียสละของปัจเจกได้ เช่น ความเหลื่อมล้ำและการกดขี่คือ ต้นทุนที่ต้องจ่ายเพื่อพัฒนาอารยธรรม... แนวคิดลักษณะนี้สามารถถูกหยิบไปใช้โดยรัฐอำนาจนิยมได้ง่าย) มันเอาไว้หลอกประชาชนว่าที่เธอต้องทนเหนื่อย ต้องทำงาน 5 วันต่อสัปดาห์ ต้องเรียนพิเศษเยอะๆ ต้องพูดได้ 8 ภาษา ต้องมีลุก ต้องมีครอบครัว ต้องทำโอทีเยอะๆ ต้องยอมโดนกดขี่ โดนยอมเอาเปรียบทุกวันนี้ ต้องห้ามบ่นนะ เพราะมันคือต้นทุนที่จำเป็นเพื่อความยิ่งใหญ่ของประเทศและอารยธรรมมนุษย์

ทีนี้เรามาดูถึงความแตกต่างระหว่างปรัชญามองโลกในแง่ร้ายเพื่อการตื่นรู้ กับปรัชญามองโลกในแง่ร้ายเพื่อการกดขี่ (Authoritarian Pessimism) กันค่ะ

หมายเหตุ Authoritarian Pessimism ในวงวิชาการไม่มีนิยามศัพท์มาตรฐานหรือมีคำจำกัดความที่ตายตัวสำหรับคำนี้ บลูจะขอเรียกแนวโน้มการตีความลักษณะนี้ว่า Authoritarian Pessimism เพื่อใช้อธิบายการนำความมองโลกในแง่ร้ายไปใช้สร้างความชอบธรรมให้การเสียสละของปัจเจกเพื่อเป้าหมายส่วนรวมค่ะ

• Schopenhauer / Mainländer มองว่าการตระหนักถึงความทุกข์ร่วมกันควรนำไปสู่ความเมตตาและการลดการเบียดเบียนกัน มากกว่าการยกย่องความยิ่งใหญ่ของประวัติศาสตร์หรืออารยธรรม บอกให้เราเห็นใจเพื่อนมนุษย์ ลดการเบียดเบียน และเมตตาต่อกัน เมื่อเข้าใจว่า Will ทำให้ทุกคนทุกข์เหมือนกัน ความเมตตา (Mitleid) จึงเกิดขึ้นเอง

• Hartmann (ไม่ได้สนับสนุนเผด็จการโดยตรง หลักฐานทางประวัติศาสตร์ไม่ถึงขั้นนั้น) กรอบคิดนี้อาจนำไปสู่การยอมรับความทุกข์ของปัจเจกเพื่ออุดมการณ์ส่วนรวม ยอมรับความเหลื่อมล้ำ เพื่อเป้าหมายระดับอุดมการณ์ที่จับต้องไม่ได้ นี่คืออุดมการณ์ประเภทเดียวกับที่เผด็จการใช้สร้างชาติ โดยเอาชีวิตและความทุกข์ของประชาชนคนธรรมดาไปสังเวยค่ะ

….แต่ในความเป็นจริง การที่มนุษย์เรายอมทนลำบากในอดีต (เช่น การปฏิวัติอุตสาหกรรม หรือการทนทำงานหนักของคนรุ่นพ่อแม่) มันก็ช่วยให้อารยธรรม การแพทย์ และชีวิตของคนรุ่นเราดีขึ้นจริงๆ ไม่ใช่เหรอ? Hartmann พูดผิดตรงไหน?

บลูมองว่านี่คือการเอาผลพลอยได้ทางวัตถุมากลบเกลื่อนค่ะ จริงอยู่ว่าเรามีมือถือมี แอร์มี ยารักษาโรคที่ดีขึ้น แต่นวัตกรรมเหล่านี้ได้ลดความทุกข์เชิงอัตถิภาวะของมนุษย์ลงจริงหรอ? คำตอบคือเปล่าเลย งานวิจัยในหลายประเทศพบว่าความเหงาและปัญหาสุขภาพจิตยังคงอยู่ในระดับสูง แม้สังคมจะพัฒนาทางวัตถุอย่างมาก การอ้างว่าอารยธรรมก้าวหน้าขึ้นจึงเป็นเพียงการเปรียบเทียบในเชิงวัตถุ แต่ในเชิงความสุขทางจิตใจ มนุษย์เราไม่ได้โชคดีไปกว่าคนยุคก่อนเลย การยอมทนโดนกดขี่เพื่ออารยธรรมจึงเป็นการลงทุนที่ขาดทุนถาวรค่ะ

…มโนทัศน์เรื่องจิตไร้สำนึก (The Unconscious) ของ Hartmann สับสนกับจิตไร้สำนึกของ Freud หรือเปล่า?

บลูขอเน้นย้ำให้พวกเราเห็นความแตกต่างนะคะ

• Freud (จิตวิเคราะห์) จิตไร้สำนึกคือ Personal Unconscious เช่น ความทรงจำวัยเด็กที่ถูกกดทับ ตัณหาที่โดนสั่งห้าม

  Note: Hartmann มีอิทธิพลต่อทั้ง Freud และ Jung ทางอ้อม แต่คนที่รับอิทธิพลมากที่สุดในเชิงปรัชญาอาจเป็น Jung (นักวิชาการหลายคนเห็นว่าแนวคิดของ Hartmann มีความใกล้เคียงกับ Jung มากกว่า Freud ในแง่ของการมองจิตไร้สำนึกว่าไม่ได้จำกัดอยู่เพียงระดับปัจเจก) เนื่องจากแนวคิดเรื่องจิตไร้สำนึกของ Jung ที่มีมิติเหนือปัจเจกสะท้อนบางส่วนในแนวคิดเรื่อง Collective Unconscious แม้ทั้งสองจะไม่ใช่ทฤษฎีเดียวกันและมีฐานคิดต่างกันอย่างชัดเจน ส่วน Freud นำคำว่าจิตไร้สำนึกมาใช้ในความหมายเชิงจิตวิทยาของปัจเจกมากกว่า ไม่ใช่หลักการอภิปรัชญาที่ขับเคลื่อนจักรวาลเหมือนของ Hartmann

• Hartmann (ปรัชญา) จิตไร้สำนึกคือ Cosmic Unconscious (คำอธิบายของนักวิชาการร่วมสมัย ไม่ใช่คำที่ Hartmann ใช้เอง) ที่ขับเคลื่อนวิวัฒนาการและประวัติศาสตร์ทั้งหมด

  ดังนั้น Freud ได้พัฒนาแนวคิดเรื่องจิตไร้สำนึกขึ้นใหม่ในความหมายเชิงจิตวิทยาปัจเจก แต่ Hartmann มองในระดับโครงสร้างจักรวาลค่ะ

Julius Bahnsenโศกนาฏกรรมที่ไร้ทางออก

Bahnsen เกิดและใช้ชีวิตอยู่ท่ามกลางยุคที่การเมืองและสงครามในเยอรมนีเต็มไปด้วยความปั่นป่วน Revolutions of 1848 / German Unification / Austro-Prussian War / Franco-Prussian War (แม้ไม่มีหลักฐานว่าสิ่งเหล่านี้เป็นสาเหตุหลักของปรัชญาเขา) แต่บรรยากาศแห่งความขัดแย้งก็สอดคล้องกับภาพโลกแบบโศกนาฏกรรมที่เขานำเสนอ

เขาจึงปฏิเสธฉากจบแบบแฮปปี้เอนดิ้ง Final Harmony ทุกรูปแบบ ปรัชญาของเขาจึงเป็นเหมือนการตบหน้าทุกคนที่ยังแอบหวังว่าวันหนึ่งชีวิตหรือโลกนี้จะโอเคขึ้นค่ะ

Bahnsen ปฏิเสธแม้กระทั่งความหวังว่าจะมีวันหนึ่งที่ความขัดแย้งทั้งหมดจะได้รับการคลี่คลาย (Bahnsen ไม่ได้เขียนโจมตี Redemption ในความหมายศาสนาคริสต์แบบตรง ๆ เขาปฏิเสธ Final Reconciliation/Final Harmony นี่คือจุดตัดสำคัญระหว่างเขากับ Hegel/Schopenhauer/Hartmann เขาเชื่อว่า Realdialektik (วิภาษวิธีแห่งความจริง) คือสงครามภายในที่ไม่มีวันจบ ความขัดแย้งที่ไม่มีวันยุติ และไม่มีวันสมานแผลได้)

การปฏิเสธทางลงของนักคิด Pessimism คนอื่น

Bahnsen คือคนที่แทบไม่เหลือประตูทางออกใดๆ ให้เราเลยค่ะ ไม่เหลือแม้กระทั่งความหวังที่จะได้รับการปลดปล่อยหรือได้รับการไถ่บาป เขามองว่าการปฏิเสธเจตจำนง (Will-denial) เป็นแค่คำโกหกหลอกลองตัวเอง ที่ Schopenhauer ประเมินความสามารถของ Will ต่ำเกินไป Will ไม่สามารถลบตัวเองได้ เพราะ Will มันขัดแย้งในตัวเองจนมนุษย์ไม่มีทางหยุดมัน (นักคิดสายมองโลกในแง่ร้ายคนอื่นยังมีทางลงให้มนุษย์ เช่น การปฏิเสธเจตจำนง, การบวช, การไม่มีลูก แต่ Bahnsen บอกว่าสภาวะการถูกลงโทษ (คือสภาวะธรรมชาติของเจตจำนงที่ฉีกขาดในตัวเอง ไม่ใช่การมีผู้ลงโทษ หรือถูกลงโทษโดยใคร) และต้องทรมานคือความจริงแท้ถาวรที่ไม่มีวันจบสิ้น มนุษย์ติดอยู่ในคุกนี้โดยไม่มีวันได้ประกันตัวค่ะ)

เขาใช้สิ่งที่เรียกว่า Real Dialectic เพื่อบอกว่าความขัดแย้งในโลกนี้ไม่ใช่เรื่องชั่วคราวที่จะจบลงด้วยการประนีประนอม แต่มันคือความขัดแย้งชั่วนิรันดร์ในเนื้อแท้ของสิ่งต่างๆ เจตจำนงของเราขัดแย้งในตัวเองเสมอ ไม่สามารถหาจุดลงตัวได้ และจิตใจมนุษย์เราเองก็โรคจิตในตัวเอง (ไม่ใช่โรคจิตแบบ Mental illness แต่หมายถึงจิตใจมนุษย์เองเต็มไปด้วยความย้อนแย้ง) หากนำแนวคิดของ Bahnsen มาลองอธิบายมนุษย์ปัจจุบัน เรามักจะอยากได้สิ่งที่ทำร้ายเรา เราต้องการในสิ่งที่เราเกลียด และเกลียดสิ่งที่ดีต่อเรา มันคือสงครามภายในจิตใจที่ไม่มีวันสงบ

Real Dialectic (Realdialektik) บลูขอเทียบให้เห็นภาพชัดๆ นะคะ

• Dialectic ของ Hegel (ตำราสมัยหลัง) มีความคิด A (Thesis) ชนกับ ความคิด B (Antithesis) แล้วได้ข้อสรุปใหม่ C ที่ดีกว่าเดิม (Synthesis) = เกิดการพัฒนา

• Real Dialectic ของ Bahnsen มี A ชนกับ B แล้วมันก็ชนกัน ชนกัน ชนกัน รบกันไปเรื่อยๆ จนพังทลายทั้งคู่ โดยไม่มีวันเกิดข้อสรุป C = เกิดโศกนาฏกรรมชั่วนิรันดร์

ลองมองที่มนุษย์เราเองค่ะ …เราโหยหาเสรีภาพ (อยากทำอะไรก็ได้ตามใจ) แต่พอได้เสรีภาพสมใจ เรากลับรู้สึก โดดเดี่ยวและเคว้งคว้างจนต้องวิ่งหากรอบ/ความผูกมัด แต่พอเราเข้าไปอยู่ในกรอบและความผูกมัด (เช่น การแต่งงาน หรือการทำงานในองค์กรมั่นคง) เรากลับรู้สึกอึดอัด ถูกกักขัง แล้วก็โหยหาเสรีภาพใหม่อีกรอบ
Bahnsen ชี้ให้เห็นว่า จิตใจมนุษย์ถูกสร้างมาให้ ขัดแย้งในตัวเอง (Self-Contradictory) เราไม่มีวันพอดีหรือลงตัวได้เลยค่ะ

บลูมองว่า Bahnsen กำลังรื้อทำลาย Narrative เรื่องความก้าวหน้า (Progress ในเชิงอภิปรัชญา ไม่ใช่ประวัติศาสตร์) ของมนุษย์อย่างรุนแรงค่ะ หากนำ Bahnsen มาอ่านโลกปัจจุบัน เราอาจตีความได้ว่า ยิ่งเราพัฒนาไปไกลเท่าไหร่ เรายิ่งเห็นความแตกแยกในตัวเองชัดเจนขึ้นเท่านั้น...

บลูกำลังเห็น Bahnsen ตบหน้าความคิดที่เชื่อว่ามนุษย์เราพัฒนาขึ้นเรื่อยๆ ค่ะ หากนำแนวคิดของ Bahnsen มาตีความโลกปัจจุบัน.. ยิ่งอารยธรรมเจริญ ยิ่งเทคโนโลยีสูงขึ้น เราไม่ได้ฉลาดขึ้นหรือมีความสุขขึ้นหรอกนะคะ แต่มันยิ่งเผยให้เห็นว่า จิตใจของมนุษย์เรามันแตกหัก พิการ และสับสนวุ่นวายมากกว่าเดิมต่างหาก

บทบาทของ Humor (Tragic Humor)

…คนทั่วไปมักหลงผิดคิดว่าปัญหาความขัดแย้งในชีวิตเรา แก้ไขได้ด้วยการจัดระเบียบความคิด หรือฝึก Mindset

แต่หากมองผ่านสายตาของ Bahnsen ความคิดนี้ไร้เดียงสามาก ความขัดแย้งไม่ได้เกิดจากความคิดไม่ดีแต่มันอาจกล่าวได้ว่ามันคือโครงสร้างพื้นฐานของความจริง (Ontological Contradiction คือ Bahnsen ไม่ได้ใช้คำนี้เป็นคำหลักของตัวเอง แต่นักวิชาการจำนวนหนึ่งอธิบายเขาแบบนี้ในบริบท modern interpretation แต่ถ้านำไปอ้างอิงวิชาการเข้มข้น อาจโดนทักว่าเป็นการเอาภาษาของปรัชญายุคหลังไปสวมให้เขา) ต่อให้คุณฝึกสมาธิ หรือพบจิตแพทย์ทั้งชีวิต (Bahnsen ไม่ได้พูดเรื่อง Psychiatry แต่บลูหมายถึงต่อให้เราพยายามจัดระเบียบชีวิตหรือทำความเข้าใจตัวเองมากเพียงใด) ความขัดแย้งในตัวเราก็ไม่มีวันหายไป เพราะมันคือธรรมชาติของการมีชีวิตอยู่ค่ะ

และการดำรงอยู่คือโศกนาฏกรรมที่เราทำได้เพียงแค่หัวเราะเยาะเย้ย (Humor) เพื่อประทังชีวิตไปวันๆ เท่านั้น ในเมื่อชีวิตมันคือโศกนาฏกรรมที่ไร้ทางแก้ สิ่งเดียวที่เหลือให้เราทำเพื่อเอาชีวิตรอดไปวันๆ ก็คือการหัวเราะเยาะเย้ยความบัดซบของมันค่ะ

คำว่า Humor (อารมณ์ขัน) ในมุมของ Bahnsen ไม่ใช่ตลกตลกคาเฟ่หรือมุกขำขันไร้สาระนะคะ แต่มันคือ Tragic Humor มันคือสภาวะที่เราตระหนักว่าชีวิตมันพังวายวอดจนไม่มีอะไรจะเสียแล้ว สิ่งที่เราทำได้ดีที่สุดจึงไม่ใช่การนั่งร้องไห้ แต่คือการหัวเราะเย้ยฟ้าท้าดินให้กับความไร้สาระของจักรวาล

Humor เป็นท่าทีเชิงสุนทรียศาสตร์และอัตถิภาวนิยมที่สำคัญในงานของ Bahnsen (ปรากฏชัดในงานอย่าง Der Widerspruch im Wissen und Wesen der Welt หรือ Bible ของสาย Realdialektik นั่นเอง) เช่นเดียวกับงานด้านจริยศาสตร์อย่าง Das Moralgesetz und die Freie Tat โดยระบบคิดของเขามักถูกนักวิชาการสรุปว่าเป็น Tragic Individualism (ซึ่งเป็นคำที่นักวิชาการใช้จัดหมวดหมู่เขา ไม่ใช่ชื่อทฤษฎีที่ Bahnsen ตั้งขึ้นเองสไตล์ระบบปรัชญาสัมบูรณ์) แต่งานหลักที่ Bahnsen วางรากฐานเรื่อง Humo (Tragic Humor) และสุนทรียศาสตร์ ไว้อย่างเข้มข้นจริงๆ คือหนังสือ Zur Philosophie der Geschichte ค่ะ ซึ่งข่าวร้ายคืองานหลักทั้งหมดของ Bahnsen ยังคงถูกขังไว้อย่างเหนียวแน่นในภาษาเยอรมันดั้งเดิม 55555

…ถ้าทุกอย่างมันขัดแย้งกันไปหมด ไร้ทางออก และไร้ความหวังขนาดนี้ ปรัชญาของ Bahnsen ไม่ทำให้คนกลายเป็นอัมพาตทางการกระทำ (Paralyzed) หรือไร้ประโยชน์ต่อสังคมไปเลยเหรอ? จะมีชีวิตอยู่ต่อไปทำไมถ้าไม่มีความหวัง?

บลูมองกลับกันอย่างสิ้นเชิงเลยค่ะ ปรัชญาของ Bahnsen ไม่ได้ทำให้เราเป็นอัมพาต แต่หากตีความในภาษาปัจจุบันมันคือการปลดปล่อยเราจากความหวังที่เป็นพิษ (Toxic Hope) ต่างหาก

ลองคิดดูนะคะ ความทุกข์ส่วนใหญ่ของมนุษย์ไม่ได้เกิดจากความเจ็บปวด แต่เกิดจากความคาดหวังว่ามันต้องไม่เจ็บปวด หรือความหวังว่าวันหน้ามันจะสมบูรณ์แบบ พอเรายอมรับแบบ Bahnsen ว่าเออ ชีวิตมันคือโศกนาฏกรรมย้อนแย้งอยู่แล้ว หากนำมาตีความในสไตล์ SelfHelp / Existential Therapy ยุคใหม่ เราจะเลิกคาดหวังความสมบูรณ์แบบ เลิกโกรธตัวเองเวลาทำอะไรขัดแย้ง และเริ่มใช้ชีวิตอยู่กับความจริงตรงหน้าด้วยใจที่เบาลงและหัวเราะกับมันได้ค่ะ แม้ว่าในเชิงปรัชญาดั้งเดิม Bahnsen ไม่เคยสัญญาว่าใจเราจะเบาลง หรือมีความสุขขึ้นเลยก็ตาม 55555 (พูดทำไมเนี่ย) คือ Bahnsen เป็น Tragic Individualist เขาเชื่อว่ามนุษย์ต้องแบกรับภาระแห่งความขัดแย้งนี้ด้วยความกล้าหาญและความขมขื่น (Tragic Hero)

…แล้วการบอกว่าอารยธรรมมนุษย์ไม่เคยก้าวหน้า (No Teleological Progress) มันขัดกับสถิติอย่างชัดเจนปัจจุบันอัตราการตายของเด็กทารกลดลง สงครามใหญ่ๆ ลดลง สิทธิมนุษย์ชนดีขึ้น Bahnsen ไม่ได้กำลังมองข้ามความจริงทางประวัติศาสตร์เหรอ?

บลูมองว่าคนที่แย้งแบบนี้กำลังมองแค่ปริมาณความสะดวกสบาย แต่ไม่ได้มองคุณภาพเชิงโครงสร้างจิตใจค่ะ

จริงอยู่ว่าเรามีสวัสดิการดีขึ้น แต่มนุษย์ยุคปัจจุบันกลับเผชิญกับความขัดแย้งในจิตใจที่ซับซ้อนกว่ายุคโบราณหลายเท่า เรามีเสรีภาพแต่เราเหงาขั้นสุด เรามีโซเชียลมีเดียเชื่อมต่อทุกคนแต่เรากลับรู้สึกแยกขาดจากโลก หากนำ Bahnsen มาอ่านโลกปัจจุบัน เราอาจตีความได้ว่า ยิ่งเทคโนโลยีและสังคมก้าวหน้าความย้อนแย้งภายในมนุษย์ (Real Dialectic) จะยิ่งทวีความรุนแรงและแสดงผลออกมาในรูปของความทุกข์เชิงจิตวิทยาที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้นค่ะ

ข้อโต้แย้งสุดคลาสสิกที่ฝ่าย Progressive (บางกลุ่ม) มักจะใช้นำมาโจมตีกลุ่ม Pessimist

…ถ้าบอกว่าการมองโลกในแง่ร้ายเป็นอาวุธทางปัญญาไว้ต่อต้านอำนาจรัฐ... แต่ในความเป็นจริง การมองโลกในแง่ร้ายมากๆ ไม่ได้ทำให้คนกลายเป็นพวกปล่อยเกียร์ว่าง (Passive/Apathetic) จนยอมจำนนต่อเผด็จการหรอกเหรอ? เพราะคิดว่าต่อต้านไปก็ไร้ประโยชน์ โลกมันห่วยอยู่แล้ว?

หากแบ่งแบบคร่าว ๆ ในภาษาของบลู บลูมองว่าเราต้องแยกแยะระหว่างการยอมจำนนแบบสิ้นหวัง (Passive Fatalism) กับการมองโลกในแง่ร้ายแบบตื่นตัว (Critical Pessimism) ค่ะ

• การยอมจำนนแบบสิ้นหวัง คือการนอนเฉยๆ แล้วยอมให้ผู้นำเผด็จการกดขี่ เพราะคิดว่าโลกนี้เปลี่ยนไม่ได้

• การมองโลกในแง่ร้ายแบบตื่นตัว คือการไม่ยอมโดนหลอก เราอาจจะรู้ว่าเราเปลี่ยนจักรวาลไม่ได้ แต่เราจะไม่ยอมสมาทานคำโกหกของรัฐ ไม่ยอมเชื่อว่าการไปตายในสงครามคือเรื่องทรงเกียรติ และไม่ยอมส่งต่อความทุกข์นี้ให้ลูกหลาน

  เพราะอำนาจของระบอบการเมืองจำนวนมากและไม่ใช่เฉพาะรัฐเผด็จการ รัฐประชาธิปไตย ศาสนา ตลาด ชาตินิยม ทุนนิยม คอมมิวนิสต์ ในหลายกรณีใช้ Narrative นี้ มันมักจะเลี้ยงดูประชาชนด้วยเรื่องเล่าแห่งความหวังอันยิ่งใหญ่ (เรื่องเล่าขนาดใหญ่ (Grand Narratives) หรือภาพอนาคตแบบอุดมคติ (Utopian Visions)) เช่น

  • สงครามเพื่อชาติต้องสละชีพ ทั้งๆ ที่ไม่มีความตายไหนในสงครามที่เป็นเรื่องของชาติจริงๆ แต่มันคือการแลกชีวิตของประชาชนระดับล่าง เพื่อรักษาดุลอำนาจ ทรัพย์สิน หรืออีโก้ของผู้ปกครองไม่กี่คน รัฐเปลี่ยนชีวิตคนที่มีความรัก มีครอบครัว ให้กลายเป็นเพียงตัวเลขสถิติคนตาย/คนเจ็บเท่านั้น

    (เดี๋ยวบลูจะมาเขียนแยกอีกทีนึงประเด็นเรื่องทหาร ว่าทำไมบลูมองอาชีพนี้ทีไรแล้วหดหู่ทุกที ถึงเลเวลที่ว่าเวลามีคนบอกว่าโตขึ้นอยากเป็นทหารนี่บลูไม่สามารถทำความเข้าใจสิ่งมีชีวิตชนิดนี้ได้เลย ไม่รู้ต้องทำหน้ายังไงด้วย จะอ้วกคงยากถ้าวันนั้นยังไม่ได้กินอะไร …คือจะอยากเป็นทำไมนะ 1.เป็นหุ่นเชิดของผู้มีอำนาจ 2.เป็นผลผลิตของการล้างสมอง 3.เป็นการปลดความเป็นมนุษย์ ผลลัพท์มีแต่เสียกับเสีย + การฝึกทหารเองยังเป็นการถอดถอนความเป็นปัจเจก ต้องตัดผมเหมือนกัน แต่งตัวเหมือนกัน นอนพร้อมกัน ทำตามคำสั่งทันทีโดยไม่ต้องใช้การตัดสินใจเชิงจริยธรรม ผลลัพธ์คือ สภาวะที่มนุษย์กลายเป็นเหี้ยอะไรไม่รู้ที่พร้อมจะกดไกปืนใส่คนที่ตนเองไม่เคยรู้จัก ทั้งที่ไม่เคยมีความแค้นส่วนตัว เพียงเพราะมียศที่สูงกว่าสั่งลงมา แล้วทำมาสร้างเพลงชาติ อนุสาวรีย์วีรชน และการจัดพิธีศพอย่างสมเกียรติ เพื่อทำให้ครอบครัวของทหารที่ตายรู้สึกว่าความตายของลูกหลานมีคุณค่า แทนที่จะตั้งคำถามว่าทำไมผู้นำถึงไม่แก้ปัญหาด้วยการทูต แต่กลับส่งลูกคนอื่นไปตาย? แต่ดันมาสร้างวาทกรรมชายนับร้อยต้องปกป้องแผ่นดิน /ชาติวงศ์ตระกูล เปลี่ยนการตายในสงคราม ให้กลายเป็นภารกิจศักดิ์สิทธิ์ เพื่อให้คนยอมเป็นแค่ก้อนเนื้อเศษหมูสับในสงครามโดยไม่ตั้งคำถาม แม่ง โมโห)

  • ยุคทองกำลังจะมาถึง รัฐและระบบทุนนิยม/คอมมิวนิสต์ มักสัญญาถึงสวรรค์บนดินที่จะเกิดขึ้นในอนาคต (ไม่ว่าจะเป็นความรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจ สังคมไร้ชนชั้น หรือการเป็นมหาอำนาจ) ยุคทองคือเหยื่อล่อที่ถูกใช้เพื่อเลื่อนความทุกข์ในปัจจุบันออกไป ทำให้คนยอมอดทนโดนกดขี่ ยอมทำงานหนักจนตาย หรือยอมส่งลูกหลานไปรบ เพียงเพราะหลงเชื่อว่าอนาคตจะสบาย ซึ่งในความเป็นจริง อนาคตนั้นไม่เคยมาถึงสำหรับคนที่ต้องเสียสละในวันนี้ เช่น วาทกรรมสตาร์ทอัพ ความเหน็ดเหนื่อยจะสร้างเศรษฐีใหม่ในทุนนิยมเข้มข้น บอกให้คนรุ่นใหม่ยอมทำงาน 80–100 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ (Hustle Culture) โดยชี้ให้เห็นภาพอนาคตว่าวันหนึ่งคุณจะเป็นอิสรภาพทางการเงิน ทั้งที่เชิงโครงสร้างแล้ว มีเพียงคน 1% เท่านั้นที่ไปถึงจุดนั้น ส่วนที่เหลือกลายเป็นเศษเดนแรงงานที่ถูกสูบพลังจนหมดแรงหลัง 6 โมงเย็นของทุกวัน

  • หรือการเสียสละเพื่ออนาคต รัฐปลูกฝังความรู้สึกเป็นหนี้ และความอับอาย หากเราไม่ยอมเสียสละตนเองเพื่อรุ่นหลัง นี่คือกลยุทธ์ที่ลึกล้ำมาก เพราะมันเล่นกับจริยธรรมตามธรรมชาติของมนุษย์ที่อยากปกป้องผู้อื่น รัฐจึงฉวยโอกาสเปลี่ยนความปรารถนาดีนี้ ให้กลายเป็นการยอมจำนนเชิงโครงสร้างทำให้คนยินยอมละทิ้งศักดิ์ศรีและความสุขของชีวิตตนเองในปัจจุบัน เช่น พ่อแม่ยอมขายที่ขายนา ยอมลำบากกู้หนี้ยืมสิน เพื่อให้ลูกมีอนาคต ในระดับสถาบันครอบครัวที่สะท้อนมาจากโครงสร้างรัฐ รัฐที่ไร้สวัสดิการการศึกษาจะโยนภาระมาให้พ่อแม่ โดยสร้างค่านิยมว่าถ้าเป็นพ่อแม่ที่ดี ต้องยอมถวายชีวิตและความสุขทั้งหมดเพื่อส่งเสียลูก ซึ่งกลายเป็นการส่งต่อความทุกข์และหนี้สิน เป็นทอดๆ จากรุ่นสู่รุ่น โดยที่ตัวระบบโครงสร้างรัฐไม่ต้องรับผิดชอบอะไรเลย

  เมื่อรัฐใช้ความหวังเป็นเครื่องมือในการมอมเมา ในมุมมองของบลู การไร้ความหวัง (Disillusionment) จึงกลายเป็นการขัดขืนเชิงโครงสร้าง (Structural Disobedience) รัฐจะใช้ Propaganda หลอกคนที่ปฏิเสธจะเชื่อในคำสัญญาหวานหู (Even Fear / Identity / Shame / Security / Belonging) ได้ยากขึ้น (แม้การเมืองแบบใช้อำนาจนิยมลักษณะอื่นๆ จะยังใช้กับคนสิ้นหวังได้ ไร้พลัง และต้องการที่พึ่งเพื่อหาทางออกให้ชีวิตได้ก็ตาม)
  การมองโลกในแง่ร้ายในความหมายของบลู จึงไม่ใช่การพ่ายแพ้ แต่คือเกราะป้องกันจิตวิญญาณที่ทำให้เรายังคงรักษาศักดิ์ศรีและความเป็นมนุษย์ไว้ได้ ท่ามกลางจักรวาลที่เย็นชาและสังคมที่เต็มไปด้วยคำลวงค่ะ

นักคิดสายปฏิวัติ (Active Revolutionaries เช่น Marxists) อาจจะทักว่าต่อให้คุณตื่นตัว (Critical) แต่ถ้าคุณไม่ลงมือเปลี่ยนโครงสร้างทางกายภาพ สุดท้ายรัฐเผด็จการก็ยังคงครองอำนาจอยู่ดี การถอนตัวทางจิตวิญญาณ (Internal Resistance) เพียงพอจริงหรอ?

ที่เขียนมาทั้งหมดนี่ มันไม่ใช่เรื่องของการชนะรัฐในเชิงกายภาพเลยค่ะ แต่คือการรักษาศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ไม่ให้กลายเป็นเครื่องมือไร้สมองของระบบ และการที่บลูการแตะประเด็นไม่ยอมส่งต่อความทุกข์นี้ให้ลูกหลาน ที่เชื่อมโยงเข้ากับแนวคิด Antinatalism (อย่างงานของ Philipp Mainländer หรือแม้กระทั่งมุมมองของ Julius Bahnsen) ตรงนี้เมื่อมองในมุมการเมือง นี่คือการต่อต้านอำนาจรัฐแบบที่มีอิมแพคและง่ายที่สุด มันเป็นการปฏิเสธการมีส่วนร่วมในกระบวนการสืบทอดโครงสร้างทางสังคม เพราะรัฐเผด็จการ/รัฐสังคมนิยม/จักรวรรดิ/รัฐคอมมิวนิสต์/ทุนนิยม และระบบเศรษฐกิจจำนวนมากมักมีแรงจูงใจในการรักษา / เพิ่มจำนวนประชากร / ต้องการแรงงานและพลเมืองรุ่นใหม่มาสืบทอดระบบของตัวเอง การปฏิเสธการให้กำเนิดอาจตีความได้ว่าเป็นการตัดอุปทานของระบบกดขี่โดยตรง แม้พวกเขาจะยังมี Immigration / Automation / AI / Robotics / รวมถึงพ่อแม่น้องออนิวจำนวนมากที่อยากมีลูกต่อไปก็ตาม

                     [ SACRED / BEYOND HUMAN ]
                   ศักดิ์สิทธิ์ / เหนือมนุษย์ / ไร้เรือนร่างจริง
                                 │
                             GODDESSES
                    ยกระดับจนแตะต้องไม่ได้ / ตัดเรื่องเพศ
                                 │
                                 │
   [ INSIDE INSTITUTION ] ───────┼─────── [ OUTSIDE INSTITUTION ]
       สถาบันครอบครัว/ระเบียบ       │        นอกระบบศีลธรรมหลัก
                                 │
             WIVES               │             WHORES
          ถูกควบคุมเพศเพื่อสืบสกุล     │      ใช้ระบายความใคร่แต่ไร้สิทธิ
                                 │
                                 │
                              SLAVES
                      ถูกครอบครอง/ลดทอนเป็นวัตถุ
                                 │
                   [ PROFANE / OBJECTIFIED ]
                    ต่ำศักดิ์ / วัตถุทางเพศและแรงงาน

ถ้ามองผ่านทฤษฎีสัญศาสตร์และมานุษยวิทยา (เช่น งานของ Claude Lévi Strauss หรือ Gayle Rubin) จะเห็นสอดคล้องกับเล่มนี้เลยว่าสังคมโบราณมองผู้หญิงเป็นเพียงสินค้าที่หมุนเวียนระหว่างผู้ชายด้วยกัน

• เมีย พันธมิตรทางการเมืองและทรัพย์สินระหว่างพ่อกับสามี คำนี้คือหมวดของการควบคุมความใคร่ของผู้ชายให้อยู่ในระบบสถาบัน ร่างกายของเมียไม่ได้มีไว้เพื่อตอบสนองความปรารถนาของตัวเองเท่านั้น แต่มีไว้เพื่อรับประกันความถูกต้องของสายเลือดตามกฎหมายของผู้ชายด้วย (Paternal Legitimacy)

• โสเภณี = พื้นที่ปลดปล่อยความเงี่ยนที่ทะลักออกจากระบบครอบครัว สังคมชายเป็นใหญ่รู้ว่าตัวเองยับยั้งชั่งใจไม่ได้ จึงสร้างหมวดหมู่นี้ขึ้นมารองรับ เพื่อไม่ให้โครงสร้างครอบครัว (เมีย) สั่นคลอน แต่ในขณะเดียวกันก็ลงโทษโสเภณีด้วยการถอดสิทธิทางสังคมและตราหน้าว่ามลทิน

• ทาส = ผู้หญิงที่ถูกลดทอนเป็นวัตถุ ร่างกายและแรงงานถูกครอบครองสมบูรณ์ ไร้สิทธิ ไร้เสียง ไม่ต้องจ่ายแม้กระทั่งคุณค่าทางสังคมหรือคำนิยามความเป็นมนุษย์ให้ และไม่มีแม้แต่ชื่อในหน้าประวัติศาสตร์

• เทพี = ฟังดูเหมือนได้รับเกียรติสูงสุด แต่แท้จริงแล้วคือการผลักให้อยู่เหนือมนุษย์จนแตะต้องไม่ได้ เพื่อจะได้ไม่ต้องปฏิบัติต่อเธอในฐานะผู้หญิงที่มีตัวตน มีความปรารถนา หรือมีเลือดเนื้อจริงๆ จนกลายเป็นสัญลักษณ์บริสุทธิ์ที่ผู้ชายใช้บูชา เช่น เทพีอย่าง Athena ต้องเป็นพรหมจารีหรือสวมเกราะแบบผู้ชาย เพื่อตัดเรื่องเพศออกไปถึงจะได้รับความเคารพจากสังคมชาย

จะเห็นว่าไม่มีหมวดหมู่ไหนเลยที่อนุญาตให้ผู้หญิงเป็นผู้กระทำที่นิยามของตัวเองขึ้นมาได้ ตัวตนของพวกเธอทั้งหมดจึงถูกสร้างขึ้นจากสายตาของผู้ชาย และความหวาดกลัวความปรารถนาของผู้ชายทั้งสิ้น

คั่นนิดนึง คือคนเขียน ซาร่าเธอไม่ได้บอกว่าผู้หญิงคือ 4 สิ่งนี้จริงๆ หรือผู้หญิงเป็นได้แค่ 4 อย่างนี้ แต่เธอกำลังบอกว่านี่คือกรอบแว่นตาที่ผู้ชายในยุคคลาสสิกใช้มองและขีดฆ่าตัวตนของผู้หญิงค่ะ

จากในเล่ม (ยังอ่านไม่หมด) แต่บลูลองรวบยอดลิสคำถามแล้วโยนให้แชทช่วยจัดหมวดหมู่ มันจะได้ประมาณ 6-8 หมวดหลัก แบบนี้

1. สิทธิการนิยามความรู้และวิทยาการ (ภูมิปัญญา vs วิทยาศาสตร์ / แม่มด vs ผู้รักษา)

2. เศรษฐศาสตร์การสืบพันธุ์และแรงงานที่ไร้ราคา (แรงงานบ้าน / มดลูก / สายเลือดและมรดก)

3. การจัดระเบียบทางสังคมและสถาบันรัฐ (การยึดครองเรือนร่าง / สปาร์ตา / รัฐทหารนิยม)

4. หมวดหมู่ทางเพศและพรหมจรรย์ (เมีย โสเภณี ทาส / ทรัพย์สินของครอบครัว)

5. มายาคติ ศาสนา และเทววิทยา (Pandora, Eve vs เทพีขึ้นหิ้ง)

6. ประวัติศาสตร์วิทยาและการรื้อถอนเสียงของผู้ชนะ (ใครเขียนประวัติศาสตร์ / เสียงของทาสหญิง)

ทีนี้มาดูประเด็นที่น่าสนใจในเล่มกัน (นี่เอาไปเขียนต่อยาวๆ ได้ทั้งปีเลยนะเนี่ย)

1. สังคมโบราณจงใจสร้างความแตกแยกในหมู่ผู้หญิง เพื่อให้ควบคุมผู้หญิงได้ง่ายขึ้นใช่ไหม?

2. ทำไม เพราะอะไรความรู้ของผู้หญิงถึงถูกเรียกว่าแค่ภูมิปัญญาชาวบ้านแต่ความรู้ของผู้ชายกลับถูกเรียกว่าวิชาการ ปรัชญาหรือวิทยาศาสตร์?

3. ในยุคนั้นความรักของผู้หญิงถูกมองว่าเป็นเรื่องของหัวใจ หรือเป็นแค่เรื่องการแต่งงานเพื่อผลประโยชน์ของครอบครัว?

4. มีพื้นที่ไหนในยุคนั้นไหมที่ผู้หญิงสามารถเป็นตัวของตัวเองได้ โดยไม่ต้องถูกเรียกในฐานะลูกของใคร เมียของใคร หรือแม่ของใคร?

5. ในตอนนั้น ผู้หญิงได้รับอนุญาตให้มีความรู้สึก หรือมีความปรารถนาของตัวเองได้ไหม?

6. ใครเป็นคนกำหนดว่า ความรู้แบบไหนคือวิทยาศาสตร์ และความรู้แบบไหนคือเรื่องงมงาย/ไสยศาสตร์?

7. การเผาแม่มดทั้งเป็นในอดีต คือการทำลายผู้หญิงเป็นรายคน หรือคือการตั้งใจล้างอำนาจและระบบความรู้ดั้งเดิมของผู้หญิง?

8. ทำไมงานบ้านและการเลี้ยงลูกจึงถูกมองว่าเป็นหน้าที่ตามธรรมชาติของผู้หญิง ทั้งที่เป็นงานที่ต้องใช้แรงงานเหมือนงานอื่น?

9. ทำไมเรื่องธรรมชาติในร่างกายผู้หญิง อย่างประจำเดือนถึงถูกทำให้กลายเป็นเรื่องน่ากลัว เป็นของมลทิน หรือเป็นสิ่งที่ต้องซ่อนในหลายวัฒนธรรม?

10. สิทธิและอิสรภาพของหญิงชาวสปาร์ตา ถือเป็นสิทธิที่พวกเธอมีจริงๆ หรือเป็นแค่ผลพลอยได้ที่รัฐทหารมอบให้เพื่อประโยชน์ของรัฐ?

11. ทำไมรัฐในตอนนั้นถึงพยายามเข้ามาใช้อำนาจควบคุมการตั้งครรภ์และการสืบพันธุ์ ของผู้หญิงมากกว่าเรื่องอื่น และสิ่งนี้คือจุดกำเนิดของการสร้างรัฐ?

12. ร่างกายของผู้หญิงเริ่มถูกมองว่าเป็นสิทธิส่วนบุคคลตั้งแต่เมื่อไร หรือเดิมทีมันเคยถูกมองว่าเป็นทรัพย์สินของครอบครัวและรัฐมาโดยตลอด?

13. ทำไมในสังคมโบราณ ผู้หญิงที่มีสติปัญญาและความรู้ความสามารถ ถึงมักถูกยอมรับแค่ตอนที่พวกเธออยู่นอกกรอบศีลธรรม (เช่น คณิกาชั้นสูง)?

14. การแปะป้ายผู้หญิงเป็นหมวดหมู่ต่างๆ (เช่น เมีย, โสเภณี, แม่มด, เทพี) สะท้อนว่าสังคมโบราณประเมินคุณค่าของผู้หญิงจากเรื่องเพศและการครอบครองของผู้ชายใช่ไหม?

15. จากป้ายที่คนโบราณแปะไว้ ประวัติศาสตร์เคยเหลือพื้นที่ให้ผู้หญิงได้ยืนในฐานะมนุษย์คนนึงโดยไม่มีสถานะเหล่านี้ติดตัวบ้างไหม?

16. ถ้าเราเลิกใช้คำว่า เมีย, โสเภณี หรือแม่มด เราจะเหลือคำไหนอีกบ้างที่ใช้พูดถึงผู้หญิง?

17. ทำไมเรื่องเล่าโบราณมักสอนให้เราจำภาพผู้หญิงที่นำความพินาศมาให้ (เช่น แพนโดรา อีฟ) มากกว่าเรื่องเล่าของเทพีผู้สร้างโลกหรือผู้ปกป้อง?

18. เมื่อผู้หญิงคนเดียวกันถูกเปลี่ยนภาพจำจากหมอพื้นบ้านให้กลายเป็นแม่มด คำถามคือใครกันแน่ที่เป็นคนเปลี่ยนคำเรียกพวกนี้?

19. การบังคับเรื่องความบริสุทธิ์/พรหมจรรย์ของผู้หญิง จริงๆ แล้วทำไปเพื่อศีลธรรม หรือทำเพื่อผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและการตกทอดมรดก?

20. ทำไมเสียงและชีวิตของทาสหญิงถึงหายไปจากประวัติศาสตร์เกือบทั้งหมด และการหายไปนี้กระทบต่อการศึกษาเรื่องผู้หญิงยังไง?

21. การยกย่องผู้หญิงให้เป็นเทพีคือการมอบอำนาจให้จริงๆ หรือเป็นการผลักผู้หญิงไปไว้บนหิ้งเพื่อตัดขาดพวกเธอออกจากโลกความเป็นจริง?

22. เทพเจ้าผู้ชายในความเชื่อโบราณ ได้รับอำนาจมาจากการสร้างสรรค์สิ่งใหม่ หรือได้มาจากการชนะสงครามและการสยบให้ผู้อื่นจำยอม?

23. ถ้าศาสนาคือเรื่องของอำนาจ การเปลี่ยนความเชื่อจากเทพีหญิงมาเป็นเทพเจ้าชาย ถือเป็นการปฏิวัติทางการเมืองในยุคนั้นใช่ไหม?

24. สังคมโบราณใช้กฎเกณฑ์ศีลธรรมมาคุมร่างกายและเรื่องเพศของผู้หญิง แตกต่างจากที่ใช้กับผู้ชายยังไง?

25. อำนาจในการอธิบายว่าผู้หญิงคืออะไรตกอยู่ในมือของใคร และผู้หญิงเคยมีโอกาสได้อธิบายตัวตนด้วยตัวเองบ้างไหม?

26. หากสถาบันครอบครัวในยุคนั้นเกิดขึ้นเพื่อควบคุมเรื่องเพศและการสืบสายเลือด ครอบครัวถือเป็นเครื่องมือทางเศรษฐกิจมากกว่าเครื่องมือทางสังคมใช่ไหม?

27. ทีนี้เราจะสามารถอ่านประวัติศาสตร์ยุคโบราณที่เขียนโดยผู้ชายย้อนกลับเพื่อค้นหาตัวตนจริงๆ ของผู้หญิงในอดีตได้ยังไง?

28. ประวัติศาสตร์ที่ไม่มีเสียงและมุมมองของผู้หญิงเลย ยังสามารถเรียกว่าประวัติศาสตร์ของมนุษย์ทุกคนได้อยู่อีกไหม?

29. สังคมชายเป็นใหญ่คือสาเหตุของการเกิดรัฐ หรือรัฐต่างหากที่ต้องการระบบชายเป็นใหญ่เพื่อให้ตัวเองยังอยู่ต่อได้?

คำถามสุดท้ายนี่น่าขยี้มาก เพราะสองประโยคนั้นดูคล้ายกัน แค่ความหมายจริงๆ ต่างกันมหาศาล

• ถ้าแบบแรกจริง หมายความว่าความเป็นชายคือจุดเริ่มต้นของอำนาจทางการเมือง

• แต่ถ้าแบบหลังจริง หมายความว่ารัฐสามารถใช้โครงสร้างแบบไหนก็ได้ เพียงแต่ระบบชายเป็นใหญ่ตอบโจทย์ที่สุดสำหรับการจัดเก็บภาษี การสืบมรดก การเกณฑ์แรงงาน และการสร้างกองทัพ

รัฐในฐานะสถาบันตกลงมันต้องการควบคุมอะไรในตัวคนกัน ถึงได้เลือกจัดระเบียบเพศและครอบครัวในรูปแบบอุบาทๆ แบบนี้? ซึ่งนี่เป็นคำถามที่เชื่อม Pomeroy ไปถึงงานของนักคิดเช่น Gerda Lerner, Claude Levi Strauss, Foucault และคนอื่นๆ ได้น่าสนใจ (เชื่อว่าแต่ละคนก็ให้คำตอบต่างกันอย่างสิ้นเชิง ถ้าพวกเขาได้นั่งร่วมโต๊ะคุยเรื่องนี้กันคงมันส์แน่ๆ..)

และหลายข้อเองยังเป็นคำถามที่วงการ Gender Studies, Classical Studies, Anthropology และ Critical Theory ถกเถียงกันอยู่จนถึงปัจจุบัน ซึ่งคำถามพวกนี้บลูคิดว่าสามารถต่อยอดเป็นหัวข้อวิจัยได้เลยนะ เช่น

• ถ้าผู้หญิงถูกนิยามผ่านความสัมพันธ์กับผู้ชาย แล้วผู้ชายถูกนิยามผ่านความสัมพันธ์กับอะไร? หรือจริง ๆ แล้วผู้ชายถูกนิยามผ่านอำนาจส่วนผู้หญิงถูกนิยามผ่านหน้าที่?

• ทำไมสังคมจึงกลัวผู้หญิงที่ไม่อยู่ภายใต้การครอบครองมากกว่าผู้หญิงที่มีอำนาจ? เทพีอย่าง Athena หรือ Artemis ยังถูกยอมรับได้ เพราะพลังของพวกเธอถูกบรรจุอยู่ในจักรวาลที่มีระเบียบ แต่ผู้หญิงธรรมดาที่ไม่ขึ้นกับพ่อ สามี หรือลูก กลับถูกมองว่าน่าหวาดระแวง

• ทำไมสังคมจึงสร้างผู้หญิงที่ดีขึ้นได้ก็ต่อเมื่อสร้างผู้หญิงที่เลวไว้เป็นคู่ตรงข้ามด้วย? ภรรยาที่ดีจะมีความหมายไม่ได้เลยหรอ หากไม่มีโสเภณีหรือหญิงสำส่อนเป็นภาพตรงข้ามให้เปรียบเทียบ?

• ทำไมผู้หญิงจึงถูกแบ่งประเภทตามการใช้ร่างกาย แต่ผู้ชายกลับถูกแบ่งตามการใช้แรงงาน อาชีพ หรืออำนาจทางการเมือง?

• ถ้าพรหมจรรย์คือมาตรฐานของการรับรองสายเลือด แล้วทำไมตอนนั้นถึงไม่มีมาตรฐานพรหมจรรย์สำหรับผู้ชายแบบนี้ในระดับเดียวกัน? ความไม่แฟร์นี้กำลังปกป้องศีลธรรม หรือกำลังปกป้องสิทธิในการถือครองทรัพย์สิน?

• ถ้ารัฐสนใจแค่การปั๊มเด็กสืบสายเลือด ความรักในการแต่งงานเป็นสิ่งจำเป็นจริงไหม หรือเป็นแค่เรื่องเล่าที่เกิดขึ้นภายหลัง?

• ถ้าร่างกายของผู้หญิงถือเป็นทรัพย์สินของครอบครัว การแต่งงานคือพิธีกรรมแห่งความรัก หรือพิธีกรรมแห่งการโอนกรรมสิทธิ์กันแน่?

ซึ่งคำถามพวกนี้แหละที่จะโยงไปถึงงานของ Claude Lévi Strauss ที่เสนอว่าผู้หญิงในหลายสังคมทำหน้าที่เป็นของแลกเปลี่ยระหว่างกลุ่มเครือญาตมากกว่าจะเป็นผู้แลกเปลี่ยนเอง

แต่อีกประเด็นนึงที่บลูว่าน่าสนใจมากคือ เรื่องภาษา….ทำไมคำว่าผู้หญิงสำส่อน/ผู้หญิงร่าน/อีตัว ถึงยังมีอยู่ แต่คำที่มีน้ำหนักเท่ากัน (ผู้ชายสำส่อน/ผู้ชายร่าน) สำหรับผู้ชายกลับฟังดูอ่อนกว่ามาก เหมือนไม่รู้สึกเลยว่าโดนด่าอยู่? หรือแม้แต่พวกคำด่าที่รุนแรงจำนวนมากในหลายภาษาถึงผูกกับเพศหญิง/ความเป็นแม่ (เช่น แม่เย็ด เย็ดแม่ มาเทอฟักเกอร์ Bitch Slut Whore แม่มึงเป็นกะหรี่ อีลูกกะหรี่ กลับไปดูดนมแม่มึงซะ) มากกว่าความเป็นพ่อ (เราไม่เคยได้ยินใช่ไหมคะว่าฟาเทอร์ฟักเกอร์ พ่อเย็ด พ่อมึงเป็นกะหรี่)?

ซึ่งถ้าอ่านเล่มนี้คู่กับ Foucault จะเห็นว่าภาษาไม่ได้สะท้อนอำนาจเฉย ๆ แต่มันผลิตอำนาจขึ้นมาเองด้วย + ในสมัยนั้น (หรือสมัยนี้) การด่าผู้หญิงก็เหมือนการได้ด่าเจ้าของ (ผู้ชาย) ทางอ้อม คือในสังคมตอนนั้น ผู้หญิงถูกมองเป็นทรัพย์สินของผู้ชาย (พ่อหรือสามี) ใช่ไหมคะ ทีนี้การได้ด่าแม่ น้องสาว หรือเมียของผู้ชายคนนั้น มันเลยเป็นวิธีการด่าเพื่อทำลายศักดิ์ศรีของผู้ชายคนนั้นผ่านการหยามทรัพย์สินที่เขาคิดว่าสำคัญที่สุดของเขา + สังคมตอนนั้นมันมีความกังวลเรื่องการส่งต่อมรดกและการสืบสายเลือดเหมือนที่เราเห็นบ่อยกันในหนัง (สมัยนั้นไม่มียาคุมหรือถุงยาง) การได้ด่าว่าแม่มึงเป็นกะหรี่หรืออีลูกกะหรี่ อีกนัยนึงมันก็คือการตั้งคำถามต่อความถูกต้องของสายเลือดของผู้ชายคนนั้นค่ะว่า มึงแน่ใจได้ยังไง ว่านั่นลูกแท้ๆ ของมึง เมียมึงอาจจะนอนกับคนอื่นก็ได้ (สิ่งนี้มันกระทบถึงสิทธิในทรัพย์สินและการเป็นส่วนหนึ่งของตระกูลโดยตรง) เป็นต้นค่ะ

…fck…นี่มันป่วยหนักมาก แต่นะ…ที่แย่ที่สุด คือแม่งมันไม่รู้ว่าตัวเองป่วย 55555

แกนของโครงการทั้งหมดของเขาชื่อว่า Homo Sacer ซึ่งเป็นชุดหนังสือยาว 9 เล่ม (รวมเล่มย่อยแล้ว) ที่เขาใช้เวลาเขียนตลอดชีวิต โดยมีคำถามเดียวเป็นแกนกลาง

“ชีวิตมนุษย์กับอำนาจทางการเมืองเชื่อมกันได้ยังไง และการเชื่อมนั้นทำให้ชีวิตกลายเป็นอะไร?”

ก่อนอื่นเรามาแงะศัพท์กันก่อนนะคะ (เป็นแผนที่ภาษาที่ต้องถือไว้)

ในภาษากรีกโบราณมีคำว่าชีวิตสองคำ (ซึ่งคุณปู่ Agamben ของเราใช้เป็นฐานรากของจักรวาลความคิดเขา)

• Zoē คือชีวิตในเชิงชีวภาพ เนื้อหนัง การสืบพันธุ์ ความหิวโหย ความตาย (หายใจได้ กินข้าวได้ เจ็บเป็น เหมือนสัตว์ทั่วไป)

• Bios คือชีวิตในแง่รูปแบบ วิถีชีวิตของสิ่งที่มีเหตุมีผล ชีวิตที่มีบริบท มีคุณภาพ มีนิยาม ชีวิตที่เป็นพลเมือง คนดี ประชาชน เช่น เราเป็น นาย ก. ที่มีสิทธิเลือกตั้ง มีเกียรติยศ มีหน้าที่การงาน

ในสายตาของ Aristotle และ Agamben การเมืองคลาสสิกถูกสร้างขึ้นบนเส้นแบ่งระหว่างสองสิ่งนี้… สิ่งที่การเมืองทำคือแปลง Zoē ให้กลายเป็น Bios เปลี่ยนสัตว์ให้กลายเป็นพลเมือง

• Homo Sacer มนุษย์ที่ถูกลืมโดยกฎหมาย เขาเป็นคนที่กฎหมายไม่คุ้มครอง ไม่มีสิทธิของความเป็นคนเหลืออยู่เลย …เป็นคนที่ถูกขับออกจากสังคม ใครก็ตามสามารถฆ่าเขาคนนี้ได้โดยไม่ผิดกฎหมาย (แต่ห้ามนำเขาไปบูชายัญ เพราะเขาต่ำเกินกว่าจะอุทิศให้เทพ) คนนี้มีชีวิต แต่ชีวิตนั้นไม่มีความหมายในระบบทั้งสองระบบ ไม่ใช่พลเมือง ไม่ใช่เครื่องสังเวย เขาคือชีวิตเปลือยเปล่าที่ถูกดึงออกจากทั้งสองด้าน ตัวอย่างที่ชัดที่สุดคือนักโทษในค่ายกักกันนาซี หรือผู้ลี้ภัยในบางพื้นที่ที่ไม่มีสัญชาติใดรับรอง เขาไม่ใช่พลเมืองของใคร แต่เขาก็หนีอำนาจรัฐไม่พ้น

• Sovereign (อธิปัตย์/ผู้มีอำนาจสูงสุด) ในที่นี้ไม่ได้หมายถึงแค่กษัตริย์หรือรัฐบาล แต่คือผู้ที่มีอำนาจตัดสินว่าอะไรคือสถานการณ์ฉุกเฉิน (นิยามนี้มาจาก Carl Schmitt)

• State of Exception (สภาวะข้อยกเว้น) เหมือนกฎหมายขอพักร้อนนั่นแหละค่ะ เป็นช่วงเวลาที่กฎหมายถูกระงับใช้ ในสภาวะนี้ รัฐสามารถทำอะไรกับร่างกาย (Zoē) ของเราก็ได้ โดยอ้างว่าทำเพื่อความมั่นคง เช่น การประกาศกฎอัยการศึกยาวนาน หรือการใช้อำนาจเบ็ดเสร็จในช่วงโรคระบาด

• Biopolitics คำของ Foucault ที่ Agamben ยืมมาขยาย หมายถึงการที่รัฐสมัยใหม่ไม่ได้ควบคุมแค่พฤติกรรมของประชาชน แต่ควบคุมลงไปถึงชีวิตทางชีววิทยา (การเกิด การตาย โรคระบาด ประชากร ร่างกาย)

• ปู่ / Agamben / อากัมเบน คือคนๆ เดียวกันนะคะ เปลี่ยนสรรพนามตามอัตราความขี้เกียจในวินาทีนั้นๆ

Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life (1995)

ปู่เริ่มจากคำถามที่ดูเหมือนเล็กน้อย

ทำไม Aristotle ถึงบอกว่ามนุษย์คือสัตว์การเมือง (zōon politikon)? มันหมายความว่าอะไรจริง ๆ?

คำตอบที่ Agamben เสนอไม่ใช่สิ่งที่มนุษย์ทั่วไปคาดหวัง …เขาบอกว่า

…การเมืองไม่ได้เริ่มจากการรวมตัวของมนุษย์ แต่เริ่มจากการกีดกัน การตัดสินว่าชีวิตแบบไหนมีค่าพอที่จะรับการคุ้มครองทางการเมือง

ปกติเราเรียนมาว่า การเมืองคือการที่คนมารวมตัวกันเพื่อสร้างสังคมที่ดี (Social Contract) ใช่ไหมคะ? แต่ Agamben จะบอกว่า

….นั่นมันตอแหลทั้งเพ

555555

ลองนึกถึงการล้อมรั้วหมู่บ้านจัดสรร …ก่อนเราจะบอกว่าคนในหมู่บ้านนี้จะได้รับสวัสดิการอะไรบ้าง.. ขั้นแรกที่สำคัญกว่าคือการชี้นิ้วว่า“ใครไม่ใช่คนในหมู่บ้านนี้” และ “ใครไม่มีสิทธิ์เดินเข้าประตูนี้”

ราวกับว่าอำนาจทางการเมืองพิสูจน์ตัวเองได้ ก็ต่อเมื่อมันมีอำนาจที่จะบอกว่า “แกน่ะ… ออกไปให้พ้น”

ง่ายๆ คือ การเมืองเริ่มที่การเขี่ยทิ้ง ไม่ใช่การโอบรับค่ะ

ส่วน Homo Sacer ก็เป็นแค่คนที่ตายได้ฟรี ๆ แต่ฆ่าแบบเป็นพิธีไม่ได้

เขาขุดขึ้นมาจากกฎหมายโรมันโบราณ ซึ่ง Homo Sacer คือผู้ถูกกีดกันออกจากทั้งสองโลก ชีวิตนี้มีอยู่ แต่ไม่นับ เป็นคนที่ทำผิดจนถูกเนรเทศ เขาจะถูกตัดสิทธิ์ทุกอย่าง

• ใครจะฆ่าเขาก็ได้ โดยไม่มีความผิด (เพราะเขาไม่อยู่ใต้กฎหมายบ้านเมืองแล้ว)

• แต่จะเอาเขาไปบูชายัญตามพิธีศาสนาก็ไม่ได้ (เพราะเขาไม่สะอาดพอสำหรับพระเจ้า)

เหมือนเราถูกลบชื่อออกจากทะเบียนราษฎร์และโลกอินเทอร์เน็ตถาวร เรายังหายใจอยู่ แต่ถ้ามีคนมาทำร้ายเรา ตำรวจไม่รับแจ้งความ เพราะในระบบเราไม่มีตัวตนนี่คือภาวะที่เรียกว่า Bare Life (ชีวิตเปลือยเปล่า)

และนี่คือจุดที่เขาเชื่อมเข้าสู่ประเด็นร่วมสมัย

ค่ายกักกันของนาซีไม่ใช่ความผิดพลาดของประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ความชั่วร้ายที่เกิดขึ้นเพราะมนุษย์บ้าๆ บอๆ บางคนได้อำนาจ

แต่ค่ายกักกันคือสิ่งที่โครงสร้างการเมืองสมัยใหม่สร้างขึ้นมาเป็นหลักการ มันคือผลผลิตที่สมบูรณ์แบบของรัฐ Nomos (กฎฐาน) ของสมัยใหม่ที่ถูกเปลือยออกมาให้เห็น

เพราะค่ายกักกันคือพื้นที่ที่กฎหมายปกติถูกระงับใช้ เพื่อให้ผู้มีอำนาจทำอะไรก็ได้กับคนในนั้นโดยอ้างความมั่นคง

ซึ่งถ้าข้อเสนอนี้ถูกต้อง มันหมายความว่า… สิทธิมนุษยชน รัฐธรรมนูญ ระบอบประชาธิปไตย ทั้งหมดนี้ไม่ได้ปกป้องชีวิต…รัฐให้สิทธิเรา เพราะรัฐต้องการนับจำนวนและควบคุมเรา

เช่น ถ้าเราเป็นพลเมืองที่มีพาสปอร์ต เราได้รับการคุ้มครอง แต่ทันทีที่เราเป็นผู้ลี้ภัย (Refugee) ที่ไม่มีเอกสาร สิทธิมนุษยชนของเราจะหายวับไปทันที เพราะรัฐตัดสินแล้วว่าเราไม่นับเป็นพลเมือง

..สิทธิจึงไม่ได้ติดตัวเรามาแต่เกิด แต่มันคือตั๋วที่รัฐแจกให้ และรัฐก็ยึดคืนได้ทุกเมื่อ

นัยยะที่ซ่อนอยู่ (นรกทางกฎหมายไม่ได้อยู่แค่ในอดีต)

ปัจจุบัน (202x) — The Ratchet Effect

รัฐชอบวิกฤตค่ะ…

ห้ะ ขออีกที…

ใช่ค่ะ

เพราะทุกครั้งที่เกิดวิกฤต (COVID-19, War on Terror, ภาวะเศรษฐกิจ) รัฐจะบอกว่า…สถานการณ์ปกติรับมือไม่ไหว ขอใช้อำนาจพิเศษหน่อยนะ…

ความน่ากลัวคือเมื่อวิกฤตจบลง รัฐมักจะคืนอำนาจไม่ครบค่ะ เหมือนราคาข้าวมันไก่ขึ้นแล้วขึ้นเลยไม่เคยลง *เปรียบเปรยเฉยๆนะ 55555* อำนาจที่เคยยึดไปในช่วงฉุกเฉินมักจะกลายเป็นมาตรฐานใหม่ (New Normal) ไปเลย

เผื่อนึกภาพไม่ออก ลองนึกถึงกฎหมายสอดแนมข้อมูลส่วนบุคคลก็ได้ค่ะ ที่มันเริ่มจากตามจับผู้ก่อการร้าย แต่พอสงครามจบ กฎหมายนั้นนอกจากจะยังอยู่แล้ว มันยังถูกใช้สอดแนมพลเมืองทั่วไปแทนอีกด้วย

หรือถ้าให้โดนบ้านเราก็อาจจะเป็น…สมมติน้ำท่วมหรือมีโรคระบาด รัฐจะประกาศ สถานการณ์ฉุกเฉินเพื่อใช้อำนาจพิเศษจัดการปัญหาชั่วคราวใช่ไหมคะ…ก็ปกติหนิ..เป็นงี้ทุกปี…แต่สิ่งที่น่ากังวลคือรัฐเรียนรู้ว่า “เฮ้ย พออยู่ในสภาวะฉุกเฉิน…มันบริหารง่ายดีว่ะ” รัฐเลยพยายามทำให้เราอยู่ในสภาวะวิกฤตตลอดเวลา (วิกฤตเศรษฐกิจบ้าง วิกฤตโรคระบาดบ้าง วิกฤตความมั่นคงบ้าง)

S.C. — รัฐธรรมนูญเกือบทุกประเทศอนุญาตให้รัฐบาลประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินได้เมื่อเกิดภัยพิบัติหรือวิกฤต เพื่อรวบรวมอำนาจให้การตัดสินใจจบที่จุดเดียว (Single Command) ไม่ต้องผ่านกระบวนการสภาที่ล่าช้า และจำกัดสิทธิบางประการ เช่น การห้ามออกนอกเคหาะสถาน (Curfew) หรือการควบคุมการนำเสนอข่าวสาร เป็นต้น

ซึ่งในระบอบประชาธิปไตยสมัยใหม่ รัฐก็เริ่มทำแบบเดียวกันกับกฎหมาย Nuremberg ของนาซี ที่ไม่ได้ฆ่าคนแบบผิดกฎหมาย (เพราะเขาออกกฎหมายเพื่อทำให้คนบางกลุ่มอยู่นอกกฎหมายก่อน กล่าวคือนาซีถอดสัญชาติชาวยิว ทำให้ชาวยิวไม่มีสถานะเป็นมนุษย์ที่มีสิทธิ (Citizen) แต่เหลือแค่ก้อนเนื้อที่มีชีวิต (Bare Life) ก่อน หลังจากนั้นก็…. อย่างที่เรารู้กันค่ะ)

เปรียบกับปัจจุบันมันคือ การแปะป้ายว่าใครเป็นพวกชังชาติ พวกหัวรุนแรง หรือผู้แพร่เชื้อ… เพื่อที่รัฐจะได้มีสิทธิ์จำกัดสิทธิคนเหล่านั้นได้โดยที่สังคมไม่รู้สึกว่ารัฐทำผิด

จุดที่น่าสั่นสะเทือนที่สุด Agamben มองว่าค่ายกักกัน ไม่ใช่แค่สถานที่แล้ว เพราะเมื่อไรก็ตามที่รัฐสามารถสร้างพื้นที่ที่กฎหมายปกติใช้ไม่ได้ขึ้นมาได้ (เช่น ศูนย์กักตัว, เขตพื้นที่ควบคุมสูงสุด, หรือแม้แต่แอปพลิเคชันติดตามตัวที่บังคับใช้) พื้นที่เหล่านั้นก็ไม่ต่างจากค่าย และเราทุกคนที่อยู่ในนั้นก็มีสภาพเป็น Bare Life ชั่วคราว ที่รัฐจะสั่งให้ซ้ายหันขวาหันยังไงก็ได้โดยไม่มีสิทธิ์โต้แย้ง

…ประชาธิปไตยสมัยใหม่กำลังเสพติดสภาวะฉุกเฉินค่ะ เขากำลังเตือนว่า เราอาจจะไม่ได้ถูกปกครองด้วยกฎหมายอีกต่อไป แต่ถูกปกครองด้วยคำสั่งยกเว้นกฎหมาย (Decree) ที่อ้างความปลอดภัยบังหน้า

ความน่ากลัวที่สุดคือเราจะค่อยๆ ชินกับมันจนลืมไปว่าสิทธิที่เราเคยมีนั้นหายไปตอนไหน และสุดท้ายเราจะกลายเป็นแค่ร่างกายที่รอรับคำสั่งจากรัฐเพียงอย่างเดียว

เช่น การติดตั้งกล้องวงจรปิดทั่วเมืองหรือการตรวจสอบข้อมูลส่วนตัว เริ่มต้นอาจอ้างว่าเพื่อป้องกันโรค/โจร (ข้อยกเว้น) แต่พอผ่านไป 5 ปี กล้องเหล่านั้นก็ยังอยู่และตรวจเราเข้มงวดกว่าเดิมจนกลายเป็นเรื่องปกติ (The Rule)

ยิ่งถ้ามองย้อนกลับไปในช่วง COVID-19 เรารู้สึกไหมคะว่ามีช่วงเวลาที่เรายอมให้รัฐทำอะไรก็ได้กับชีวิตเรา (เช่น ห้ามออกจากบ้าน, บังคับตรวจร่างกาย,ต้องฉีดวัคซีนยี่ห้อนี้เท่านั้น…) โดยที่เราไม่กล้าตั้งคำถาม? นั่นแหละครับคือสิ่งที่ Agamben เรียกว่าสภาวะข้อยกเว้นที่กลายเป็นเรื่องปกติ :)

State of Exception (2003)

เล่มนี้เขียนขึ้นหลังเหตุการณ์ตึกเวิลด์เทรดถล่ม (9/11)โดยตรง และมันน่าอ่านในแง่ที่ว่า Agamben กล้าพูดในสิ่งที่ไม่มีใครกล้าพูดในตอนนั้น…

ลองย้อนไปเหตุการณ์ 9/11 ตอนนั้นทำให้อเมริกาออกกฎหมายความมั่นคงขั้นเด็ดขาด (Patriot Act) และประกาศสงครามต่อต้านการก่อการร้าย (War on Terror) ซึ่งให้อำนาจรัฐดักฟัง จับกุม และค้นบ้านคนได้โดยไม่ต้องขอศาล อากัมเบนบอกว่าก็ไอ้วิธีคิดแบบนี้แหละ (การอ้างความมั่นคงเพื่อยกเว้นสิทธิมนุษยชน) คือวิธีคิดเดียวกับที่ฮิตเลอร์และนาซีใช้เป๊ะเลย

• นาซี ประกาศสภาวะฉุกเฉินเพื่อระงับรัฐธรรมนูญ แล้วจัดการศัตรูได้ตามใจชอบ

• USA Patriot Act กฎหมายที่ออกมาหลังเหตุการณ์ 9/11 ให้อำนาจรัฐสอดแนมหรือกักขังผู้ต้องสงสัยได้โดยไม่ต้องผ่านกระบวนการยุติธรรมปกติ

ถ้านึกไม่ออก ลองนึกถึงตอนที่เราอยู่ในโรงเรียนปกติ ครูตีเราไม่ได้เพราะมีกฎกระทรวงห้ามไว้ แต่พอมีเหตุการณ์เด็กทะเลาะวิวาทรุนแรง (เปรียบเหมือน 9/11) ครูใหญ่ประกาศกฎเหล็กฉุกเฉินสั่งค้นกระเป๋าทุกคน และกักตัวเด็กที่น่าสงสัยไว้ในห้องมืดโดยไม่ให้บอกพ่อแม่ นี่แหละคือการใช้อำนาจแบบเผด็จการที่อ้างว่า “ทำเพื่อความปลอดภัยของทุกคน”

พอมาจี้ที่รากฐานของปัญหา ตอนนั้น Agamben ได้ขุดค้นประวัติศาสตร์กฎหมายตะวันตก ตั้งแต่โรมัน ผ่าน Weimar Republic ไปจนถึงอเมริกาหลัง 9/11 เพื่อแสดงให้เห็นว่าสภาวะข้อยกเว้นเป็นเครื่องมือโครงสร้างในทุกรัฐสมัยใหม่ ไม่ใช่แค่รัฐเผด็จการ

N.B.— ปกตินิติรัฐต้องทำตามกฎหมายใช่ไหมคะ แต่สภาวะข้อยกเว้น (State of Exception) ภาษาบ้านเราก็คือการประกาศกฎอัยการศึก หรือ พ.ร.ก. ฉุกเฉิน นั่นเอง Agamben บอกว่าเครื่องมือนี้ไม่ได้มีแค่ในประเทศเผด็จการจ๋าๆ นะ แต่ประเทศที่บอกว่าตัวเองเป็นประชาธิปไตย (เช่น อเมริกา หรือประเทศในยุโรป) ก็มีปุ่มนี้ให้กด และกดใช้กันฉ่ำด้วย*

ในเวลาปกติ เราอาจจะคิดว่ารัฐธรรมนูญ หรือประชาชนคือผู้มีอำนาจสูงสุด แต่ Carl Schmitt (นักกฎหมายนาซี) บอกว่า ไม่ใช่ ไม่จริง ไม่เป็นแบบนั้นเลย …ผู้มีอำนาจสูงสุดที่แท้จริง (Sovereign) คือ คนที่สามารถชี้ได้ว่าตั้งแต่เวลานี้เป็นต้นไป กฎหมายปกติใช้ไม่ได้แล้วนะต่างหาก…Sovereign is he who decides on the exception

…มันคือที่สามารถกดปุ่ม Pause กฎหมายได้ในยามวิกฤต เช่น เกิดกบฏหรือสงคราม พอวิกฤตจบก็กด Play ให้กฎหมายกลับมาทำงานปกติ เหมือนจีเอ็มแบบนั้นเลยค่ะ 555 เพราะถ้าใครคนหนึ่งสามารถสั่งหยุดกฎหมายได้ทุกเมื่อ คนนั้นแหละคือผู้มีอำนาจเหนือทุกสิ่ง และถ้าเขาสั่งหยุดกฎหมายได้ตลอดเวลา แปลว่าอำนาจของเขาก็จะไม่มีขีดจำกัดและน่ากลัวที่สุด

Agamben รับนิยามนี้มา แต่ขยายให้น่ากลัวขึ้น

ถ้า Sovereign คือผู้ที่ตัดสินสภาวะข้อยกเว้น และสภาวะข้อยกเว้นกลายเป็นสิ่งปกติ แล้ว Sovereign ก็คืออำนาจที่ดำรงอยู่ตลอดเวลา ไม่มีขีดจำกัด ไม่มีที่สิ้นสุด

แปลไทยเป็นไทยนะคะ

จุดที่ Agamben บอกว่าน่ากลัวขึ้น คือตรงนี้ค่ะ..

ปกติแล้วสภาวะฉุกเฉิน/ข้อยกเว้นมันควรจะใช้แค่แป๊บเดียวแล้วจบใช่ไหม? ถ้าเหตุการณ์วิกฤตมันไม่เคยจบลงล่ะ? หรือรัฐอ้างว่าภัยคุกคามมีอยู่ทุกที่และตลอดเวลา แล้วประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินลากยาวเป็นปีๆ หรือเป็นสิบปี (เช่น สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ สงครามก่อการร้ายของอเมริกา สงครามกับความยากจน สงครามกับยาเสพติด หรือการต่อต้านก่อการร้ายที่ไม่มีวันสิ้นสุด) รัฐก็จะกดปุ่ม Pause กฎหมายทิ้งไว้แบบนั้นเรื่อยๆ เมื่อการยกเว้นกฎหมายกลายเป็นเรื่องที่ทำกันจนชิน เราจะเริ่มแยกไม่ออกว่า ตรงไหนคือกฎหมาย และตรงไหนคืออำนาจตามใจชอบของรัฐ และแย่ที่สุดเมื่อกฎหมายปกติถูกระงับอย่างถาวร รัฐก็จะมีอำนาจล้นฟ้าทำอะไรก็ได้ตลอดไป

ลองจินตนาการถึงขอบเขตนะคะ

• ในสภาวะปกติรัฐมีขอบเขตคือตัวบทกฎหมาย รัฐข้ามเส้นนี้ไม่ได้

• ในสภาวะข้อยกเว้นรัฐบอกว่า…ขอข้ามเส้นหน่อยน้าาา เพราะมันจำเป็น

มันเลยกลายเป็นว่าถ้าการข้ามเส้นกลายเป็นเรื่องปกติ เท่ากับว่าเส้นนั้นไม่มีอยู่จริงอีกต่อไป….นะสิ?

กลับมาที่ตัวอย่างโรงเรียน สมมติครูใหญ่ประกาศกฎเหล็กฉุกเฉิน เพราะมีเรื่องวิวาทของเด็กป 4 ไปหยุมหัวเด็กป 6 …แต่ผ่านไป 3 ปีแล้วก็ยังไม่ยกเลิกกฎนี้ โดยอ้างว่า “เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดขึ้นอีก” กลายเป็นว่าตั้งแต่นั้นมา ครูใหญ่มีอำนาจค้นกระเป๋าและลงโทษเด็กตามอำเภอใจได้ตลอดไป จนเด็กนักเรียนก็ลืมไปแล้วว่าก่อนหน้านี้ตัวเองเคยมีสิทธิอะไรบ้าง

แต่ในเล่ม เขายกตัวอย่างคุกกวนตานาโม (Guantanamo Bay) คุกนี้เป็นคุกของอเมริกาที่ตั้งอยู่ในคิวบา อเมริกาเอาผู้ต้องสงสัยว่าเป็นผู้ก่อการร้ายไปขังไว้ที่นั่น และใช้ช่องโหว่ทางกฎหมายบอกว่า

1. คนพวกนี้ไม่ใช่เชลยศึก (เพราะไม่ได้รบกันเป็นประเทศชนประเทศ) เลยไม่ได้รับการคุ้มครองตามสนธิสัญญาเจนีวา

2. คนพวกนี้ไม่ใช่อาชญากรปกติ เลยไม่มีสิทธิ์จ้างทนาย หรือขึ้นศาลเพื่อพิสูจน์ความบริสุทธิ์

อากัมเบนเรียกสภาพนี้ว่า Bare Life (ชีวิตเปลือยเปล่า) ค่ะ คือเป็นแค่มนุษย์ที่มีชีวิตหายใจไปวันๆ แต่ถูกลอกคราบเอาสิทธิความเป็นคนทางกฎหมายออกไปหมดเกลี้ยง หลุดออกจากทุกตะกร้าการคุ้มครอง รัฐจะทรมาน จะจับขังลืม จะทุบตี หรือจะฆ่าทิ้ง ก็ไม่มีกฎหมายข้อไหนมาปกป้องพวกเขาได้เลย

เมื่อคนเหล่านี้กลายเป็น Bare Life และอยู่ในพื้นที่กวนตานาโม (ซึ่งอเมริกาอ้างว่าไม่ใช่แผ่นดินสหรัฐฯ 100% กฎหมายรัฐธรรมนูญเลยไปไม่ถึง)

• กักขังโดยไม่มีเหตุผล หมายถึง ไม่ต้องมีข้อหาที่ชัดเจนแบบที่ศาลยอมรับ แค่รัฐ สงสัย หรือมองว่าเป็นภัยก็ขังได้เลย

• ถาวร เพราะเมื่อไม่มีการฟ้องศาล ก็ไม่มีวันตัดสิน เมื่อไม่มีวันตัดสิน ก็ไม่มีวันพ้นโทษ พวกเขาจึงถูกขังไปเรื่อยๆ จนกว่ารัฐจะพอใจ

คนที่ถูกจับไปขังในนั้นจะกลายเป็นแค่ก้อนเนื้อที่มีชีวิต …นี่คือความน่ากลัวที่ Agamben พยายามเตือนค่ะว่า

…ถ้าวันนี้รัฐทำแบบนี้กับคนกลุ่มหนึ่งได้ วันข้างหน้าเขาก็อาจทำกับใครก็ได้ โดยแค่ประกาศว่าคนคนนั้นคือข้อยกเว้น

เล่มนี้มีจุดที่คมมาก ๆ ตรงที่ Agamben ตั้งข้อสังเกตว่า

ประชาธิปไตยและเผด็จการไม่ได้ตรงข้ามกัน

เราชอบคิดว่า ประชาธิปไตย = ดี/มีกฎหมาย, เผด็จการ = เลว/ใช้แต่อำนาจ แต่อากัมเบนชี้ให้เห็นว่า ลึกๆ แล้วโครงสร้างมันเหมือนกันเป๊ะ เพราะรัฐประชาธิปไตยก็แอบซ่อนปุ่มสภาวะข้อยกเว้นไว้ใช้จัดการประชาชนเหมือนกัน (แค่พรางตัวเนียนกว่า)

เรามักจะกลัวและตั้งคำถามว่า…เผด็จการมาแล้วยังวะ?

แต่อากัมเบนเตือนสติว่า ลองมองดูดีๆ สิ รัฐสามารถอ้างความมั่นคง อ้างโรคระบาด อ้างภัยคุกคาม เพื่อละเมิดสิทธิส่วนบุคคล ตรวจสอบข้อมูลมือถือ จับคนขังคุกโดยไม่ให้ประกันตัว ได้เป็นเรื่องปกติไปแล้วไม่ใช่หรอ?

ที่จริงเราไม่ได้กำลังกลัวเผด็จการมาหรอก แต่โลกที่เราอยู่ทุกวันนี้ มันคือโครงสร้างเผด็จการที่สวมเสื้อคลุมของคำว่ากฎหมายปกติมาตั้งนานแล้วต่างหาก

The Use of Bodies (2015) — (บทสรุปของโครงการ Homo Sacer)

เล่มนี้เป็นบทสรุปที่ถือว่าลึกและซับซ้อนที่สุด (ในชุดนี้) ของ Agamben เลยก็ว่าได้ เพราะแกเลิกวิพากษ์ความน่ากลัวของอำนาจรัฐแล้ว (เช่น การประกาศ พ.ร.ก.ฉุกเฉิน หรือการสร้างคุกกวนตานาโม) จนคนอ่านรู้สึกสิ้นหวังว่าอำนาจรัฐมันยิ่งใหญ่เหลือเกิน 5555 แต่เล่มนี้พยายามหาทางออกว่า…

ในเมื่อรัฐมันคุมเราทุกตารางนิ้วแบบนี้ เราจะสู้หรือเอาตัวรอดจากมันได้ยังไงนะ?

แกนหลักของเล่มคือแนวคิดเรื่อง Form-of-life …เพราะปกติแล้ว รัฐชอบจับมนุษย์มาแยกชิ้นส่วนเป็น 2 อย่าง คือ

1. ชีวิตตามธรรมชาติ (การกิน นอน หายใจ)

2. และ 2. สถานะทางสังคม/กฎหมาย (เช่น การเป็นพลเมือง การเป็นนักศึกษา การเป็นพนักงาน)

พอแยกแบบนี้ รัฐก็สามารถทำโทษเราได้ด้วยการริบสถานะทางสังคมไป ปล่อยให้เราเหลือแค่ลมหายใจ (Bare Life) แบบนักโทษ

อากัมเบนเลยเสนอว่า ทางรอดคือเราต้องสร้าง Form-of-life (ชีวิตที่เป็นเนื้อเดียวกัน) คือการทำให้ตัวตน สิ่งที่เรารัก และลมหายใจของเราหลอมรวมเป็นสิ่งเดียวกัน จนรัฐไม่สามารถผ่าตัดแยกเอาไปควบคุมได้

นึกภาพศิลปินที่วาดภาพด้วยหัวใจ หรือนักบวชที่อุทิศตัวให้ศาสนา การวาดภาพหรือการสวดมนต์ไม่ใช่แค่หน้าที่การงานที่ลาออกได้ แต่มันคือลมหายใจของเขา ต่อให้รัฐจะริบบัตรประชาชน หรือจับเขาไปขังคุก รัฐก็พรากความเป็นศิลปินหรือความเป็นนักบวชออกไปจากตัวเขาไม่ได้ เพราะรูปแบบชีวิต กับลมหายใจของเขาคือสิ่งเดียวกัน รัฐจึงจัดการคนประเภทนี้ได้ยากมาก

อากัมเบนย้อนไปดูประวัติศาสตร์ว่า…ใครกันนะที่เป็นต้นแบบของการถูกรัฐกดขี่ถึงขีดสุด?

คำตอบคือทาสในยุคโรมัน …ทาสพวกนี้ไม่มีสิทธิโหวต ไม่มีสิทธิฟ้องร้อง (ไม่มี Bios) พวกเขาเป็นเพียงแค่ก้อนเนื้อที่มีลมหายใจ (มีแค่ Zoē) อากัมเบนตั้งคำถามว่า เมื่อทาสเป็นแค่ก้อนเนื้อ แล้วร่างกายทาสถูกใช้งานแบบไหนล่ะ?

เพราะทาสไม่สามารถสั่งร่างกายตัวเองว่า “วันนี้ฉันเหนื่อยจัง ขอพักหน่อยนะ” หรือ “ฉันอยากเดินไปทางซ้าย ฉันอยากไปกินสายไหมร้านนั้น” เพราะคนที่ควบคุมร่างกายของทาสคือนายทาส ร่างกายของทาสกลายเป็นแค่เครื่องมือของคนอื่น

นี่แหละคือจุดเริ่มต้นของความน่ากลัวที่ตกทอดมาถึงปัจจุบัน

ในโลกสมัยใหม่ เราอาจจะคิดว่าเราไม่ใช่ทาส แต่ลองนึกถึงพลทหารเกณฑ์ที่ถูกสั่งให้ซ้ายหัน ขวาหัน หรือแบกหาม ร่างกายของเขาขับเคลื่อนตามคำสั่งของผู้บัญชาการ ไม่ใช่เจตจำนงของตัวเอง หรือพนักงานโรงงานเย็บผ้าที่ต้องขยับมือตามสายพานวันละ 12 ชั่วโมง ร่างกายถูกนายทุนเอาไปใช้ นี่คือสภาพที่ร่างกายเราถูกพรากออกไปจากการควบคุมของเราเอง (Bare Life) ค่ะ

เราจะสู้กับรัฐที่ทรงพลังได้ยังไง?

จุดที่น่าสนใจที่สุดคือเมื่อ Agamben พลิกกลับ… เขาเสนอ Inoperativity เป็นทางออกที่เป็นไปได้ ไม่ใช่การปฏิวัติ ไม่ใช่การต่อต้าน แต่คือการหยุดทำงานในระบบ โดยไม่ต้องทำลายระบบ เหมือน Bartleby ใน Herman Melville ที่ตอบทุกอย่างด้วย I would prefer not to

• ถ้าเรายอมทำตาม = เราตกเป็นทาสของระบบ

• ถ้าเราลุกขึ้นสู้ด้วยอาวุธ (ปฏิวัติ) = เรากำลังเล่นเกมของรัฐ รัฐจะใช้กฎหมายและความรุนแรงปราบปรามเราอย่างชอบธรรมทันที

• อากัมเบนเลยเสนอทางเลือกที่ 3 คือ Inoperativity (การดื้อเงียบ/การทำให้ระบบรวนด้วยการไม่ตอบสนอง) คือเราไม่ต้องไปเผาทำลายระบบ แต่เราแค่ไม่เล่นตามบทบาทที่ระบบคาดหวังให้เราทำ

ตัวอย่างที่เห็นชัดสุดในยุคนี้คือปรากฏการณ์ Tang Ping (นอนราบ) ของคนรุ่นใหม่ในจีน ประเทศจีนเป็นระบบทุนนิยมผสมคอมมิวนิสต์ที่ต้องการให้คนขยันทำงานหนัก แต่งงาน ซื้อบ้าน กระตุ้นเศรษฐกิจ (ระบบ) แต่คนรุ่นใหม่รู้สึกว่าขยันไปก็รวยสู้เจ้าสัวไม่ได้ เลยประท้วงด้วยการนอนราบ คือ ไม่ขยัน ไม่อยากได้โปรโมท ไม่ซื้อบ้าน ไม่แต่งงาน แค่ทำงานพอกินข้าวไปวันๆ

… การทำแบบนี้ไม่ใช่การประท้วงลงถนน ตำรวจจับไม่ได้เพราะไม่ได้ทำผิดกฎหมาย แต่สิ่งที่เกิดขึ้นคือเศรษฐกิจจีนรวนและรัฐบาลปวดหัวมาก นี่แหละคือการต่อต้านด้วยความไม่ทำงาน (Inoperativity)

สิ่งที่ Agamben เงียบ และมันสำคัญพอๆ กัน

ทฤษฎีของอากัมเบนมันเท่และดูฉลาดมากก็จริง แต่มันมีช่องโหว่ หรือจุดบอดที่เขาไม่ได้เขียนไว้ ซึ่งจุดบอดพวกนี้แหละที่จะทำให้บลูสามารถเอาไปโยงกับนักคิดคนอื่นๆ (เช่น Fanon หรือ Mbembe) ได้สนุกขึ้นค่ะ

ข้อ 1 ทำไมมองว่าคนถูกรังแกต้องยอมแพ้เสมอไป? (Agency)

Agency แปลง่ายๆ ว่าอำนาจในการตัดสินใจ/ความสามารถในการสู้กลับ…อากัมเบนชอบเขียนภาพว่าคนที่ตกเป็น Bare Life (เช่น นักโทษค่ายกักกัน หรือผู้ลี้ภัย) คือก้อนเนื้อที่น่าสงสาร รอรับชะตากรรมอย่างเดียว แต่ในความเป็นจริง มนุษย์เราไม่ได้ยอมแพ้ง่ายขนาดนั้นค่ะ

เช่น ในค่ายผู้อพยพที่ไม่มีกฎหมายคุ้มครองเลย (Bare Life สุดๆ) ผู้ลี้ภัยไม่ได้แค่นั่งรอความตาย พวกเขาสตั้งโรงเรียนสอนหนังสือเด็กๆ ในเต็นท์ แอบตั้งตลาดมืดแลกเปลี่ยนของ หรือประท้วงอดอาหารเรียกร้องสิทธิ นี่แหละคือ Agency ที่อากัมเบนไม่ได้พูดถึง ลืมมอง หรือตั้งใจไม่มอง ไม่รู้แล้ว…

เปรียบเทียบกับ Frantz Fanon …ฟานอนป็นจิตแพทย์คนดำที่ลงไปลุยในสมรภูมิจริงๆ เขาเลยรู้ว่าคนถูกกดขี่มันสู้ยิบตา แต่อากัมเบนคือคุณลุงผิวขาวชาวยุโรปที่นั่งจิบกาแฟอยู่ในห้องสมุดหรูๆ แล้วเขียนปรัชญา มองคนถูกกดขี่ผ่านหน้ากระดาษ มุมมองมันเลยออกมาดูหดหู่และเป็นฝ่ายถูกกระทำฝ่ายเดียว

และนี่คือจุดที่ Achille Mbembe วิจารณ์ Agamben อย่างรุนแรงผ่าน Necropolitics…เอ็มเบมเบวิจารณ์อากัมเบนว่า

“คุณมัวแต่ตื่นเต้นกับค่ายกักกันชาวยิวของฮิตเลอร์ (ในยุโรป) แต่คุณลืมไปหรือเปล่าว่า ชาวยุโรปนั่นแหละที่ไปทำแบบนี้กับคนดำในแอฟริกาหรือคนพื้นเมืองตั้งนานแล้ว”

เอ็มเบมเบชี้ให้เห็นว่าต้นตำรับของการลอกคราบความเป็นคน (Bare Life) จริงๆ แล้วมันเริ่มมาจากการล่าอาณานิคมค้าทาสต่างหาก แต่อากัมเบน (ซึ่งเป็นฝรั่ง) มองข้ามประวัติศาสตร์ฝั่งนี้ไป

ข้อ 2 ร่างกายของใครล่ะ? (Intersectionality)

Agamben ชอบใช้คำว่าร่างกายกว้างๆ เหมือนกันหมด แต่ในโลกความจริง ร่างกายแต่ละแบบโดนรัฐรังแกไม่เท่ากันค่ะ คำว่า Intersectionality (ความทับซ้อน) คือการบอกว่าถ้าเธอเป็นผู้หญิง เป็น LGBTQ+ หรือเป็นคนพิการ เธอจะโดนกดขี่หนักกว่าผู้ชายปกติ

สมมตินะสมมติ…มีม็อบประท้วงแล้วตำรวจจับคนไปขังในค่าย (กลายเป็น Bare Life)

• ถ้าเป็นผู้ชายอาจจะโดนซ้อม

• แต่ถ้าเป็นผู้หญิงอาจจะถูกล่วงละเมิดทางเพศด้วย

• ถ้าเป็นคนพิการนั่งวีลแชร์อาจจะถูกทิ้งให้ตายเพราะช่วยเหลือตัวเองไม่ได้

อากัมเบนเหมาโหลว่าทุกคนโดนเหมือนกัน (มนุษย์สากล) ซึ่งมันไม่จริง ทฤษฎีของเขาแอบมีมุมมองแบบผู้ชายปกติ (ที่มีสิทธิพิเศษ) ซ่อนอยู่

ข้อ 3 การดื้อเงียบ… คือสิทธิพิเศษของคนรวย?

จำเล่มที่ 3 ที่เพิ่งอ่านที่บลูเขียนจบไปได้ไหมคะ? ที่อากัมเบนบอกว่าทางออกคือการหยุดทำงาน/ไม่ตอบสนองระบบ (Inoperativity) เช่น การบอกนายจ้างว่า “ฉันขอไม่ทำดีกว่า” มันฟังดูเท่มากในเชิงปรัชญา แต่มันโลกสวยเกินไปสำหรับคนหาเช้ากินค่ำ

• ลองนึกภาพว่าเราเป็นศิลปินฟรีแลนซ์ลูกเศรษฐีแบบบ้านเรารวยมาก เราอาจจะบอกว่า “ฉันจะประท้วงทุนนิยมด้วยการนอนอยู่บ้านเฉยๆ ไม่ทำงาน” (อันนี้ทำได้ เพราะมีเรามีพ่อแม่เลี้ยง หรือมีมรดกอะไรก็แล้วแต่)

• แต่ถ้าเราเป็นไรเดอร์ส่งอาหาร หรือพนักงานโรงงานเย็บผ้า เราจะมาใช้ท่าไม้ตาย Inoperativity “ขอไม่ทำดีกว่า” ไม่ได้ค่ะ เพราะถ้าเราหยุดทำงาน วันพรุ่งนี้เราจะไม่มีข้าวกิน

ทฤษฎีของอากัมเบนจึงถูกด่าว่าเป็นทฤษฎีของคนรวย/นักวิชาการที่ไม่เข้าใจปากท้องคนจนเลย

ข้อ 4 เขาเงียบเรื่องความสัมพันธ์กับ Carl Schmitt

คาร์ล ชมิตต์ (Carl Schmitt) เป็นคนคิดคำว่า “ผู้มีอำนาจสูงสุดคือคนที่สั่งยกเว้นกฎหมายได้” (ในเล่ม 2 ที่บลูรีวิว)

ปัญหาคือ ชมิตต์เป็นสมาชิกพรรคนาซีของฮิตเลอร์ตัวจริงเสียงจริง เขาเอาความรู้ทางกฎหมายมารับใช้การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ อากัมเบนเอาไอเดียของชมิตต์มาใช้เยอะมาก แต่กลับทำเนียนๆ ไม่ค่อยด่าหรือเคลียร์ความสัมพันธ์ตรงนี้ให้ชัดเจน

แล้วมันน่ากลัวยังไงเวลาเราผู้อ่านจะเสพเนื้อหา?

สมมตินะคะ เราจะทำซุปหม้อใหญ่ แล้วเราไปเอาหม้อต้มยาพิษเก่าของฆาตกรต่อเนื่องมาต้มซุป (ตัวอย่างกาวไปไหม 555 ชั่งมัน) แม้เราจะบอกว่าล้างหม้อแล้วเนี่ย ล้างตั้งหลายรอบนะ และเนี่ยฉันก็เอามันมาต้มแต่ผักที่มีประโยชน์

แต่คนกิน (นักวิจารณ์) ก็ต้องระแวงและถามว่า

…เฮ้ย เธอล้างสะอาดจริงป่าววะ? ตรรกะแบบนาซี (ยาพิษ) มันยังแอบตกค้างอยู่ในทฤษฎี (ผัก) ของเธอโดยที่เธอไม่รู้ตัวไหม?” (อากัมเบนโดนด่าเรื่องนี้เยอะมากค่ะว่าหยิบของอันตรายมาใช้โดยไม่ระวัง)

ลีลาการเขียนและภาพลักษณ์ของคุณปู่อากัมเบน (ระวังโดนปู่ปั่นหัว)

ในฐานะคนที่ชอบอ่านงานวิเคราะห์ความซับซ้อนของคน… เรา (โดยเฉพาะบลู 5555) มีสิทธิ์จะอินจัดจนถูกวิธีเขียนของอากัมเบนสะกดจิตเอาได้ง่ายๆ ค่ะ

ออร่าความขบถ (Aura ล่วงหน้าที่ต้องระวัง)

ก่อนที่เราจะเปิดหนังสืออากัมเบนอ่าน เรามักจะได้ยินคำโฆษณามาว่า…โห คนนี้คือคนจริง เป็นขบถ กล้าด่ารัฐบาล กล้าแฉความลับโลก

… พอถ้าเราเชื่อแบบนี้ไปแล้ว เวลาอ่านเจออะไรแปลกๆ ในเล่ม เราก็จะพยักหน้าเห็นด้วย (ยืนยันตัวเอง) แทนที่จะเอ๊ะ… แล้วตั้งคำถาม (วิพากษ์)

เหมือนเวลาเราไปดูหนังที่ได้รางวัลออสการ์และนักวิจารณ์อวยว่า…นี่คือหนังปรัชญาระดับเทพ…แต่พอเราเข้าไปดูแล้วหนังมันน่าเบื่อหรือดูไม่รู้เรื่อง เรากลับไม่กล้าด่าว่าหนังห่วย แต่เราจะหลอกตัวเองว่า…หนังนี่มันล้ำลึกมาก ฉันเข้าใจมันอย่างลึกซึ้งดั่งเป็นผู้กับกำ… (เพราะเราอยากเป็นคนฉลาดนั่นเองค่ะ)

ช่วงโควิดระบาดหนักๆ รัฐบาลทั่วโลกสั่งล็อกดาวน์และบังคับใส่แมสก์ อากัมเบนออกมาโวยวายเลยค่ะ เขาบอกว่า

…นี่ไง รัฐกำลังใช้อำนาจเผด็จการ (สภาวะข้อยกเว้น) ล็อกดาวน์ก็เหมือนจับเราเข้าค่ายกักกันของนาซี…

ผลคือ กลุ่มคนที่ไม่เชื่อเรื่องโควิดและกลุ่มต่อต้านวัคซีน (Anti-vaccine) เอาคำพูดอากัมเบนไปอ้างความชอบธรรมในการไม่ใส่แมสก์และไม่ฉีดวัคซีน จนคนตายเป็นเบือ นักวิชาการคนอื่นเลยด่าอากัมเบนว่า

….ลุงโว้ย แยกแยะหน่อย นาซีจับคนไปฆ่า แต่รัฐล็อกดาวน์เพราะเขาไม่อยากให้คนติดโรคตาย ลุงเขียนแบบนี้มันไร้ความรับผิดชอบนะลุงนะ

คำถามสำคัญคือ ถ้าทฤษฎีของอากัมเบนมันล้ำลึกนัก ทำไมพวกมิจฉาชีพหรือคนบ้าทฤษฎีสมคบคิดถึงเอาไปใช้ปั่นหัวคนได้ง่ายขนาดนั้น? หรือจริงๆ แล้วทฤษฎีของแกมันมีความพังซ่อนอยู่ตั้งแต่แรก?

เหมือนบลูออกแบบมีดทำครัวที่คมมากๆ ขึ้นมาเล่มนึง แต่ปรากฏว่ามีดเล่มนี้ดีไซน์ด้ามจับมาห่วยแตกมาก จนคนซื้อไปใช้ทำกับข้าวแล้วมีดบาดนิ้วก้อยตัวเองขาดกันครึ่งเมือง… สรุปว่าเป็นความผิดของคนใช้ หรือเป็นความผิดของบลูคนออกแบบมีดกันแน่?

เสน่ห์ทางภาษาที่ทำให้เราหลงตัวเอง

อากัมเบนเขียนหนังสือด้วยเทคนิคแพรวพราวมาก เขาชอบยกคำศัพท์โบราณๆ ภาษาละติน ภาษากรีก มาผสมกับเรื่องง่ายๆ พอเราอ่านแล้วตีความแตก เราจะรู้สึกฟินมากและคิดในใจว่า …เชี่ย กูนี่แม่งโคตรฉลาดเลยที่เกทงานยากๆ แบบนี้ (นี่แหละคือการให้รางวัลอีโก้ตัวเอง) ซึ่งพอเรารู้สึกดีกับตัวเอง เราก็จะเผลอหลงรักหนังสือเล่มนี้ไปโดยปริยาย

เหมือนการต่อจิ๊กซอว์ 5,000 ชิ้นที่ยากมากๆ พอเราต่อเสร็จ เราจะรู้สึกภูมิใจและมองว่าภาพนี้มันสวยงามล้ำค่ามาก… ทั้งที่จริงๆ แล้วมันอาจจะเป็นแค่ภาพเป็ดหัวล้านโง่ๆ ธรรมดาๆ ก็ได้ 555555

งานเขียนของอากัมเบนเหมือนทฤษฎีสมคบคิด (Conspiracy Theory) ขั้นสูงค่ะ เขาจะเปิดเรื่องด้วยการบอกว่า

…พวกคุณถูกหลอกมาตลอด สิ่งที่โรงเรียนสอนมาคือเรื่องโกหก มานี่… ฉันจะแหกตาให้พวกคุณดูความจริงเอง…

ซึ่งนั่นแหละค่ะ …วิธีเล่าเรื่องแบบนี้มันเร้าใจและชักจูงใจคนได้ชะงัดนัก

Romanticization ที่ต้องระวัง

จำคำว่า Bare Life (ชีวิตเปลือยเปล่า/มนุษย์ที่ถูกริบสิทธิทางกฎหมายทุกอย่าง) ได้ใช่ไหมคะ บางคนอ่านแล้วดันมโนไปว่า

…โห Bare Life แม่งโคตรคูลเลยพี่ ปลดแอกตัวเองออกจากพันธนาการของสังคม ไม่ต้องมีสถานะ ไม่ต้องแคร์กฎหมาย กลับไปเป็นมนุษย์ที่บริสุทธิ์ผุดผ่องอยู่กับธรรมชาติอีกครั้ง

เหมือนคนรวยที่มองภาพคนจรจัดนอนข้างถนน แล้วบอกว่า

อิจฉาจัง ชีวิตเขาดูอิสระเสรี ไม่ต้องเครียดเรื่องผ่อนบ้านผ่อนรถ

ที่อากัมเบนคิดค้นคำว่า Bare Life ขึ้นมา เพื่อประจานว่านี่คือนรกบนดิน นี่คือความอำมหิตที่สุดที่รัฐบาลทำกับประชาชน (เช่น การขังคนลืมในคุกกวนตานาโม หรือค่ายนาซี) มันไม่ใช่ชีวิตฮิปสเตอร์ชิคๆ คูลๆ แต่อย่างใด

ถ้าเราเผลอไปมองว่า Bare Life คือสิ่งสวยงาม ก็เท่ากับเราเดินตกหลุมพรางที่ตัวเองขุดขึ้นมาเองแล้วค่ะ

ขั้วตรงข้ามที่ควรอ่านเพื่อ Cross Contaminate

นักคิดกลุ่มนี้คือคนที่มองโลกคนละขั้วกับอากัมเบน อ่านเพื่อเอามาดึงสติไม่ให้เราอินกับอากัมเบนมากเกินไป

John Rawls — รอลส์คือตัวแทนของคนมองโลกในแง่ดี (แบบมีหลักการ) เขาเป็นนักปรัชญาการเมืองแบบ Liberal ที่เชื่อว่าสถาบัน ความยุติธรรม และขั้นตอนที่ถูกต้องสามารถสร้างสังคมที่ดีได้ เขาคือตัวแทนของสิ่งที่ Agamben ปฏิเสธทั้งหมด 5555 เพราะอากัมเบนมองว่าสถาบันและกฎหมายนั่นแหละคือเครื่องมือทรมานคน การอ่านทั้งสองพร้อมกันจะทำให้เห็นว่าที่พวกเขาไม่เห็นด้วยกันลึกๆ คือที่ความเชื่อเรื่อง Nature of Politics เลย ไม่ใช่แค่เรื่องนโยบาย

• Rawls เปรียบเหมือนคนที่เชื่อว่า “ถ้าเราช่วยกันเขียนกติกาบอร์ดเกมให้แฟร์ๆ ทุกคนก็จะเล่นเกมนี้ได้อย่างมีความสุข”

• แต่ Agamben จะเดินมาเตะกระดานทิ้งแล้วบอกว่า “แกจะเขียนกติกายังไงก็ช่าง สุดท้ายเจ้าของบ้าน (รัฐ) ก็โกงและแก้กติกาตามใจชอบได้อยู่ดีเว้ย”

Steven Pinker — ขั้วตรงข้ามที่น่าสนใจ เพราะพิงเกอร์คือนักวิทยาศาสตร์ที่ชอบกางสถิติ เขาจะบอกเราพร้อมยิ้มแฉ่งว่า “เธอ ดูนี่ๆๆ ดูสิ เทียบกับยุคกลางนะ ตอนนี้คนตายน้อยลง โรคระบาดน้อยลง คนมีการศึกษามากขึ้น โลกเรากำลังเจริญขึ้นเรื่อยๆ”

• อากัมเบนจะขมวดคิ้วแล้วบอกว่า “เรากำลังอยู่ในค่ายกักกันที่มองไม่เห็นต่างหากล่ะ”

• พิงเกอร์จะบอกว่า “ค่ายกักกันบ้าอะไร คนมีไอโฟนใช้ มีเน็ตฟลิกซ์ดู”

ใครพูดถูก? คำตอบคือไม่ตรงกันทั้งคู่

เพราะ Pinker ดูที่ผลลัพธ์บนผิวหน้า (คนกินอิ่มนอนหลับไหม?) แต่ Agamben ดูที่ โครงสร้างอำนาจที่มองไม่เห็น (ต่อให้กินอิ่ม แต่ถ้ารัฐสั่งอายัดบัญชีธนาคารเราได้ใน 1 วินาที เราก็คือทาสอยู่ดี) การอ่านสองคนนี้คู่กัน จะทำให้เราเถียงได้ลึกขึ้นค่ะ

พันธมิตรทางความคิด (ที่สอดคล้องกับ Agamben)

Walter Benjamin — “Theses on the Philosophy of History” โดยเฉพาะ Thesis VIII ที่บอกว่า “สถานะข้อยกเว้นที่เราอาศัยอยู่คือกฎ” …ต้องบอกว่าเบนยามินคือ อาจารย์ปู่ของอากัมเบนเลยค่ะ ประโยคเด็ดที่ว่า “กฎอัยการศึกกลายเป็นเรื่องปกติไปแล้ว” เบนยามินเป็นคนพูดไว้ก่อนตั้งแต่ยุคฮิตเลอร์เรืองอำนาจ (ตอนที่แกกำลังวิ่งหนีตายจากพวกนาซี) อากัมเบนแค่เอาประโยคนี้ของแกมาขยายความเขียนเป็นหนังสือเล่มหนาๆ เท่านั้นเองค่ะ

Achille Mbembe — Necropolitics — ขยาย Biopolitics ออกไปสู่โลกนอกยุโรป และโต้แย้ง Agamben ซึ่งเอ็มเบมเบ ถ้ายังจำได้คือคนที่บลูเล่าให้ฟังก่อนหน้านี้ … เอ็มเบมเบเห็นด้วยกับอากัมเบนว่า “รัฐมีอำนาจชี้เป็นชี้ตายเรา” แต่เขาเสริมว่า “อย่าลืมสิว่า รัฐไม่ได้แค่จัดการชีวิต (Biopolitics) แต่มันจัดการความตาย (Necropolitics) ด้วย โดยเฉพาะกับคนผิวดำในแอฟริกาที่เป็นเมืองขึ้น” ถ้าเราอยากได้ภาพที่กว้างกว่าประวัติศาสตร์ฝรั่งผิวขาวเราต้องอ่านคนนี้ค่ะ

Roberto Esposito — Bios: Biopolitics and Philosophy — เอสโปซิโตคือเพื่อนร่วมรุ่นที่มองเห็นปัญหาเดียวกับอากัมเบน แต่อากัมเบนบอกว่าทางออกคือ Inoperativity (ทำตัวดื้อเงียบ/แกล้งตาย) ส่วนเอสโปซิโตบอกว่า “ไม่ได้! เราต้องสร้างชุมชนขึ้นมาโอบอุ้มกันเอง สร้างภูมิคุ้มกันให้กันและกัน เพื่อให้เราอยู่รอดได้โดยไม่ต้องง้อรัฐบาล”

ถ้าหมู่บ้านโดนน้ำท่วม แล้วนายอำเภอไม่ช่วย

• อากัมเบนจะบอกให้ “ลอยคออยู่เฉยๆ เป็นการประท้วงเงียบ”

• แต่เอสโปซิโตจะกำหมัดแล้วบอกว่า “เราชาวบ้านต้องสร้างเรือผ้าใบด้วยกันเองสิวะ”

Guy Debord — Society of the Spectacle มันเชื่อมกับ Agamben ตรงที่ทั้งคู่มองว่าโลกสมัยใหม่สร้างชีวิตที่ถูกแทนที่ด้วยการแสดง ในขณะที่ Agamben มองจากมุมอำนาจรัฐ เดอบอร์ดมองจากมุมสินค้าและทุน

เขามองว่าโลกทุกวันนี้คือสังคมแห่งการแสดงหน้าม่าน (Spectacle) ทุกอย่างเป็นของปลอมไปหมด

• Agamben บอกว่ารัฐบาลหลอกเราด้วยกฎหมายและสถานะพลเมืองปลอมๆ (อำนาจรัฐ)

• Debord จะพยักหน้าและบอกว่า ทุนนิยมก็หลอกเราด้วยยอดไลก์ใน IG และการซื้อของแบรนด์เนมเพื่ออวดกัน (สินค้าและทุน)

ทั้งสองคนชี้ให้เห็นว่าตัวตนที่แท้จริงของเราถูกดูดกลืนหายไปหมดแล้ว แค่มองคนละสาเหตุค่ะ

Mark Fisher — Capitalist Realism ฟิชเชอร์คือเจ้าของประโยคตลกร้ายที่ว่า

“ให้เราจินตนาการว่าพรุ่งนี้อุกกาบาตชนโลกแตก ยังนึกภาพออกง่ายกว่าการจินตนาการว่าโลกนี้จะไม่มีระบบทุนนิยม”

ทำไมถึงเชื่อมกับอากัมเบน?…

เพราะทั้งสองคนรู้สึกจนตรอกเหมือนกันค่ะ อากัมเบนรู้สึกว่าเราหนีอำนาจรัฐไม่พ้น ส่วนฟิชเชอร์รู้สึกว่าเราหนีระบบเงินตราและทุนนิยมไม่พ้น ระบบมันครอบงำจิตใจเราสมบูรณ์แบบจนเราหมดปัญญาจะฝันถึงโลกแบบอื่นไปแล้ว

การอ่านที่ทำให้สั่นสะเทือน

เวลาเราอ่านหนังสือปรัชญาหรือบทความฉลาดๆ เป้าหมายไม่ใช่การอ่านจบแล้วปรบมือร้องว่า “ว้าว ผู้เขียนฉลาดจัง โคตรเท่เลย” (นั่นคือแค่ประทับใจ) แต่เป้าหมายที่แท้จริงคือ อ่านจบแล้วมุมมองที่เรามีต่อโลกต้องเปลี่ยนไปตลอดกาล (นั่นคือสั่นสะเทือน)

อย่าบูชาคนเขียน

อย่าทำตัวเป็นแฟนคลับที่พยายามท่องจำว่าคุณปู่อากัมเบนสอนอะไรบ้าง ให้มองว่าทฤษฎีของเขาเป็นแค่แว่นตาอันนึง หน้าที่ของเราคือเอาแว่นตานี้มาใส่ แล้วหันไปมองดูสังคมรอบตัว ถ้าใส่แล้วมองเห็นปัญหาชัดขึ้น แสดงว่าแว่นนี้ดี แต่ถ้าใส่แล้วไม่เห็นจะเกี่ยวอะไรกับชีวิตจริงเลย แว่นนี้ห่วย

แทนที่จะจำว่า

…อากัมเบนบอกว่าอำนาจรัฐคือสภาวะข้อยกเว้น

ให้เปลี่ยนมาตั้งคำถามว่า

…เอ๊ะ ทฤษฎีลุงคนนี้นี่ มันอธิบายตอนที่ตำรวจตั้งด่านไถเงินวินมอเตอร์ไซค์หน้าปากซอยบ้านเราได้ป่าววะ?

ดึงทฤษฎีลงมาเดินดิน

อากัมเบนชอบใช้คำเท่ๆ อย่าง Bare Life (ชีวิตเปลือยเปล่า/คนที่ไร้สิทธิ) ฟังดูลอยๆ อยู่บนฟ้า …ลองดึงคำนี้ลงมาทาบกับคนที่มีตัวตนจริงๆ ถ้าทฤษฎีนี้อธิบายชีวิตคนพวกนี้ไม่ได้ ทฤษฎีนี้ก็เป็นแค่ขยะที่เขียนด้วยภาษาดอกไม้ค่ะ

เช่น ตอนอ่านคำว่า Bare Life อย่าไปนึกถึงค่ายนาซีไกลๆ ให้นึกถึงแรงงานข้ามชาติที่โดนยึดพาสปอร์ต หรือพี่น้องชาติพันธุ์บนดอยที่ไม่มีบัตร ปชช. คนเหล่านี้ป่วยก็ไปหาหมอไม่ได้ โดนโกงค่าแรงก็ไปแจ้งความไม่ได้… นี่แหละ Bare Life …ถ้าเราเอาทฤษฎีของอากัมเบนมาจับ แล้วมันอธิบายความซวยของแรงงานคนนี้ได้เป๊ะๆ แสดงว่าทฤษฎีนี้ของจริง

แกล้งๆ จับผิดนักเขียน

เวลาอ่านบทความฉลาดๆ เรามักจะเคลิ้มและพยักหน้าหงึกๆ ตามไปทุกหน้า แต่นะคะ…แค่ลองๆ ลองทำตัวเป็นนักสืบที่คอยจับผิดคนเขียน ถ้าเราอ่านแล้วรู้สึกว่า

…ใช่เลย เยส ถูกทุกข้อเลยลุง

แปลว่าเราโดนเขาล้างสมองด้วยคำพูดสวยหรูแล้ว หรือไม่เราก็แค่หลอกตัวเองเพราะเขาพูดตรงใจเราเฉยๆ

เหมือนอะไรรู้ไหมคะ? เหมือนอ่านคำทำนายทายทักกรุ๊ปเลือด

…คนเลือดกรุ๊ปโอ เป็นคนจริงจังแต่ลึกๆ ขี้เหงา

เราก็ตอบว่า

…เหยยยแม่ แม่นมาก ตรงเป๊ะ

… การอ่านปรัชญาก็เหมือนกัน ถ้าอากัมเบนบอกว่ารัฐบาลคือปีศาจร้าย เราก็มักจะเห็นด้วยเพราะเราเกลียดรัฐบาลอยู่แล้ว หน้าที่ของคนอ่านที่เก่งคือต้องเถียงกลับไปว่า “เดี๋ยวนะลุง ถ้ารัฐบาลเลวร้อยเปอร์เซ็นต์ แล้วใครวางระบบสาธารณสุขพื้นฐานล่ะ? ทฤษฎีลุงมีช่องโหว่นะ”

จับนักปรัชญามาต่อยกัน

เอาลุงอากัมเบน (นักคิดผิวขาว) มายืนชกกับคุณเอ็มเบมเบ (นักคิดผิวดำ) ในหัวเรา เอ็มเบมเบจะต่อยอากัมเบนว่า

“ทฤษฎีแกมันมีแต่เรื่องของฝรั่งเว้ย แกไม่เคยรู้หรอกว่าคนดำโดนเหยียดและโดนจับเป็นทาสหนักกว่าชาวยิวอีก”
พอลุงโดนต่อยปุ๊บ ให้เราสังเกตว่า

1. ทฤษฎีอากัมเบนพังทลายลงตรงไหนบ้าง? (อ๋อ พังตรงที่มันโลกแคบไปหน่อย)

2. แก่นแท้อะไรของอากัมเบนที่ยังรอดตายอยู่? (อ๋อ ถึงจะโลกแคบ แต่ไอเดียเรื่องรัฐมีปุ่มฉุกเฉินเอาไว้รังแกคน ก็ยังเป็นเรื่องจริงอยู่ดี)

ลุงอากัมเบนเขียนหนังสือยากๆ พวกนี้มาตั้งหลายเล่ม แกอยากให้คนอ่านเกิดความรู้สึกแบบไหนกันแน่?

ลุงไม่ได้เขียนหนังสือมาให้เราอ่านแล้วบรรลุธรรม หรือจิตใจสงบแน่นอนค่ะ แต่แกเขียนมาเพื่อปั่นหัวให้เราระแวง ระแวงทุกอย่างที่ผู้ใหญ่เคยสอนเรามา

• ตอนเด็กๆ เราถูกสอนว่า “มีภัยให้โทรหาตำรวจ ตำรวจคือผู้พิทักษ์สันติราษฎร์” แต่อ่านจบแล้วเราจะเริ่มระแวงว่า “เดี๋ยวนะ… แล้วถ้าตำรวจเป็นคนเอาถุงดำคลุมหัวเราซะเองล่ะ ใครจะปกป้องเรา?”

• เราเคยภูมิใจว่าประเทศเรามีสิทธิเสรีภาพ แต่อ่านจบแล้วเราจะเอ๊ะว่า “สิทธิเสรีภาพมันมีจริงหรอวะ หรือมันมีแค่ตอนที่รัฐอารมณ์ดี? ถ้าวันไหนรัฐประกาศ พ.ร.ก.ฉุกเฉิน สิทธิพวกนี้ก็ปลิวหายไปในวินาทีเดียวเลยนี่หว่า”

• เราเคยภูมิใจที่เป็นคนดี จ่ายภาษีตรงเวลา ทำตามกฎเป๊ะๆ แต่อ่านจบแล้วเราจะเริ่มรู้สึกสยองว่า “เชี่ย… การที่กูเป็นเด็กดีทำตามคำสั่งรัฐทุกอย่าง นี่กูกำลังเป็นฟันเฟืองโง่ๆ ที่ช่วยหล่อเลี้ยงระบบเผด็จการนี้อยู่เปล่าวะ?”

ระวังโดนหนังสือหลอกใช้ (Ego Trap)

นี่คืออาการของคนที่เมาทฤษฎีค่ะ ถ้าอ่านจบแล้วเรารู้สึกแค่ 2 อย่างนี้ แปลว่าเราสอบตก

1. รู้สึกว่าตัวเองเท่/ฉลาดกว่าคนอื่น ….แบบฉันตาสว่างแล้ว ฉันเข้าใจโครงสร้างรัฐ พวกที่ไม่ได้อ่านหนังสือเล่มนี้คือพวกสลิ่มหรือพวกไม่เบิกเนตร (นี่คืออีโก้ล้วนๆ)

2. เอาทฤษฎีมาอ้างเพื่อที่จะนอนเฉยๆ (Validate ความสิ้นหวัง)..เห็นไหมล่ะ ลุงอากัมเบนบอกแล้วว่ารัฐมันทรงพลังมาก สู้ไปก็แพ้ โลกนี้มันเฮงซวย ขอนอนซึมไถทวิตเตอร์ด่ารัฐไปวันๆ ดีกว่า

ถ้าอ่านแล้วเอาไปอวดฉลาด หรืออ่านแล้วเอาไปเป็นข้ออ้างในการยอมแพ้ต่อชีวิต แปลว่าหนังสือเล่มนี้มันกำลังขี่คอหลอกใช้เราอยู่ ไม่ใช่เราที่เอาความรู้จากหนังสือไปใช้ประโยชน์ค่ะ

ความสยองจริงๆ อยู่ตรงนี้

การรู้ว่ารัฐบาลเลว ทุนนิยมแย่ มันเบสิกมากค่ะ ใครๆ ก็รู้ แต่จุดที่พีกที่สุดของการอ่านคือการส่องกระจกแล้วพบว่า

ตัวเราเองนี่แหละ คือส่วนหนึ่งของความเลวร้ายนั้น

สมมติเราด่านายทุนทุกวินาทีที่หายใจว่าเป็นไอ้งั่งที่กดขี่แรงงาน แต่เรายังกดสั่งของออนไลน์ทุกวันเพราะชอบโค้ดส่งฟรี โดยไม่สนว่าขนส่งจะโดนหักเงินเท่าไหร่… นั่นแหละค่ะ เราคือส่วนหนึ่งของไอ้งั่งที่เราเพิ่งด่าไป

ระวังการเป็น Spectator (คนดูบนอัฒจันทร์) คนจำนวนมากพอรู้ว่าระบบมันแย่ กลับเลือกที่จะนั่งเป็นคนดูวิจารณ์บอล คือนั่งจิบกาแฟอยู่ในห้องแอร์ โพสต์สเตตัสด่าสังคมด้วยคำคมปรัชญายากๆ หาแสงให้ตัวเองดูพิเศษ… แต่ในชีวิตจริง ไม่เคยลงมือเปลี่ยนแปลงอะไรเลย แค่ด่าเพื่อความฟินส่วนตัวไปวันๆ

ลุงแกก็ไม่รอดเหมือนกัน (บทสรุปที่ตลกร้ายที่สุด)

ขอหยิกแกมหยอกคุณปู่อากัมเบนว่า… เอาจริงๆ นะ ตัวลุงอากัมเบนเองที่เขียนหนังสือด่าโครงสร้างรัฐด่ากฎหมายมาทั้งชีวิตเนี่ย แกหนีพ้นจากการเป็นคนดูบนอัฒจันทร์ได้หรือเปล่าก็ไม่รู้?

แกก็เป็นนักวิชาการผิวขาวนั่งอยู่ในมหาวิทยาลัยหรูๆ รับเงินเดือนแพงๆ เขียนหนังสือให้คนรวยอ่าน… แกอาจจะติดกับดักความย้อนแย้งนี้ซะเองด้วยซ้ำ..

ขนาดนักปรัชญาระดับโลกยังอาจจะติดกับดักเลย แล้วประสาอะไรกับพวกเรา?

ดังนั้น อ่านเพื่อเปิดมุมมองแต่อย่าไปบูชาเขามาก และสำคัญที่สุดคือรู้แล้ว ต้องเอาไปปรับใช้กับแอคชั่นในชีวิตจริง ไม่ใช่นั่งบ่นอย่างเดียว

ท้ายที่สุด มันทำให้เราอยากสู้ต่อ หรืออยากนอนโง่ๆ?

อ่านหนังสือเล่มนี้จบแล้วเรารู้สึกยังไง?

• (ยอมแพ้/ช่างแม่ง) ถ้าอ่านจบแล้วรู้สึกว่า “โห อำนาจรัฐแม่งยิ่งใหญ่ว่ะ พวกเราคือทาสก้อนเนื้อ ไม่มีทางสู้มันได้หรอก ปล่อยจอยนอนรอความตายดีกว่า” … ถ้าคิดแบบนี้ แปลว่าเราติดกับดักของหนังสือแล้ว

• (ตาสว่าง/อยากลุยต่อ) หนังสือที่ดีจริงๆ จะไม่ปิดจ๊อบโยนคำตอบสำเร็จรูปให้เรา แต่มันจะทำให้เราคันไม้คันมือ อยากลุกขึ้นไปตั้งคำถามกับสังคมต่อ

เห็นไหมคะ ปรัชญาไม่ใช่เรื่องของคนฉลาดเอาไว้อวดกัน แต่ปรัชญาเหมือนยาขมที่กินแล้วต้องทำให้เรารู้สึกปั่นป่วน จนเราทนอยู่ในจุดเดิมไม่ได้ และต้องลุกขึ้นมาทำอะไรสักอย่างกับชีวิตหรือสังคม… ถ้าอ่านจบแล้วยังนอนไถมือถือเหมือนเดิม แปลว่าเรายังไม่เข้าใจมันจริงๆ ค่ะ

สุดท้าย ท้ายสุด ใครได้ประโยชน์จาก Narrative นี้?

คำถามนี้สำคัญมากและต้องถาม ซึ่งถ้าบลูมองคร่าวๆ คงจะเป็น

1. ฝ่ายซ้ายที่หมดไฟ ได้เหตุผลทางปรัชญาในการไม่ต้องทำอะไร เพราะถ้าทุกสถาบันล้วนเป็นกลไกอำนาจ การสู้ก็ไร้ความหมาย

2. ฝ่ายขวาสุดขีด แบบ libertarian สามารถดึง Agamben มาอ้างว่ารัฐคือปัญหา ซึ่งนำไปสู่การปฏิเสธการแทรกแซงทางสังคมทุกรูปแบบ

ไม่นับรวมคนที่นักวิชาการ/ปัญญาชน ได้รากฐานทางทฤษฎี ได้ภาษาใหม่ในการวิจารณ์อำนาจ หรือผู้มีสิทธิพิเศษสามารถใช้กรอบ Bare Life เพื่อ fetishize ความทุกข์ของคนอื่นำด้อีก และอื่นๆ อีกมากมาย

ป้ายยาสั้นๆ… เล่มนี้คือ ความสุดโต่งทางอัตถิภาวะ เป็นงานเขียนที่ไม่มีความประนีประนอม.. Michelstaedter ทำลายวาทศิลป์ (Rhetoric) ทำลายความลวงของภาษา ทำลายความรู้ที่เรายืมคนอื่นมาพูด ความรู้ที่เอาไว้แค่โกหกตัวเองว่าชีวิตนั้นมีที่ยึดเหนี่ยว เขาจะทำลายทุกการปลอบใจตัวเองทั้งหมดที่เรามีค่ะ

Persuasion and Rhetoric — Carlo Michelstaedter

ก่อนอื่นบลูต้องพูดว่า มันไม่ใช่งานวิชาการเรื่องการโน้มน้าวใจและวาทศิลป์ในงานของเพลโตและอริสโตเติลตามชื่อวิทยานิพนธ์ที่เขาตั้งนะคะ แต่มันคือการใช้หัวข้อคลาสสิกดังกล่าวเป็นเปลือก เพื่อโจมตีโครงสร้างทั้งหมดของปรัชญาตะวันตกแบบ system building

(ย้อนกลับไปอดีตสั้นๆ กันหน่อยค่ะ ตอนนั้นมิเคลสเตดเตอร์ส่งวิทยานิพนธ์ทางไปรษณีย์จากกอริเซีย (บ้านเกิด) ไปยังมหาวิทยาลัยฟลอเรนซ์ลงวันที่ 16 ตุลาคม 1910 เขาใช้ปืนยิงตัวตายที่บ้านในกอริเซีย เช้าวันที่ 17 ตุลาคม 1910 มีรายงานหนังสือพิมพ์ท้องถิ่นในวันรุ่งขึ้น (18 ตุลาคม) ว่าพบศพเขา วิทยานิพนธ์ของเขาถูกส่งไปโดยที่เขาไม่ได้เข้าสอบป้องกันวิทยานิพนธ์ เพราะเขาตายก่อน คณะกรรมการจึงไม่มีการดำเนินการใดๆ ทางวิชาการกับตัวเขา แต่ต้นฉบับถูกเก็บรักษาไว้โดยครอบครัวและเพื่อน)

สิ่งที่น่าอ่านจริง ๆ ในเล่มมีหลายชั้นมาก

1.เขา redefine คำว่า Persuasion ไม่ใช่การโน้มน้าว

Persuasion คือภาวะที่ตัวตนเป็นหนึ่งเดียวกับตนเอง ไม่มีความพร่อง ไม่มีการยืดออกไปสู่อนาคต ไม่มีการขาด …และนั่นแหละที่ทำให้มันเป็นไปไม่ได้ เพราะชีวิตคือการขาด

ในบทแรก (ว่าด้วยการโน้มน้าว) เขาเริ่มจากภาพน้ำหนักที่แขวนไว้ด้วยตะขอ มันทนทุกข์เพราะมันตกลงไปไม่ได้… แต่เมื่อเราปล่อยมันให้ตก มันก็ยังไม่พอใจตรงจุดที่มันตกถึง เพราะจุดถัดไปที่ต่ำกว่าก็ดึงดูดมันเสมอ… ถ้ามันพอใจ ณ จุดใดจุดหนึ่ง มันก็จะไม่ใช่น้ำหนักอีกต่อไป

…ลองนึกภาพตามนี้นะคะ

• ภาพอุปมาเรื่องน้ำหนัก… Michelstaedter ได้อธิบายว่าน้ำหนักมีลักษณะเด่นคือการแสวงหาจุดศูนย์กลางที่ต่ำลงไปเรื่อยๆ อย่างไม่หยุดนิ่ง

• ถ้าจบคือไม่ใช่ชีวิต… เขาชี้ให้เห็นว่า หากน้ำหนักนั้นตกลงไปจนถึงจุดที่มันต้องการและหยุดนิ่งได้จริง (เช่น ถึงจุดศูนย์กลางของโลก) มันจะไม่ใช่ความหนัก อีกต่อไป เพราะมันไม่มีแรงดึงหรือความปรารถนาที่จะตกลงไปอีก

• ชีวิตคือความอยากที่จะยังไม่จบ… เขาเปรียบเทียบว่าทุกสรรพสิ่ง (รวมถึงมนุษย์) นิยามตัวเองผ่านสิ่งที่ขาด (what they lack) ตราบใดที่ยังมีชีวิตอยู่ เราจะมีความปรารถนา (will) และความหิวโหยในอนาคตอยู่เสมอ หากความปรารถนานั้นถูกเติมเต็มจนหมดสิ้น ชีวิตในฐานะปัจเจกที่มีความต้องการก็จะดับสูญไปด้วย

น้ำหนัก = สิ่งมีชีวิต
การตกลง = การมีชีวิต
การพอดี ณ จุดใดจุดหนึ่ง = การตาย

ชีวิตคือการขาดเสมอ เราจึงต้องเคลื่อนไปข้างหน้าเรื่อยๆ ถ้าเราพอดีเมื่อไหร่ เราก็หยุดมีชีวิตเมื่อนั้น ดังนั้น ในมุมมองของเขาชีวิตจึงเป็นเพียงการหนีความตายไปทีละขณะ และเรามักหลอกตัวเองว่าการวิ่งตามความต้องการไปเรื่อยๆ นั้นคือการมีชีวิตที่สมบูรณ์ ซึ่งเขาเรียกว่าเป็นภาพลวงตาที่มาบดบังความจริงที่ว่าเราไม่เคยครอบครองปัจจุบันได้อย่างแท้จริงเลย

แล้วมนุษย์เราๆ จะทำยังไง?

Michelstaedter บอกว่า …คุณต้องยอมรับความเจ็บปวดของการขาดนั่นแหละ แล้วอยู่กับมัน โดยไม่หลอกตัวเองว่าวันหนึ่งฉันจะเต็ม

2. เขาใช้คำว่า วาทศิลป์ (Rhetoric) ในความหมายกลับด้านจาก tradition ปกติ

Rhetoric สำหรับเขาคือทุกกลไกที่มนุษย์ใช้ปกปิดความจริงอันน่ากลัวของชีวิต (กลไกการเอาตัวรอดทางจิตวิญญาณ) ทั้งศาสนา ปรัชญา ระบบความคิด ความก้าวหน้า ศีลธรรม ครอบครัว ความรัก ฯลฯ ทั้งหมดคือ ornament of darkness (kallopismata orfnes) ที่มนุษย์สร้างระบบต่างๆ ขึ้นมาเพียงเพื่อจะเบี่ยงเบนความสนใจจากสภาวะที่แท้จริงของตนเอง สภาวะนั้นคือความว่างเปล่าและความตายที่รออยู่เบื้องหน้า เพราะมนุษย์ขี้ขลาดเกินกว่าจะทนมองความจริงว่าชีวิตคือการดิ้นรนที่ไม่มีวันสิ้นสุด เราจึงต้องหาวาทศิลป์ (Rhetoric) หรือคำสวยหรูมาเติมเต็มความว่างเปล่านั้นเพื่อให้เรามีชีวิตอยู่ต่อไปได้วันๆ โดยไม่ต้องเผชิญหน้ากับความเจ็บปวด

ในหนังสือ Michelstaedter ได้ยกตัวอย่างว่ากลไกสังคมต่างๆ ทำงานอย่างไรเพื่อหลอกตัวเอง

• เขาเรียกนักวิทยาศาสตร์ว่าเป็นทหารเกณฑ์รุ่นล่าสุดที่ทำหน้าที่ละเมิดธรรมชาติเพียงเพื่อให้มนุษย์มีความสะดวกสบายมากขึ้น วิทยาศาสตร์สร้างคำศัพท์เฉพาะทางขึ้นมา ซึ่งเขาเรียกว่าเป็นเครื่องประดับแห่งความมืด เพราะมันทำให้มนุษย์รู้สึกว่าเข้าใจ และควบคุมโลกได้ ทั้งที่จริงๆ แล้วมันเป็นแค่การสมยอมกันทางภาษาเพื่อความอยู่รอดเท่านั้น

• ในบทที่ว่าด้วยวาทศิลป์ในชีวิต เขาเสียดสีมนุษย์ยุคใหม่ที่ทำตามหน้าที่ เช่น การทำงานหนักหรือการดูแลครอบครัวเพียงเพราะมันเป็นวาทศิลป์ทางศีลธรรม (คำที่สังคมใช้ประดับประดาชีวิตให้ดูมีความหมาย) ที่สังคมมอบให้

• เขาให้ภาพตัวอย่างว่าคนเหล่านี้จะเตือนกันเองว่า…Come, It’s your moral duty!…(Kallwpivsmata o[rfnh~! ‘Ornaments of the darkness! ) เพื่อกดทับประกายไฟแห่งชีวิตที่แท้จริงเอาไว้ไม่ให้ฟุ้งซ่าน

เช่น พนักงานธนาคารคนหนึ่ง (ในสังคมอุดมคติของ rhetoric) กำลังทำงานหน้าคอม จู่ๆ ก็มีอะไรบางอย่างผุดขึ้นในหัว อาจจะเป็นความคิดฟุ้งซ่าน, ความสงสัย, การตั้งคำถาม, หรือแม้แต่การหยุดคิดถึงความหมายของสิ่งที่ทำ

…จากนั้นเพื่อนร่วมงานเห็นเลยเดินมาบอกด้วยความหวังดีว่า

…เอาหน่าเพื่อน…นั่นคือหน้าที่ของนายนะ! …จากนั้นพนักงานคนนั้นจะเข้าใจทันที (เข้าใจในที่นี้คือเข้าใจว่าต้องกลับไปทำงาน ซึ่งการเข้าใจทันทีนี้แหละคือ สัญญาณว่าคนคนนั้นถูก Rhetoric ครอบงำสมบูรณ์แบบแล้ว
เพราะเขาไม่ต้องคิด ไม่ต้องสงสัย ไม่ต้องตั้งคำถาม เขารู้ทันทีว่าหน้าที่ = ขนมปัง = ต้องทำ)

…mmm, It is bread..(มันคือขนมปังหรือมันคือปัจจัยยังชีพ) แล้วก็ก้มหน้ากลับไปทำงานต่อไป พร้อมกับความรู้สึกว่าตัวเองเป็นคนดี (ซึ่งนี่คือ Rhetoric ขั้นสูง ที่ทำให้การถูกกดขี่กลายเป็นคุณธรรม ทำให้การยอมจำนนกลายเป็นความรับผิดชอบ)

• Michelstaedter เชื่อว่ามนุษย์ทุกคนมีประกายของชีวิตจริง (spark of life) หลงเหลืออยู่ เป็นเสี้ยววินาทีที่เราหยุดถามว่า…ฉันกำลังทำอะไร? ทำไมฉันต้องทำ? ชีวิตฉันคืออะไร? …ประกายนี้คือการปรากฏของ Persuasion ในตัวคนที่ถูกครอบงำด้วย Rhetoric แต่มันเป็นแค่ประกาย เพราะมันจะถูกดับทันที

ตัวอย่างเพิ่มนอกเหนือในหนังสือนะคะ เช่น

• คนที่บอกว่าฉันภูมิใจในความเป็นไทย ฉันคืดคนรักชาติ โดยไม่เคยตั้งคำถามว่าความเป็นไทยคืออะไร สิ่งนี้คือวาทศิลป์ (Rhetoric)

• คนที่บอกว่าครอบครัวคือความหมายของชีวิต โดยไม่ถามว่าความหมายของชีวิตคืออะไร สิ่งนี้คือวาทศิลป์ (Rhetoric)

• คนที่เชื่อว่าการเรียนจบปริญญาจะทำให้ชีวิตดี มีงานมีเงิน โดยไม่ถามว่าความดีคืออะไร สิ่งนี้คือวาทศิลป์ (Rhetoric)

• ระบบการศึกษาแบบท่องจำ ที่ทำให้เด็กเชื่อว่าการได้คะแนนดี คือการมีความรู้ สิ่งนี้คือวาทศิลป์ (Rhetoric)

ทุกอย่างที่ทำให้เราลืมไปว่าชีวิตคือการขาด สิ่งนั้นคือวาทศิลป์ (Rhetoric) ค่ะ

3.สิ่งที่แรงมากคือเขาไม่ได้โจมตีจากภายนอก แต่โจมตีจากข้างใน tradition

ประเด็นนี้คือความแยบยลที่สุดของ Michelstaedter และเป็นสิ่งที่ทำให้นักวิชาการรุ่นหลัง (เช่น Heidegger) หันมาสนใจเขาอีกครั้ง

การโจมตีจากข้างในในที่นี้ Michelstaedter เขาไม่ได้เดินดุ่มๆ เข้าไป ชี้ๆๆ บอกว่า ปรัชญากรีกผิดหมดนะคะ แต่เขาใช้วิธีรื้อถอนโดยใช้เครื่องมือและรากเหง้าเดียวกับที่ประเพณีเหล่านั้นใช้ค่ะ เขาศึกษาภาษากรีกและนิรุกติศาสตร์อย่างเชี่ยวชาญเพื่อจะชี้ให้เห็นว่าความหมายดั้งเดิมของคำเหล่านั้นถูกบิดเบือนไปยังไงโดยนักสร้างระบบรุ่นหลัง (เขามองว่าเขามองว่าประวัติศาสตร์ปรัชญาตั้งแต่อริสโตเติลเป็นต้นมาคือประวัติศาสตร์ของการทำให้เชื่อง)

ในคำนำ (Preface) นี่คือจุดเริ่มต้นที่เขาประกาศรายชื่อพวกเดียวกัน เขาเรียก Parmenides, Heraclitus, Sophocles, Ecclesiastes, Christ, Leopardi, Ibsen มาเป็นสายเลือดเดียวกันของ Dark Logos

คำว่า Logos สำหรับนักปรัชญายุคหลัง (เช่น Hegel หรือ Aristotle) หมายถึง เหตุผลหรือกฎระเบียบที่เข้าใจได้ของโลก แต่สำหรับ Michelstaedter (และต่อมาคือ Heidegger) Dark Logos คือการยอมรับว่าความจริงไม่ได้สว่างไสวเสมอไป

ที่เขารวบรวมนักคิดเหล่านี้มาเป็นสายเลือดเดียวกันเพราะทุกคนพูดถึงสภาวะที่ขั้วตรงข้ามแทรกซึมกัน

• Parmenides & Heraclitus ปกติในตำราจะบอกว่า Parmenides เชื่อว่าทุกอย่างนิ่ง/เป็นหนึ่ง (Monist) ส่วน Heraclitus เชื่อว่าทุกอย่างไหล/เปลี่ยนแปลง (Pluralist) แต่ Michelstaedter มองว่าทั้งคู่พูดเรื่องเดียวกัน คือเรื่องของความมีอยู่ที่สมบูรณ์ (Being) ซึ่งต้องแลกมาด้วยการยอมรับความว่างเปล่า

• Parmenides พูดถึงทางแห่งการโน้มน้าวใจ (Path of Persuasion) ที่ต้องเป็นหนึ่งเดียวกับความจริง

• Heraclitus พูดถึงสิ่งเดียวกันคือทั้งเป็นและตาย (The same thing is both living and dead)

• Sophocles & Tragedians แสดงให้เห็นถึงโศกนาฏกรรมของมนุษย์ที่พยายามฝืนโชคชะตาแต่สุดท้ายก็ต้องเผชิญกับความจริงที่เลี่ยงไม่ได้

• Jesus (Christ) ในสายตาเขา พระเยซูคือผู้ที่สอนให้มนุษย์สละชีวิต (วาทศิลป์) เพื่อให้ได้มาซึ่งชีวิต (การโน้มน้าวใจ) แต่คริสตจักรกลับเอาคำสอนนี้มาสร้างเป็นสถาบันซึ่งก็คือวาทศิลป์รูปแบบหนึ่ง

สุดท้าย Aristotle และ Hegel (ในสายตาของ Michelstaedter นักคิดสองคนนี้คือนักจัดหมวดหมู่ ให้เป็น taxonomy ที่สบายใจ เป็นความรู้ที่จัดเก็บได้) อย่างที่ Aristotle เอาความลุ่มลึกของ Parmenides มาสับย่อยให้กลายเป็นแค่ฟิสิกส์ หรือตรรกศาสตร์เพื่อให้มนุษย์รู้สึกว่าควบคุมความรู้ได้ ทำให้ Parmenides เป็นแค่นักธรรมชาติวิทยาที่เชื่อว่าทุกอย่างคือหนึ่ง…ส่วนคริสตจักรทำให้ Christ เป็นผู้ก่อตั้งสถาบันที่อ้างว่ารู้ทางไปสวรรค์ หรือที่นักวิจารณ์ทำให้ Ibsen เป็นสัญลักษณ์นิยมน่ารักๆ ไปซะอย่างงั้น

แต่ Dark logos คือการยอมรับว่าทุกสิ่งแทรกซึมด้วยด้านมืดของมันค่ะ อย่างที่ชีวิตแทรกซึมด้วยความตาย ความดีแทรกซึมด้วยความชั่ว การมีแทรกซึมด้วยการขาด

นี่คือสิ่งที่คนอย่าง Parmenides และ Heraclitus พูด แต่ Aristotle และ Hegel ทำให้พวกเขากลายเป็นคนละขั้ว ( Parmenides = monist, Heraclitus = pluralist) ทั้งที่จริงพวกเขาพูดสิ่งเดียวกัน

Michelstaedter มองว่าการจัดหมวดหมู่หรือสร้างระบบแบบนี้คือ Rhetoric ขั้นสูงสุด เพราะมันทำให้เราหลงลืมความจริงที่ว่าชีวิตคือความขาดพร่องและความโหยหาที่ไม่มีวันจบสิ้น

ในส่วนนี้เขาพยายามจะบอกเราว่า ความจริงที่แท้จริงมันขมและมืด นักคิดสาย Dark Logos กล้าแตะความขมนั้น แต่ประวัติศาสตร์ (นำโดย Aristotle/Hegel) กลัวความขม เลยเอาน้ำตาล (วาทศิลป์/ระบบเหตุผล) มาเคลือบไว้จนเราลืมรสชาติที่แท้จริงไป Michelstaedter จึงพยายามจะถ่มน้ำตาลนั้นทิ้งเพื่อกลับไปหาความขมที่จริงใจ

4.เขาเกลียด optimism (การมองโลกในแง่ดี) เชิงระบบแบบ Plato–Aristotle และ modern idealism แบบ Croce

ประเด็นนี้คือ หัวใจของระบบคิด Michelstaedter และเป็นสิ่งที่เชื่อมโยงทุกอย่างเข้าด้วยกัน ตั้งแต่การวิจารณ์ Plato ไปจนถึงการเลือกตายของเขา เขาเห็นว่าพวกนั้นคือการสร้าง narrative เพื่อปกป้อง philopsychia ความรักชีวิตแบบขี้ขลาดที่กลัวเผชิญความว่าง

มาขยายความ Philopsychia กันดีกว่าค่ะ

• ความหมายตามตัวอักษร คือความรักชีวิต

• แต่ความหมายในบริบทของ Michelstaedter คือความต้องการมีชีวิตอยู่ต่อไปไม่ว่าจะยังไง การยึดติดกับการมีชีวิตอยู่แม้ชีวิตนั้นจะไร้ความหมาย การกลัวความตายจนต้องสร้างทุกอย่างขึ้นมาเพื่อปกป้องตัวเองจากความจริง

Michelstaedter ยืมคำนี้จาก Plato แต่ใช้ในความหมายตรงข้ามค่ะ
- Plato ใช้ philopsychia ในแง่ลบ (การรักชีวิตมากเกินไปจนไม่กล้าตายเพื่อความดี)
- แต่ Michelstaedter มองว่า philopsychia = attachment to life ไม่ใช่แค่อยากมีชีวิต แต่คือการยึดชีวิตแบบขี้ขลาด (เขาแปลเป็น viltà = cowardice) ซึ่ง Michelstaedter ไม่ได้บอกว่าการรักชีวิต = ผิด เขาบอกว่าการยึดชีวิตแบบไม่ยอมเผชิญความพร่อง คือ illusion และเขาไม่ได้บอกว่าทุกคนมี philopsychia จึงชั่ว เขาบอกว่า persuasion คือการไม่ถูก philopsychia ครอบงำ (ซึ่งเป็นภาวะ rare มาก)

เพราะมนุษย์ทุกคนมี philopsychia = ความต้องการมีชีวิตอยู่ต่อไปไม่ว่าจะยังไง และนี่คือที่มาของ rhetoric เพราะถ้าเราเผชิญความจริงว่าชีวิตคือการขาด เราจะทนไม่ได้เราจึงสร้าง rhetoric ขึ้นมาเพื่อปกป้องตัวเองจากความจริงนั้น

ตัวอย่าง

• คนที่ไม่กล้าเลิกกับแฟนที่ toxic เพราะกลัวอยู่คนเดียว ..นี่คือ philopsychia
  เพราะกลัวความว่างมากกว่ากล้าสัมผัสความจริง

• คนที่ยึดติดกับเป้าหมายในชีวิตเพราะไม่อยากเผชิญความว่างเปล่า ..นี่คือ philopsychia เพราะเป้าหมายคือ projection ไปอนาคต ซึ่งคือโครงสร้างของการขาด

philopsychia มันไม่ได้เท่ากับความชั่ว เขาไม่ได้เขียนมันเพื่อให้เราเอาไปใช้เป็น framework ตัดสินคนอื่น แต่ใช้มันส่องตัวเอง เพื่อถามว่าสิ่งที่ฉันกำลังยึด เป็นเพราะฉันเลือกมันโดยรู้ความพร่อง หรือเพราะฉันกำลังหนีความพร่องกันนะ …และนี่คือคำถามที่เขาต้องการให้เราทนอยู่กับมัน เพราะถ้าเรารีบสรุป เราก็เพิ่งสร้าง rhetoric ใหม่อีกชั้นหนึ่งแล้ว

แล้วทำไม Plato Aristotle Croce ถึงเป็นตัวร้าย?

ในเล่ม Michelstaedter ได้เล่านิทานว่า

Plato (ตัวอย่างเรื่องลูกโป่ง)

• …กาลครั้งนึง Plato ได้สร้างลูกโป่งที่บรรจุ Absolute เพื่อจะลอยขึ้นเหนือโลก โดยไม่ต้องทิ้งน้ำหนัก (ชีวิต, ร่างกาย, ความต้องการ)

• แปลนัยะ คือ Plato สร้างโลกแห่งความคิด เพื่อให้มนุษย์เชื่อว่า ชีวิตจริงไม่ใช่สิ่งสำคัญ มีความจริงแท้ที่สูงกว่า เราสามารถเข้าถึงมันได้ โดยไม่ต้องตาย ซึ่งนี่คือ rhetoric ขั้นสูง ที่ทำให้การหนีจากชีวิตกลายเป็นปรัชญาอันสูงส่ง

Aristotle

• หลังจาก Plato ตาย Aristotle เอาลูกโป่งลงมา และเริ่มจัดหมวดหมู่ทุกอย่า

• แปลนัยะ คือ Aristotle ทำให้ความจริงกลายเป็นระบบ ทำให้คำถามกลายเป็น คำตอบ ทำให้วิถีกลายเป็นศาสตร์

นี่คือ rhetoric ในรูปแบบสถาบัน มหาวิทยาลัย, ตำราเรียน, หลักสูตร ทั้งหมดคือการทำให้ความจริงเชื่องและปลอดภัย

Croce (ไม่ได้กล่าวถึงในหนังสือโดยตรง แต่เป็นเป้าในบทนำ หน้า xiii, xvii)

• Croce เป็น Hegelian ชาวอิตาลี เชื่อในจิตวิญญาณที่พัฒนาตัวเองผ่านประวัติศาสตร์ เชื่อว่ารู้ความจริงได้ผ่านระบบ

• Michelstaedter มอง Croce = Aristotle ยุคใหม่ ที่ทำให้ปรัชญากลายเป็นระบบราชการทางความคิด

ตัวอย่าง optimism (การมองโลกในแง่ดี) เชิงระบบ ที่ Michelstaedter โจมตี

• นักวิทยาศาสตร์ตอบทุกทำไม ด้วยเพราะ …นักวิทยาศาสตร์เหล่านี้สร้างห่วงโซ่เหตุผลไม่รู้จบ เหมือน Stento ที่ต้องทำซ้ำทุกขั้นตอนเพื่อผลลัพธ์เพิ่มอีกนิดเดียว….optimism สักวันเราจะรู้ทั้งหมด และควบคุมธรรมชาติได้สมบูรณ์ ความจริงคือวิทยาศาสตร์ไม่ได้ให้คำตอบสุดท้าย แต่มันคือวาทศิลป์ของความรู้ที่ช่วยให้เราเลื่อนการเผชิญหน้ากับความว่างเปล่าออกไป โดยอ้างความก้าวหน้าบังหน้า

• optimism การทำตามหน้าที่ = การเป็นคนดี …สังคมสอนว่าถ้าเราทำตามหน้าที่ (เป็นลูกที่ดี พลเมืองที่ดี) เราจะมีคุณค่าและมีความสุข …ความจริงคือ การทำตามหน้าที่คือการยอมรับว่าตัวเราเป็นเพียงส่วนประกอบของกลไก เขามองว่าคนเหล่านี้มีชีวิตอยู่เพียงเพื่อการบริโภค (เหมือนขนมปังที่ถูกกินหรือรอวันหมดอายุ) การอ้างหน้าที่คือวาทศิลป์ที่ใช้ปกปิดว่าจริงๆ แล้วเราแค่กลัวที่จะเป็นตัวของตัวเอง และกลัวที่จะอยู่นอกระบบ

• สังคมคือสิ่งดีงาม (ชุมชนของผู้ที่ขาดพร่อง) …Optimism เราเชื่อว่าสังคมคือความสำเร็จที่ยิ่งใหญ่ที่ช่วยให้มนุษย์มีอารยธรรมและอยู่รอด…แต่ Michelstaedter เรียกว่า koinōnía kakōn (Community of the Wicked ชุมชนของคนเลว/คนขี้ขลาด) เขาบอกว่าสังคมไม่ได้เกิดจากความเข้มแข็ง แต่เกิดจาก ความอ่อนแอและความกลัวตายของปัจเจก มนุษย์อยู่ร่วมกันเพียงเพื่อจะสมยอมกันใช้คำศัพท์และกฎเกณฑ์ (วาทศิลป์) หลอกตัวเองไปวันๆ ยิ่งปัจเจกอ่อนแอและไม่เป็นตัวเองเท่าไหร่ ระบบสังคมก็จะยิ่งดูแข็งแกร่งและมีความสำคัญมากขึ้นเท่านั้น

สำหรับบลู นี่คือเล่มที่ชัดมากว่าเขาอยู่ข้าง Schopenhauer มากกว่า Nietzsche เขาไม่ celebrate will to power แต่ชี้ให้เห็นว่าทุก will คือความพร่อง

ลองมาดูลำดับแบบนี้กันค่ะ

• ยุคของ Schopenhauer มองว่า Will คือศัตรูที่เราต้องดับ (Nirvana/Asceticism) เพื่อพ้นทุกข์

• ยุคของ Nietzsche เปลี่ยน Will ให้เป็น Heroic Affirmation (การตอบรับชีวิตอย่างกล้าหาญ) โดยบอกว่าอย่าไปกลัวความเจ็บปวด แต่จงใช้มันสร้างพลัง

• ยุคของ Michelstaedter เขาโตมาในยุคที่คนกำลังบ้าคลั่งกับ Nietzsche และ ความก้าวหน้าของโลกสมัยใหม่ แต่เขากลับรู้สึกว่าสิ่งที่ Nietzsche พูดนั้นเป็นแค่ วาทศิลป์ (Rhetoric) ขั้นสุดยอดเพื่อหลอกให้เราลืมความตาย

Michelstaedter จึงทำหน้าที่เหมือนคนที่ดึงเบรกฉุกเฉินค่ะ เขาบอกว่า Nietzsche พยายามจะเต้นรำบนปากเหว แต่สำหรับเขา การเต้นรำนั้นก็ยังเป็นแค่เครื่องประดับ เขาจึงเลือกที่จะถอยกลับไปหาความจริงจังและมืดหม่นแบบ Schopenhauer ที่มองเห็นว่าทุกๆ Will หรือความโหยหา มันคือความพร่องที่ไม่มีวันเติมเต็มได้จริง

Will (เจตจำนง) ในฐานะความพร่อง (Lack)

สำหรับ Michelstaedter การมีชีวิตอยู่คือการขาด และ Schopenhauer มองว่าชีวิตคือความทรมาน เพราะเรามีความต้องการ (Will) ที่ไม่มีวันเต็ม เมื่อได้สิ่งหนึ่งมา เราก็โหยหาสิ่งต่อไปไม่สิ้นสุด (ถ้าเปรียบในทางพุทธศาสนา บลูมองว่าสิ่งนี้มีความคล้ายกับลักษณะของทุกขัง ที่ไม่ได้แปลว่าเจ็บปวดอย่างเดียว แต่หมายถึงสภาวะที่บีบคั้นและพร่องอยู่เป็นนิตย์ เพราะทุกอย่างเปลี่ยนแปลง (อนิจจัง) ไปตลอดเวลา การที่เราพยายามจะยึดเหนี่ยวสิ่งใดไว้ สิ่งนั้นจึงนำมาซึ่งความทุกข์ ส่วนการที่เราพยายามเติมเต็มความขาด อย่างที่ Michelstaedter ว่า แท้จริงแล้วก็คือการพยายามสร้างตัวตน (Self) ขึ้นมาในโลกที่เราไม่ได้มีตัวตนที่ถาวร)

ซึ่งฝั่ง Michelstaedter ได้ใช้ภาพของน้ำหนักเป็นตัวอย่างค่ะ …น้ำหนักจะมีชีวิตได้ก็ต่อเมื่อมันพยายามจะตกลงสู่พื้นตลอดเวลา ถ้ามันตกลงถึงพื้นและหยุดนิ่ง มันก็จะไม่ใช่น้ำหนักอีกต่อไป

• ดังนั้น ชีวิต = ความโหยหาในสิ่งที่ไม่มี (Life is its want of life)

• การมีเจตจำนงจึงไม่ใช่พลังที่น่าเฉลิมฉลอง แต่เป็นหลักฐานของความไม่สมบูรณ์และโศกนาฏกรรมของตัวตนมนุษย์

แม้ Nietzsche และ Michelstaedter ทั้งคู่จะพูดเรื่องเจตจำนงเหมือนกัน แต่จุดหมายปลายทางต่างกันลิบลับค่ะ

• Nietzsche (Will to Power) มองเจตจำนงเป็นพลังบวกที่สามารถเปลี่ยนโลก สร้างค่านิยมใหม่ และก้าวข้ามความเป็นมนุษย์ไปสู่เหนือมนุษย์ (Übermensch) ได้ เขาเน้นการเอาชนะและการเฉลิมฉลองในพลังนั้น

• Michelstaedter กลับมองว่าการพยายามเอาชนะ หรือสร้างโลกใหม่ของ Nietzsche นั้น สุดท้ายก็เป็นแค่วาทศิลป์ (Rhetoric) อีกรูปแบบหนึ่งที่มนุษย์ใช้หลอกตัวเองว่าเรามีอำนาจเหนือความว่างเปล่า สำหรับเขา พลังที่แท้จริงไม่ใช่การขยายอำนาจออกไปข้างนอก แต่คือการหยุดยั้งเจตจำนงของตัวเองเพื่อเข้าถึงสภาวะที่จริงใจต่อปัจจุบัน

Michelstaedter ได้เดินตามรอย Schopenhauer และพระพุทธเจ้า ในแง่ที่มองว่าทางออกเดียวของมนุษย์คือการดับความปรารถนา

*เพิ่มเติมเล็กน้อยระหว่างหาข้อมูลค่ะ …แม้ทั้งหมดจะดูสิ้นหวังเหมือนกัน แต่พุทธศาสนาต่างจาก Schopenhauer ตรงที่พุทธเสนอทางออก (มรรค) ที่เป็นรูปธรรมเพื่อหลุดพ้นจากวงจรนี้ ในขณะที่ Schopenhauer มักจะจบลงที่การยอมรับความทุกข์ผ่านศิลปะหรือการบำเพ็ญตบะแบบปลงตก*

เขาไม่เชื่อเรื่องความก้าวหน้าของโลกสมัยใหม่ เขาเห็นใจในความเปราะบางของมนุษย์ที่ต้องแบกรับน้ำหนักของชีวิต โดยไม่มีรางวัลหรืออำนาจใดๆ มาชดเชยได้นอกจากความเข้าใจในความจริงที่ขมขื่นนั้น

• ในขณะที่ Nietzsche บอกว่า..จงทรงพลังเพื่อชนะความว่างเปล่า

• Michelstaedter (ตาม Schopenhauer) กลับบอกว่า…จงยอมรับว่าคุณพร่องและเจ็บปวด เพราะนั่นคือความจริงเดียวที่ไม่มีวาทศิลป์ใดๆ มาเคลือบแฝงได้

สิ่งที่ควรระวังถ้าจะอ่าน Persuasion and Rhetoric

1. อย่า romanticize การฆ่าตัวตายของผู้เขียน การที่เขาจบชีวิตหลังส่งวิทยานิพนธ์
   ไม่ได้แปลว่าทฤษฎีบังคับไปสู่ความตาย + หนังสือมันหนักและเย็นชามาก (บลูรู้สึกอย่างงั้นนะ แต่อาจเพราะบลูอ่านประวัติความสัมพันธ์ครอบครัวของเขามาก่อนด้วย) และบางช่วงเหมือนเป็นการ rationalize การดับตัวตน การอ่านโดยไม่มีระยะห่างอาจทำให้รู้สึกว่าความจริงต้องไปสุดแบบนี้เท่านั้นซึ่งเป็นตรรกะอันตราย

2. อย่าเผลอเชื่อ binary ของเขาทั้งหมด เพราะเขาแบ่งโลกเป็น persuasion (แท้) กับ rhetoric (หลอก) แบบค่อนข้าง absolutist ถ้าไม่ระวังจะติดกับดัก…ฉันคือผู้เห็นความจริง คนอื่นคือผู้หลับ.. ซึ่งเป็น narcissism ทางอภิปรัชญา

3. อย่าสับสนระหว่างการวิเคราะห์โครงสร้างของความพร่อง กับการสรุปว่าชีวิตไร้ค่า ถึงแม้เขาบอกว่าชีวิตคือ lack / ส่วน Desire คือเครื่องยืนยันความขาด เช่น ถ้าเราหิว แปลว่าเราขาดอาหาร ถ้าเราโหยหาความสำเร็จ แปลว่าเรายังไม่มีมัน ตราบใดที่เรายังมีเจตจำนง (Will) ที่จะทำอะไรบางอย่างเพื่ออนาคต แปลว่าปัจจุบันของเรานั้นไม่สมบูรณ์ในตัวเอง..แต่เขาไม่ได้พิสูจน์ว่าความพร่องนี้ = ความไร้คุณค่า มันเป็นการวิเคราะห์เชิง Ontology (ภววิทยา) เขาอธิบายกลไก ไม่ใช่ให้คำตัดสิน การที่เรากระโดดจาก ontology ไปสู่ nihilism (ข้อสรุปทางความคิดที่ว่าโลกมันว่างเปล่าจากความหมายโดยธรรมชาติ) สิ่งนี้เป็นการตีความของผู้อ่านเอง เป็นจุดที่คนอ่านหลายคนมักหลงทาง

4. โครงสร้างความคิดของเขาเองก็เป็น rhetoric แบบหนึ่ง เขาปฏิเสธระบบ แต่กำลังสร้างระบบต่อต้านระบบอยู่ นี่คือจุดที่ต้อง deconstruct กลับใส่เขา

5. อย่าอ่านเขาโดยไม่มี counter voice ถ้าอ่านเขาคนเดียว โลกจะหดเหลือ narrative เดียว แต่ถ้าอ่านคู่กับ Aristotle, Hegel, Kierkegaard, หรือแม้แต่ Camus (บรรดาขั้วตรงข้าม) พื้นที่จะเปิด ความสุดโต่งจะถูกทดสอบ ไม่ใช่กลายเป็น dogma ใหม่

6. ระวังการดูหมิ่นการมีชีวิต ถ้าเราเชื่อเขาสุดใจ เราอาจไม่เห็นเหตุผลที่จะมีชีวิตอยู่ต่อ ข้อนี้คือสัญญาณเตือนที่ต้องจริงจัง เพราะถ้างานเขียนทำให้การมีชีวิตดูเป็นความล้มเหลวโดยโครงสร้าง มันกำลังทำให้ possibility ทั้งหมด collapse เหลือศูนย์

ซึ่งถ้าเมื่อไหร่การอ่านทำให้เราเกิดความรู้สึกว่า…ฉันไม่มีเหตุผลจะอยู่ต่อในวินาทีถัดไป นั่นไม่ใช่สัญญาณของการเข้าใจลึก แต่เป็นสัญญาณว่าความคิดกำลังกลายเป็นอันตรายต่อตัวผู้อ่านเอง การอ่านงานสุดโต่งต้องทำในฐานะการทดลองทางปัญญา
ไม่ใช่คำพิพากษาตัวเอง Michelstaedter เขาเปิดคำถามแบบสุดขอบ แต่นั่นไม่ได้แปลว่าเขาคือคำตอบสุดท้ายอยู่ดี

ทีนี้ ถ้าจะอ่านแบบขั้วตรงข้าม Michelstaedter จริง ๆ ควรอ่านใคร

• ขั้วตรงข้ามเชิงอภิปรัชญา
  Aristotle โดยเฉพาะ Nicomachean Ethics และ Rhetoric เพราะ Aristotle เชื่อว่า human flourishing เป็นไปได้ในโลกนี้ ผ่าน habit, virtue, praxis ไม่ใช่การถอนตัวจาก desire

• ขั้วตรงข้ามเชิงประวัติศาสตร์-สังคม
  Hegel เพราะ Hegel เชื่อว่าความพร่องคือแรงขับของจิตที่พัฒนาไปสู่ความรู้ตัว ไม่ใช่สิ่งที่ต้องดับ

• ขั้วตรงข้ามเชิงสุนทรียะ-การเมือง
  F.T. Marinetti และ Futurism เขาเอา crisis มาทำเป็นพลังสร้างสรรค์ ไม่ใช่การสลาย

• ขั้วตรงข้ามร่วมสมัย
  Charles Taylor / Alasdair MacIntyre ที่พยายามกู้ความหมายทางศีลธรรมในโลกสมัยใหม่ ไม่ใช่ประกาศว่าโลกคือ rhetoric ทั้งหมด

ส่วนฝั่งที่สอดคล้องกับ Michelstaedter

• Schopenhauer คือสายเลือดตรงราวกับนั่งเขียนในห้องเดียวกัน

• Leopardi โดยเฉพาะ Canti และ Operette morali

• Kierkegaard บางช่วง โดยเฉพาะแนวคิด despair

• Nietzsche ยุคแรก (Birth of Tragedy) มากกว่ายุค Zarathustra

• Thomas Ligotti ในยุคหลัง ที่เห็นชีวิตเป็น horror of consciousness

• Emil Cioran ในสาย aphoristic nihilism

• Heidegger ช่วง Being and Time ที่พูดเรื่อง authenticity vs das Man

ถ้าจะวางแผนอ่านแบบบลู (มนุษย์ซึ่งไม่ชอบคำตอบสำเร็จรูป 555)

วิธีที่แรงกว่าคืออ่านเขาคู่กับ Hegel หรือ Aristotle ไปเลย

แล้วตั้งคำถามว่า…

• ถ้า persuasion คือภาวะไร้ความพร่อง แล้วชีวิตที่มีความพร่องตลอดเวลาจะมีคุณค่าในแบบที่ไม่ต้องหลอกตัวเองได้ไหม?

• ถ้า rhetoric คือการหลอกตัวเอง แล้วภาษาใด ๆ ที่ประกาศว่าตนเองพูดความจริง นั่นจะไม่เป็น rhetoric ด้วยหรอ?

• ถ้าเขาบอกว่า desire คือโครงสร้างของการพร่อง แล้วการดับ desire คือการหนีหรือการเผชิญ?

• การประกาศว่าฉันไม่อยู่ในหมวดหมู่ใด แล้ว…นี่ไม่ใช่หมวดหมู่ใหม่หรอ?

คำถามพวกนี้ไม่ได้ทำลายเขา แต่มันทำให้เขาไม่กลายเป็นไอคอนนิ่ง ๆ

คำถามนึงที่เดาว่าหลายคนน่าจะสงสัย

Q: ถ้า Persuasion คือสภาวะที่สมบูรณ์ในตัวเองจนไม่ต้องพึ่งพิงสิ่งอื่น…แล้วการเขียนหนังสือของ Michelstaedter เอง คือการทรยศต่อหลักการ Persuasion หรือไม่? หรือว่านี่คือวาทศิลป์สุดท้ายที่พยายามจะทำลายวาทศิลป์ทั้งปวง?

A: ถ้าเราถือ definition ของเขาแบบแข็งที่สุด Persuasion = ภาวะที่ไม่ต้องการสิ่งใด ไม่พึ่งอนาคต ไม่พึ่งผู้อื่น ไม่ต้องสื่อสาร ไม่ต้องโน้มน้าว แต่ๆๆ การเขียนคือการใช้ภาษาการตั้งผู้รับสาร การหวังให้มีการเข้าใจ การยื่นมือออกไปหาอีกคน …ทั้งหมดนี้ดูเหมือน Rhetoric เต็มรูปแบบ …ดังนั้นถ้าวัดด้วยมาตรฐานของเขาเอง การเขียนคือการเคลื่อนไปสู่ผู้อื่น คือการไม่อยู่ในตัวเอง คือการยอมรับความไม่สมบูรณ์ แปลตรง ๆ มันดูเหมือนการทรยศต่อ Persuasion ตามสูตรเป้ะเลยค่ะ

แต่ช้าก่อนในคำนำเขาพูดชัดว่า เขาไม่ได้ตั้งใจ persuade ใคร เขาบอกว่า rhetoric บังคับให้เขาต้องพูด เหมือนกัดลูกมะนาวเปรี้ยวแล้วต้องคายออก นี่คือจุดที่ซับซ้อนมาก …เขาไม่ได้เขียนเพื่อโน้มน้าว เขาเขียนเพื่อคายออก

ถ้าอ่านแบบนี้ การเขียนไม่ใช่ act of dependence แต่เป็น act of negation เหมือนพูดว่า..ฉันไม่ต้องการให้ใครเชื่อ แต่ฉันไม่สามารถไม่พูดได้ …นี่คือสิ่งที่บางคนเรียกว่า aporetic speech การพูดที่รู้ว่าการพูดเป็นไปไม่ได้

พูดอีกแบบเขาอาจจะไม่ได้ทรยศ Persuasion แต่ Persuasion ของเขาอาจเป็น ideal ที่ทำให้ทุกการกระทำ รวมถึงการเขียนที่ดูเป็นความล้มเหลวล่วงหน้า

แล้วมันจะเหลืออะไรล่ะ ถ้า Persuasion จริง ๆ ต้องเงียบ ต้องไม่พูด ต้องไม่สร้างงาน ต้องไม่สื่อสาร งั้นมนุษย์ที่ยังมีชีวิตอยู่รวมถึงบลูจะเข้าถึงมันได้ยังไง?

ตรงนี้ Hegel คงนอนกอดพุงแล้วหัวเราะก๊าก เพราะสำหรับ Hegel ความจริงที่ไม่สื่อสาร ไม่ dialectic ไม่เผชิญความขัดแย้ง คือ abstraction

คำถามสุดท้ายที่น่าถามต่อจริงๆ คือ Persuasion ของเขาเป็นสภาวะของความสมบูรณ์ หรือเป็นจินตภาพของคนที่เจ็บปวดกับการต้องอยู่ในโลกของคนอื่น สองแบบนี้ต่างกันมาก และคำตอบจะเปลี่ยนวิธีที่เรามองหนังสือทั้งเล่มเลย

สุดท้ายตอนอ่านจบลองถามตัวเองด้วยก็ดีค่ะว่า

• เราอ่านเขาเพื่อไปให้สุดทาง nihilism หรือเพื่อทดสอบว่า nihilism นั้นมั่นคงจริงไหม

• หรือเราอ่านเพื่อเพื่อเข้าใกล้ persuasion แบบเขา หรือเพื่อทดสอบว่าระบบเขาเองคือ rhetoric อีกแบบหนึ่ง

นี่แหละจุดที่เล่มนี้จะขัดเราได้จริง ๆ เพราะมันไม่ได้ให้คำตอบ มันบังคับให้เราถามว่า

…แล้วฉันเองล่ะ…ฉันกำลังมีชีวิตอยู่เพราะฉันขาด หรือเพราะฉันกำลังหลอกตัวเองว่าฉันขาดกันแน่